Home / Timeline / Speech
speech

Выступление Главы государства Касым-Жомарта Токаева на первой сессии Қазақстан Халық Кеңесі

Akorda.kz | Source ↗ Kazakh ↗
Material annotation speech or interview with theses Person or role President Event date September 24, 2026 This describes the document format and available theses, not an independent verification. Check the wording and context against the primary source before quoting.

Уважаемые соотечественники!

Уважаемые члены Қазақстан Халық Кеңесі!

Поздравляю вас с открытием первой сессии Высшего консультативного органа нашей страны – Қазақстан Халық Кеңесі!

Сегодня очень важный для нашей страны день, который с полным правом можно назвать историческим.

Не сомневаюсь, что Қазақстан Халық Кеңесі, обладающий конституционным статусом уникальный институт, займет особое место в политической системе нашего государства.Сейчас Казахстан переживает период масштабных преобразований.

Во всех сферах жизни нашего общества реализуются глубокие реформы.

Однако нельзя утверждать, что изменения на этом завершаются. Они непременно будут продолжены.

Мы приступили к модернизации системы власти в соответствии с требованиями времени.

Убедительным доказательством этого служит учреждение Халық Кеңесі.

Как вы хорошо знаете, столь важный процесс трансформации начался ровно год назад.

В своем прошлогоднем Послании народу я выступил с инициативой создания однопалатного Парламента.

Данное предложение широко и заинтересованно обсуждалось в обществе. В стране прошли по-настоящему открытые и острые дискуссии.

Со стороны граждан были высказаны тысячи предложений и идей.

По результатам обсуждения были определены контуры глубокой конституционной реформы, самой крупной по своим масштабам за последние 30 лет.

В этом году 15 марта на общенациональном референдуме мы приняли Конституцию – основополагающий документ, который призван определить путь страны к эпохе процветания. Это важное историческое событие вызвало огромный интерес международного сообщества. Ведь в сегодняшней нестабильной ситуации принятие новой Конституции – крайне редкий случай в мировой практике. Авторитетные политики и эксперты единодушно называют этот шаг уникальным политическим событием, высоко оценивая его как яркое проявление решительности и созидательного подхода.

Несомненно, Конституция станет вечным ориентиром нашего народа и незыблемым фундаментом Справедливого, Передового и Чистого Казахстана, ведущим страну к светлому будущему. В результате конституционной реформы мы провели первые выборы в новый законодательный орган – Курултай. По оценкам иностранных экспертов, выборы прошли на высоком уровне. В состав Курултая вошли пять партий, получивших народную поддержку. 28 августа депутаты приступили к своей работе. Сформирован обновленный состав Правительства. Назначен Вице-Президент. Создано новое государственное учреждение – Аппарат Совета Безопасности Республики Казахстан. А сегодня начинает свою деятельность Қазақстан Халық Кеңесі. Уважаемые соотечественники, этот исторический момент навсегда останется в нашей памяти!

Всего за один год нам удалось осуществить судьбоносные преобразования, напрямую влияющие на судьбу народа.

За короткий срок мы качественно реализовали масштабные реформы, изменившие облик всего государства и общества. Сегодня можно с уверенностью сказать: подобная задача под силу только прогрессивной, созидательной и сплоченной нации. Наши граждане не только стали непосредственными свидетелями реформ, они уже ощущают их результаты.

За последние 7 лет валовой внутренний продукт вырос на 29% и достиг 306 миллиардов долларов. Объем золотовалютных резервов и активов Национального фонда превысил 138 миллиардов долларов. За этот период в нашу страну было привлечено более 162 миллиардов долларов инвестиций. Доля малого и среднего бизнеса в экономике превысила 40%.

Ежегодно в Казахстане возводится более 20 млн квадратных метров жилья. Начиная с 2019 года было построено 1342 школы более чем на 1 миллион учащихся. Средняя продолжительность жизни граждан достигла 76 лет. Кроме того, было открыто более 1200 объектов здравоохранения. Было построено и отремонтировано более 35 тысяч километров автомобильных дорог.

Все это – рекордные показатели в истории нашей страны. Благодаря активной работе Казахстан вошел в число 40 самых конкурентоспособных стран мира. Мы и впредь будем упорно трудиться над повышением благосостояния народа.

Нам необходимо углублять международное сотрудничество и увеличивать объем поступающих в страну инвестиций. Как известно, я как Глава государства часто принимаю участие в международных форумах, встречаюсь с лидерами многих стран и инвесторами. В Астане я также провожу мероприятия высокого уровня, веду переговоры с главами государств и руководителями международных организаций.

Стоящая передо мной цель предельно ясна – позиционировать на мировой арене Казахстан как Среднюю державу, популяризировать нашу историю и культуру на международном уровне, отстаивать государственные интересы и продвигать возможности Казахстана. Других помыслов у меня нет. Поэтому можно с уверенностью сказать, что все это – общая цель всего нашего народа.

Уважаемые участники!

Я давно планировал создать специальный институт, на площадке которого можно было бы открыто обсуждать проблемы страны, анализировать предложения и мнения людей и вырабатывать конкретные решения. Предметом моих долгих размышлений стали структура и формат его работы. Я лично предложил Комиссии по конституционной реформе название «Қазақстан Халық Кеңесі», которое отражает общенациональный характер нового института.

Согласно Конституции, единственным источником государственной власти и носителем суверенитета является народ. Поэтому присутствие слова «Халық» в названии уникального органа, представляющего интересы общества, весьма логично, обоснованно и закономерно. Кроме того, название «Қазақстан Халық Кеңесі» – это единый и официальный вариант, закрепленный в Конституции, что подчеркивает высокий статус и ответственность нового органа.

Ранее ключевые задачи государственного значения выполняли Ассамблея народа Казахстана, Национальный совет общественного доверия при Президенте, Национальный Курултай и другие консультативно-совещательные органы. Эти институты в полной мере выполнили возложенную на них историческую миссию.

Ассамблея народа Казахстана внесла неоценимый вклад в укрепление единства страны и способствовала тому, чтобы Казахстан получил признание во всем мире как территория мира, взаимного доверия и согласия.

Совет общественного доверия помогал утверждать новую политическую культуру через конструктивный диалог. Члены Национального Курултая углубили содержание общенационального диалога. В рамках этой структуры были выработаны практически значимые инициативы, в рамках реализации которых было принято 26 законов, и еще 10 законопроектов будут рассмотрены в Курултае. Пользуясь возможностью, выражаю искреннюю признательность всем гражданам, принявшим активное участие в решении вопросов государственного значения и показавшим высокий пример патриотизма.

Тем не менее время не стоит на месте – таков закон жизни. Меняются условия и требования времени. Быть цивилизованной страной – значит идти в ногу со временем и постоянно сохранять конкурентоспособность. Чтобы трансформировать национальное самосознание и консолидировать общество вокруг общих целей, нам необходимо дальше развивать общественный диалог. В этом состоит главная цель создания Қазақстан Халық Кеңесі.

Впервые в истории страны представители различных групп, трудящиеся на благо общества, консолидированы в рамках одной структуры. Это можно назвать реальным, практическим воплощением концепции «Разные мнения – единая нация».

Учреждение Қазақстан Халық Кеңесі свидетельствует о том, что наше общенациональное единство значительно укрепилось и обрело институциональный характер. Таким образом, в Қазақстан Халық Кеңесі будут реализовываться эффективные, глубоко проработанные инициативы, направленные на укрепление единства народа. В этой связи я хотел бы еще раз обратить внимание на конституционный статус Қазақстан Халық Кеңесі. Этот шаг открывает колоссальные возможности.

Однако нужно непременно учесть, что Халық Кеңесі – это не альтернатива Курултаю. Члены Халық Кеңесі не будут заниматься деятельностью, входящей в компетенцию Курултая, и не будут вмешиваться в работу депутатов.

Согласно закону, подобные действия недопустимы. Следовательно, и депутаты Курултая не вправе вмешиваться в деятельность Халық Кеңесі.

Главная задача – обеспечить слаженную и взаимодополняющую работу этих институтов власти. Поэтому комитетам Халық Кеңесі и Курултая предстоит выстроить постоянный диалог и работать в синергии. У нас общие цели и одна Родина. Поэтому мы все должны сплотить усилия и усердно трудиться во благо народа Казахстана. При разработке законопроектов необходимо в полной мере учитывать мнения, чаяния и пожелания народа. Тесная координация двух структур непременно откроет для этого все необходимые возможности.

В состав Қазақстан Халық Кеңесі вошли представители этнокультурных объединений, региональных маслихатов и общественных советов, а также общественных организаций. Таким образом, формируется новая масштабная и единая система взаимоотношений между государством и обществом.

Как известно, уже давно ведутся дискуссии по вопросам национальной идеологии. Есть все основания утверждать, что вступивший в силу 1 июля Основной закон поставил окончательную точку в этом вопросе.

Конституция стала подлинным зеркалом истории нашей страны – ее прошлого, настоящего и будущего. Преамбула Основного закона четко гласит, что мы придаем большое значение укреплению государственности на исконно казахской земле и сохранению преемственности тысячелетней истории Великой степи. Это предполагает глубокое уважение к нашему историческому прошлому и неукоснительное следование заветам предков.

Кроме того, Основной закон определяет соблюдение прав и свобод человека и гражданина, обеспечение верховенства закона и порядка, укрепление общенационального единства, повышение благосостояния народа, развитие образования, науки и инноваций как незыблемые задачи государства.

Этот выбор мы сделали вместе, руководствуясь исключительной ответственностью за судьбу будущих поколений. Принятая Конституция позволила заложить прочный фундамент Справедливого, Прогрессивного и Сильного Казахстана, будущее которого видится светлым, а перспективы развития – ясными.

Знание и соблюдение Конституции гражданами напрямую способствуют укреплению ее авторитета. Убежден, что Конституция должна стать настольной книгой для каждого гражданина.

Сплотившись воедино, мы все должны воплощать в жизнь принципы и ценности, закрепленные в ней. Однако при этом следует избегать формализма и популизма, иначе мы рискуем лишиться доверия граждан. Если мы продолжим топтаться на месте и погрязнем в бюрократии, никакого прогресса не будет. Только искренняя вовлеченность и чистые намерения позволят нам добиться реальных результатов.

Перед нами стоят высокие цели и конкретные планы. Для их успешной реализации необходимо укреплять наше единство и трудиться усердно, с полной самоотдачей. Работа по разъяснению гражданам и популяризации содержания Конституции – это очень ответственная задача, требующая осмысленного подхода.

К этой политически важной деятельности необходимо привлекать граждан, обладающих глубокими познаниями и опытом, прежде всего, юристов, ученых, педагогов, волонтеров, предпринимателей, ветеранов и государственных деятелей.

Задача Администрации Президента – сформировать всеобъемлющую и систематическую платформу для ее реализации. Контроль над реализацией данной задачи возлагается на Вице-Президента Ерлана Тынымбайулы Карина. Он будет отчитываться непосредственно перед Президентом о ходе работы раз в две недели.

Теперь хотел бы остановиться на ряде задач, стоящих перед нами.

Первое. Укрепление единства народа Казахстана. Это вопрос исключительной важности. Поэтому Қазақстан Халық Кеңесі должен сохранить преемственность, традиции и лучшие практики Ассамблеи народа Казахстана и Национального курултая. При этом следует вывести всю работу на качественно новый политический и организационный уровень. Знаю, что у этнокультурных объединений возникли вопросы и даже переживания по поводу последствий для них принятых решений и происходящих реформ.

АНК, действительно, завершила свою работу, но это не означает, что созданная ею полезная институциональная инфраструктура окажется невостребованной. Хочу заверить вас: уникальный опыт АНК актуален, он ни в коем случае не канет в лету, будет использован в работе Халық Кеңесі.

В условиях глобальной нестабильности, турбулентности и острого дефицита взаимного доверия крупных государств прошедшая испытание временем модель межэтнического согласия и общенационального единства в Казахстане будет и впредь служить прочной основой поступательного, устойчивого развития страны.

Мы будем всячески поддерживать этнокультурные центры, театры, средства массовой информации. Это конституционная обязанность государства.

На мой взгляд, критически важное значение приобретает бережное отношение к нашему общему культурному наследию. Такое наследие не должно иметь государственных границ. В Семее началась капитальная реконструкция литературно-мемориального музея Федора Достоевского. Эта работа будет полностью осуществлена за счет спонсорских средств.

В дальнейшем мы должны привести в порядок другие исторические памятники и музеи страны. Полагаю, состоятельные граждане Казахстана примут активное участие в этом благородном деле.

Считаю необходимым поддержать институт медиации в качестве универсального и действенного механизма предупреждения конфликтов, укрепления общественной стабильности и безопасности.

Предстоит придать новый импульс работе молодежных и спортивных организаций, волонтерской сети, деятельности благотворительных фондов, советам матерей и аксакалов.

Во время беспрецедентных в нашей истории разрушительных паводков представители этнокультурных объединений оказали пострадавшим регионам огромную помощь – они участвовали в восстановительных работах и поддерживали попавших в беду людей.

Государство ценит этот искренний, идущий от всего сердца труд, а народ нашей страны его не забудет. Считаю, что этот пример народного единства, деятельного патриотизма должен найти свое отражение в видео- и фотодокументах в назидание будущим поколениям. И таких историй героизма и сострадания в нашей стране немало. Поэтому историческая роль АНК в обновленной политической системе ни в коем случае не принижается, а, напротив, даже усиливается.

Этнокультурные объединения широко представлены в Қазақстан Халық Кеңесі, получившем высокий конституционный статус. Если ранее по парламентской квоте в Сенат входило 5 членов АНК, то теперь в составе Халық Кеңесі – 42 представителя этнокультурных объединений. Это говорит о многом. Это треть всего состава, что является убедительным подтверждением важности миссии АНК для устойчивого и успешного развития нашей страны.

Сейчас основная задача – настроиться на продуктивную деятельность. Прежде всего, следует обеспечить долгосрочную преемственность в подходах к укреплению межэтнического и межконфессионального согласия.

Халық Кеңесі мог бы стать центром разработки новой Концепции единства и согласия. Другими словами, Халық Кеңесі предстоит заняться консолидацией этнокультурных объединений и других общественных организаций, работающих в этой сфере.

На региональном уровне продолжит свою работу сеть «Қоғамдық келісім» на базе домов дружбы. Этнокультурные объединения будут представлены в местных общественных советах, смогут участвовать в работе постоянных комитетов, отраслевых комиссий и консультативно-совещательных органов Қазақстан Халық Кеңесі.

Однако новые возможности – это и новая, особая ответственность. Вопросов, требующих правильных решений, немало.

Неоднократно говорил: государственный язык – важнейший фактор общенациональной консолидации и укрепления государственности. То, что высказывалось в качестве прогноза, сейчас становится реальностью. Казахский язык без какого-либо административного и тем более политического принуждения обретает популярность, прежде всего, среди молодежи. И вы это знаете, и вы это видите.

Он востребован как государственный язык и как символ национальной культуры и идентичности. Незнание даже основ казахского языка стало признаком отсутствия общей образованности и культуры. И все это – результат нашей совместной работы на основе толерантности и убеждения, а не принуждения.

Но это не означает отказа от других языков и не дает права на их притеснение. Как вам известно, дискриминация по языковому, этническому, конфессиональному или иному признаку запрещена самой Конституцией. Несмотря на это, профессиональные провокаторы порой разжигают в социальных сетях и в реальных условиях целые костры межэтнической розни. Следует понимать: они пытаются добиться только одной цели – ослабить наше общество, подорвать Суверенитет Казахстана, лишить наш народ единства и, следовательно, возможности жить в мире и благополучии. Они, по сути, покушаются на счастливое будущее наших детей и внуков. Поэтому правоохранительные органы и все общество должны проявлять принципиальность, твердость и действовать согласно конституционному принципу «Закон и Порядок».

Язык – это «божий промысел», вести борьбу против того или иного языка – значит пытаться воевать против Всевышнего и всего, что ниспослано Им. Большей глупости трудно себе представить. Поэтому язык (любой из языков) должен стать определяющим фактором единства и прогресса. Сейчас молодые граждане разных национальностей активно стали популяризировать казахский язык и культуру. Что можно сказать о них? Это действительно духовно богатые, щедро одаренные талантами люди. Они – настоящие послы дружбы, заслуживающие самого высокого общественного признания и поддержки. И государство не останется в долгу перед ними, потому что на таких гражданах зиждется стабильность нашего общества, авторитет государства как цивилизованного, успешного участника мировых процессов.

Несколько лет назад по моему поручению был учрежден специальный орден «Ел бірлігі». Это особая награда, которая вручается за плодотворный труд во имя укрепления единства нации и обеспечения общественного согласия.

Считаю логичным и справедливым, чтобы именно Қазақстан Халық Кеңесі в силу своего конституционного статуса и широкого народного представительства предлагал кандидатуры, достойные этой высокой награды.

Мы много говорим об ауле. На каждой встрече мы напоминаем, что аул – золотая колыбель нашего народа. И это действительно так. Это уже аксиома, которую не нужно повторять. Как известно, во всем мире сохраняется тенденция к урбанизации. В наши дни город стал главным центром притяжения, в котором сосредоточены все блага для качественной жизни. Да и сегодня мы собрались в городе. Именно поэтому нашим безусловным приоритетом становится развитие и продвижение городской культуры. В этом контексте нам необходимо идти в ногу с глобальными трендами.

Некоторые писатели делят молодежь на две группы. Первая – это «асфальтные», или «шала» казахи, живущие в городе. Вторая – это истинные казахи – жители аулов. Это в корне неправильная позиция. Сегодня молодые люди, проживающие в городах, получают качественное образование на родном языке в казахских школах. Нам нужно раз и навсегда прекратить раскалывать общество. Никто не имеет права делать это. С учетом этого я недавно дал поручение министерству культуры и информации организовать литературные конкурсы среди писателей на подготовку произведений, посвященных городской тематике. Это нужно нашему народу, в первую очередь, молодежи.

Издревле Великая степь черпала жизненную энергию, выполняя роль уникального сосредоточия цивилизаций, развивалась в духе открытости, взаимопонимания, уважения ко всем традициям, религиям и культурам. Буквально впитывая в себя все лучшее, что тогда создавалось в мире, наши предки превратили Великий шелковый путь в пространство диалога цивилизаций и интенсивного обмена новыми знаниями, прогрессивными ценностями и передовыми для своего времени технологиями. В тесном взаимодействии с Востоком и Западом сформировалась особая ментальность нашего народа. Наша новейшая история – яркий тому пример. Этнокультурные объединения стали истинными «караванами дружбы». И они продолжат свой путь к достижению самых благородных целей. Наша задача – укреплять дух единства, чтобы передавать эстафету подлинной дружбы и толерантности последующим поколениям.

Второе. Еще одной важной задачей Халық Кеңесі является налаживание тесного взаимодействия с регионами и защита их интересов. Как известно, треть этого органа составляют представители регионов. Среди них депутаты маслихатов и члены общественных советов. Это означает, что местные проблемы можно будет поднимать на республиканском уровне.

В обществе может возникнуть, можно сказать, уже задается вопрос: «Будут ли регионы услышаны после прекращения работы Сената?» Но повода для беспокойства нет. Теперь интересы регионов будут доводиться до центральных государственных органов Курултаем и Халық Кеңесі.

В каждом селе, районе и области есть достойные граждане, заслуженно пользующиеся высоким доверием и уважением народа. Уверен, что Халық Кеңесі выступит площадкой для таких авторитетных личностей, открывая возможности для реализации их потенциала на благо всей страны.

Маслихаты будут работать в тесной координации с Парламентом. Они обеспечат постоянную обратную связь между регионами и центром и будут вырабатывать предложения по совершенствованию законодательства. Стоит отметить, что ранее общественные советы не обладали подобным опытом работы и коммуникаций. Поэтому именно через Халық Кеңесі мы впервые начинаем выстраивать подобную деятельность.

При обсуждении общенациональных вопросов необходимо в полной мере использовать возможности общественных советов. В этой связи необходимо усовершенствовать законодательство об общественных советах. Халық Кеңесі призван наладить системное взаимодействие с общественными советами и выработать комплекс мер по их всесторонней поддержке.

Поручаю Правительству совместно с Халық Кеңесі сформировать механизмы наращивания профессионального потенциала данных институтов.

Еще одним важным вопросом является осуществление общественного контроля. Это одно из главных направлений деятельности Халық Кеңесі. При этом сегодня в стране отсутствует единая и конкретная процедура или унифицированная система проведения общественного надзора. Единые критерии оценки этой работы не разработаны. Халық Кеңесі следует принять активное участие в систематизации и упорядочении сферы общественного контроля. К этой работе необходимо шире привлекать независимых экспертов и квалифицированных специалистов.

Государство уделяет особое внимание развитию регионов. Это одна из его ключевых задач. В последние годы в этом направлении проведена масштабная работа. Во всех регионах страны активно строятся жилые дома, социальные объекты и дороги. Казахстан постепенно превращается в большую строительную площадку. Все вы это видите и знаете. Самое главное – обеспечить высокое качество и своевременное завершение всех строительных работ. Вместе с тем качество некоторых новостроек не выдерживает критики и даже становится предметом общественной критики. Подобная халатность при выполнении работ может привести и к трагическим последствиям.

Ситуация в дорожной отрасли также оставляет желать лучшего. К примеру, прошло не так много времени с момента открытия автомагистрали Талдыкорган – Усть-Каменогорск, однако дорожное покрытие уже начало разрушаться. Поэтому необходимо пересмотреть систему оценки качества дорожного строительства. Следует обеспечить строгий контроль за строительными работами на всех этапах – от начала до полного завершения. Необходимо усилить работу учреждения «Национальный центр качества дорожных активов». В целом, этой сфере необходима глубокая реформа. Следует также усилить общественный контроль.

В рамках масштабной модернизации инфраструктуры будут созданы десятки тысяч новых рабочих мест.По прогнозам, до 2035 года стране потребуется 2,9 миллиона специалистов, из них 1,8 миллиона – по рабочим профессиям. Наибольший дефицит кадров ожидается в промышленности, строительстве, сельском хозяйстве и сфере IT. В настоящее время в 763 колледжах страны насчитывается свыше 500 тысяч студентов, пристальное внимание уделяется ранней профориентации и дуальному обучению. Для тех, кто обладает нужными навыками, но не имеет профильного диплома, действуют 22 центра признания профессиональных квалификаций, где можно официально подтвердить свои компетенции.

Особо отмечу проект Joltap, реализуемый в Астане. Это модель краткосрочного обучения при прямом участии бизнеса по рабочим и цифровым профессиям – от швеи и сварщика до веб-разработчика и дизайнера. За три года обучение прошли более 22 тысяч человек, 60 процентов трудоустроены, около 2 тысяч открыли собственное дело. Этот успешный опыт нужно масштабировать на все регионы.

Наша общая задача – создать условия, при которых каждый гражданин сможет найти свое место в жизни, обеспечивать честным трудом семью и приносить пользу Родине.

Изменение облика нашей страны, формирование чистой и благоустроенной среды – наша общая задача. В народе говорят: «Где согласие – там и благополучие».Наши граждане должны заботиться о населенных пунктах, в которых они живут. Каждый должен активно участвовать в благоустройстве своего дома, села и города.

Некоторые предприниматели вносят значительный вклад в развитие и процветание целых сел. В нашей стране есть немало таких замечательных примеров. Для нас важна любая инициатива, направленная на развитие населенных пунктов и повышение качества жизни проживающих в них граждан. Члены Халық Кеңесі также не должны оставаться в стороне от дел, приносящих пользу регионам.

Нельзя возлагать эту работу исключительно на государство. Наши граждане также должны ответственно относиться к этой задаче, проявлять активность, настойчивость и заботу о своей стране. Мы должны укреплять наше единство и сплоченно трудиться во благо народа.

Если государственные учреждения, представительные органы и гражданское общество будут действовать сообща, то и села, и города, а значит, и вся страна будут развиваться и процветать. Содержать в чистоте города, улицы и парки, формировать новый облик нашей страны – значит менять образ жизни всего нашего общества, стремиться к тому, чтобы государство вошло в число наиболее развитых и цивилизованных стран мира. Это важнейшая задача, дело чести всей нации.

Третье . Развитие институтов гражданского общества.

Важная составляющая модернизации страны – создание инструментов прямого участия граждан в управлении государством. Именно поэтому одна треть состава Қазақстан Халық Кеңесі сформирована из общественных объединений и других некоммерческих организаций.

Это новый этап трансформации, он требует объективного анализа пройденного пути и разработки новых подходов к решению сложных задач грядущего будущего.

Стране нужны не популисты и карьеристы, а признанные лидеры профессиональных сообществ, компетентные эксперты в различных областях.

Надо признать, многое уже сделано: так называемый «третий сектор» получил мощный импульс к развитию, в основном сформированы механизмы общественного контроля и начали работать каналы обратной связи.

Но реформы не прощают застоя. Это мы хорошо усвоили из недавнего прошлого. Даже кратковременные остановки в реформах чреваты губительными потрясениями и фатальной дестабилизацией.

Мне сообщили, что ряд республиканских общественных объединений существует на бумаге и имеет лишь громкие вывески, а по факту представляет собой конторы «Рога и копыта». Ясно, что такие структуры создавались не для защиты интересов граждан, а в лучшем случае – в карьеристских целях.

Дело доходило до мошеннических схем. Это недопустимо, поэтому подобные факты передаются в ведение правоохранительных органов. Нужно поставить заслон «сервисным» организациям, создаваемым исключительно под освоение государственного заказа. В целом, Халық Кеңесі должен стать ядром общественной консолидации.

В стране действует множество консультативно-совещательных органов, но их работа зачастую разрозненна, а функции дублируются. Халық Кеңесі предстоит обеспечить их координацию, свести воедино экспертный потенциал, систематизировать все поступающие предложения.

Но главная задача «третьего сектора» – это укоренение, утверждение в обществе принципов Закона и Порядка, Чистоты и Природолюбия. Значение этой работы трудно переоценить. Вы хорошо понимаете смысл и предназначение данных государственных и общественных принципов.

К сожалению, мы все еще сталкиваемся с фактами бескультурья, осознанного загрязнения природы и общественных пространств. Полагаю, будет правильным ужесточить наказание за подобного рода антиобщественные, антигосударственные деяния, по-другому нельзя.

«Таза Қазақстан» – это философия ответственного отношения человека к окружающей среде, показатель гражданской зрелости, важный критерий цивилизованности государства.

Отрадно, что многие наши города и села становятся примером высокой экологической культуры и общественного порядка. Теперь необходимо принять меры, чтобы наряду с нашими традиционными преимуществами – гостеприимством и безопасностью, Чистота во всем ее многообразии стала «национальным брендом» нашей страны. Считаю, что национальный «бренд» нашей страны – это чистота, культура, цивилизованность.

Приезжающие в нашу страну гости уже отмечают высокое качество городской среды, и это повышает туристическую и инвестиционную привлекательность Казахстана. Но нужно масштабировать эти положительные результаты. Важно наполнить инициативу «Таза Қазақстан» качественно новым содержанием, свежими идеями и креативными проектами.

В целом, вопросы чистоты и порядка всегда должны находиться в центре внимания. Совершенно очевидно, что без этого не может быть ни развития, ни процветания. Посредством общенационального движения «Таза Қазақстан» мы меняем отношение всего нашего народа к этим вопросам. Нельзя допускать безразличного, беспечного отношения, проявлений жестокости к природе.

Человек и природа – единое целое. Мы должны бережно относиться к окружающей среде, заботиться о ней.

Еще раз хочу подчеркнуть: в архитектурном облике и благоустройстве наших городов отражаются культура нашего народа, его достоинство и ценности. Чистота и привлекательность страны прежде всего влияют на настроение и социальное благополучие наших граждан. Вместе с тем это важный фактор, способствующий экономическому росту. Поэтому массовое озеленение, поддержание чистоты, соблюдение Закона и Порядка – это задачи государственного значения. Мы должны активно заниматься этой работой не ради сиюминутных результатов, а во имя светлого будущего следующих поколений.

Вы, наверное, уже обратили внимание на мою «зацикленность» на вопросах чистоты, порядка, природолюбия. Но в этом деле действительно останавливаться и расслабляться нельзя ни при каких обстоятельствах. Самой историей доказано, что отдельные индивидуумы и даже народы не могут воспитать самих себя. Это под силу только семье, школе, обществу, и, в конечном счете, государству, прежде всего, путем приобщения к культурным и духовным ценностям.

Мы меняем к лучшему не только облик городов и всей страны, но, что гораздо важнее, мы меняем к лучшему менталитет нации. От безразличия, равнодушия и даже агрессии мы постепенно переходим к чистоте, ответственности, бережному отношению к природе. Что плохого в этом? Это признак цивилизованности государства и всего народа, всей нации. Это положительно отразится на общественном настроении большинства граждан, причем одновременно нескольких поколений, и будет способствовать улучшению социального самочувствия и, в конечном счете, станет фактором ускорения экономического роста.

Сила «Таза Қазақстан» – в способности объединить общество вокруг положительной, созидательной повестки на годы вперед. Там, где чисто и светло, где человек ведет себя вежливо и пристойно, там есть культура, есть желание работать и достигать успехов. Там, где царит антисанитария и бесхозяйственность, возникают апатия и правовой нигилизм, и, что самое страшное, люди привыкают жить в такой обстановке. Мы знаем некоторые страны, где все это происходит. Ни в коем случае этого нельзя допустить. Это известный в мировой урбанистике эффект «разбитых окон».

Поэтому концепция «Таза Қазақстан» и принцип «Закон и Порядок» – это две части одного целого. Невозможно требовать соблюдения закона в условиях хаоса и беспорядка. Вложения в благоустройство – это прямые инвестиции в человека.

Ухоженная городская среда, как строгий педагог, задает высокие стандарты поведения и воспитывает без нотаций и излишнего морализаторства. Чистота формирует у граждан чувство достоинства и уверенность в завтрашнем дне. Все взаимосвязано: чистота и порядок на улицах порождают созидательные установки и социальный оптимизм в обществе, которые в конечном итоге приводят к росту благосостояния страны.

Мы должны создать условия для окончательного перехода от социального патернализма к ответственному партнерству. Трансформация страны начинается с малого: с процветающего, опрятного аула, где жители выбрали толкового, активного, прогрессивного акима. Трансформация страны начинается и с дружного ОСИ (Объединения собственников имущества), самостоятельно управляющего своим домом. Эта трансформация начинается с волонтерских и благотворительных инициатив, меняющих жизнь граждан к лучшему.

Особое внимание следует уделить подрастающему поколению. И это тоже задача Халық Кеңесі. Школьники и студенты во внеучебное время должны быть вовлечены в созидательную деятельность: заниматься спортом, осваивать новые сферы полезных знаний, читать книги, и, в целом, вести здоровый образ жизни.

Для этого нужно максимально задействовать уже существующую инфраструктуру – библиотеки, музеи, школы, дома дружбы, парки, а также создавать новые общественные пространства. Что касается создания новых общественных пространств, государство будет заниматься этим, привлекая спонсорские средства, в том числе наших состоятельных граждан. Это, я считаю, обязанность государства, моя обязанность как Главы государства и обязанность Халық Кеңесі. Причем вся эта работа касается не только крупных городов – акцент нужно сместить и в сторону малых городов, районных центров и сельских территорий. Качество общественной среды не должно зависеть от места жительства человека. Правительству совместно с акиматами и заинтересованными государственными органами предстоит подготовить конкретные предложения по этому вопросу.

Қазақстан Халық Кеңесі следует обсудить такую важную проблему, как практическое применение механизма государственно-частного партнерства. Потребуются изменения и в законодательство об эндаумент-фондах, чтобы открыть возможности долгосрочного финансирования проектов в сфере культуры и креативных индустрий.

Другими словами, мы должны создать все условия для широкого участия граждан в общественной жизни страны, ведь большие перемены складываются из сотен тысяч малых дел. Это мы хорошо знаем из текущей жизни. Именно так рождается новое качество нации и человеческого капитала.

Уважаемые соотечественники!

Уважаемые участники заседания!

Сегодня наша страна вступила в историческую, судьбоносную эпоху. Очевидно, что масштабный процесс преобразований не ограничится модернизацией ветвей власти. Мы будем последовательно и непрерывно продолжать комплексную работу по построению Справедливого, Передового, Чистого и Сильного Казахстана. Нам предстоит успешно реализовать реформы и создать прочную основу для устойчивого роста и процветания страны. Для этого следует трансформировать общественное сознание.

Иными словами, в основе сознания нашего народа необходимо укоренить такие качества, как образованность, аккуратность, ответственность и трудолюбие. Ведь соблюдение закона, забота о своей стране, бережное отношение к природе, поддержание чистоты – все это важные ценности, присущие прогрессивной нации. Главная цель инициатив «Адал азамат», «Таза Қазақстан», «Закон и Порядок» заключается именно в том, чтобы окончательно утвердить эти ценности в нашем обществе.

Еще одна важная задача – формирование национального самосознания и возрождение исторической памяти. В этом направлении проводится большая работа. Я и ранее высказывал свои мысли по этой актуальной теме. Мы уделяем особое внимание расширению пространства нашей национальной культуры и популяризации наследия выдающихся личностей, оставивших неизгладимый след в духовной жизни народа. Мы системно изучаем историю Великой степи и эпохи Золотой Орды, восстанавливаем целостную летопись нашего народа.

В этом году, после 22-летнего перерыва, несколько сакральных объектов Казахстана были включены в список всемирного наследия ЮНЕСКО. В список Всемирного наследия ЮНЕСКО включены уникальные исторические памятники, находящиеся в Мангистауской области. Считаю, что это наше большое достижение. Следующим шагом стало включение в предварительный список объектов Всемирного наследия ЮНЕСКО двух уникальных памятников – Жаркентской мечети и Вознесенского кафедрального собора. Эти жемчужины архитектуры – яркое и убедительное свидетельство культурного многообразия Казахстана, нашей традиции бережного, уважительного отношения к истории и духовному наследию всех этносов, проживающих на нашей земле.

Вместе с тем хотел бы остановиться еще на одном важном вопросе. Правильное понимание истории – один из важнейших навыков. Обида на прошлое равносильна тому, чтобы лишить будущего. Какое будущее может ждать человека или целый народ, которые постоянно ищут виноватых вокруг себя и пытаются найти оправдание своим неудачам? Необходимо избегать подобных отживших привычек.

В повседневной жизни также следует не предаваться унынию, а сохранять бодрость духа и уверенность в себе. Нужно уберечь подрастающее поколение от малодушия, склонности во всем искать виноватых и излишней тревожности. Они должны гордиться историей своего народа и с уверенностью смотреть в будущее нашей страны.

У великого казахского писателя Мухтара Ауэзова есть замечательные слова: «Хочешь построить сильное государство – начни с воспитания детей». Воспитание подрастающего поколения – залог будущего страны.

Именно поэтому сегодня мы реализуем единую программу воспитания «Адал азамат».

К этой работе нельзя относиться формально – ее необходимо проводить качественно и ответственно.

На долю казахского народа выпало немало тяжких испытаний, но они не сломили силу его духа, стойкость, мужество и волю к жизни. Мы должны, сохраняя традиции предков, нашу веру, родной язык и самобытность, стремиться к новаторству и созиданию.

Следует решительно пресекать чуждые веяния, бросающие тень на весь наш народ, а также отжившие представления, которые не несут ничего, кроме мрака и невежества.

Нам необходимо сплотиться как нации и сформировать в обществе новую этику.

Уверен, что вы – члены Қазақстан Халық Кеңесі – внесете весомый вклад в выполнение этой исключительно важной задачи.

Қазақстан Халық Кеңесі – совершенно новый, не имеющий аналогов инновационный институт. Эта структура, ставшая ярким символом Справедливого Казахстана, имеет особый статус и призвана идти своим, особым путем. Поэтому на первых членов совета возлагается огромная ответственность. Успешная работа этого авторитетного органа будет во многом зависеть от вашей целеустремленной и самоотверженной работы. Вы будете стоять у истоков добрых начинаний, направленных на укрепление доверия общества к государству и упрочение единства нашей страны. Безусловно, начинать новый путь непросто. Но, с другой стороны, это большая честь и хорошая возможность.

Устанавливая тесную связь с народом и выдвигая созидательные инициативы, вы сможете оказывать влияние на систему государственного управления и даже на судьбу страны. Самое главное – интересы нации должны стоять превыше всего.

В этой связи хочу обратить особое внимание еще на один вопрос. Деятельность Халық Кеңесі не должна превращаться в формальную работу и сводиться к бумажной волоките. Вы всегда должны находиться в прямом контакте с народом. Не следует бояться трудностей, необходимо смело поднимать сложные и злободневные вопросы. Важно глубоко изучать проблемы, которые волнуют людей, и находиться в центре общественный дискуссий. Именно посредством такого открытого диалога реализуется концепция «Слышащего государства».

Другого пути укрепления общественного доверия, а значит, и национальной идентичности, нет. Поэтому к каждому вопросу необходимо подходить основательно и продуманно. Как говорится, «пока недостатки не исправишь, порядка не наведешь». Самое главное: любая критика должна быть объективной и конструктивной. Поднимая проблему, необходимо одновременно предлагать и пути ее решения.

Каждый член совета обязан неукоснительно соблюдать элементарные нормы этики. Представители Халық Кеңесі должны демонстрировать высокий уровень политической культуры и служить достойным примером.

Уважаемые участники заседания!

В начале своего выступления я отметил, что в стране происходит масштабная трансформация всей системы государственного управления в соответствии с требованиями времени. Нам необходимо продолжить эту работу. Заключительным этапом преобразований станут выборы в маслихаты всех уровней. Действующие депутаты местных представительных органов сохраняют свои полномочия до их прекращения по основаниям, предусмотренным Конституцией и законами. Подавляющее большинство депутатов маслихатов было избрано от партии «Amanat». В настоящее время она прекратила свою деятельность, поскольку присоединилась к партии «Әділет». Юридические процедуры будут завершены в скором времени, и с этого момента встанет вопрос о легитимности большей части депутатского корпуса маслихатов.

Однако важно, чтобы маслихаты могли в полной мере выполнять свои функции представления интересов граждан на местах, утверждения бюджетов и контроля за развитием регионов. Одним словом, они должны активно заниматься обеспечением благополучия на местах. Необходимо, чтобы представительные органы осуществляли свою деятельность согласно закону.

Поэтому в ближайшее время проведу консультации с Премьер-Министром и Председателем Курултая о досрочном прекращении полномочий маслихатов всех уровней, по итогам которых подпишу соответствующий указ. После чего Центральной избирательной комиссии нужно будет определиться с датой предстоящих выборов. Этот шаг откроет путь к формированию квалифицированного и профессионального корпуса маслихатов и придаст новый импульс их работе. Уверен, что и вы внесете значительный вклад в проведение этих выборов на высоком и качественном уровне.

В первый состав Қазақстан Халық Кеңесі вошли профессиональные, патриотичные, пользующиеся высоким авторитетом в обществе достойные граждане. Сегодня мы определили основные цели и задачи, стоящие перед нами. Наше общество возлагает на вас большие надежды. Уверен, что вы глубоко осознаете значение и важность возложенной на вас исторической миссии и будете самоотверженно служить интересам государства.

Желаю всем вам успехов! Пусть наша священная Родина – Казахстан – процветает и развивается!

Құрметті Қазақстан Халық Кеңесінің мүшелері!

Еліміздің ең жоғары консультативтік мекемесі – Қазақстан Халық Кеңесінің алғашқы сессиясының ашылуы баршаңызға құтты болсын!

Бүгін еліміз үшін аса маңызды күн, шын мәнінде тарихи оқиға деп айтуға толық негіз бар. Қазақстан Халық Кеңесі мемлекетіміздің саяси жүйесінде айрықша орын алатын, конституциялық мәртебесі бар бірегей институт болатынына күмәнім жоқ.

Қазір Қазақстан ауқымды өзгерістер кезеңін бастан өткеруде. Қоғамымыздың барлық саласында түбегейлі реформалар іске асырылуда. Алайда реформалар мен өзгерістер осымен өз мәресіне жетті деп мүлдем айтуға болмайды. Бұл жұмыс міндетті түрде жалғасады.

Біз билік жүйесін заман талабына сай жаңғырту ісін қолға алдық. Елімізде Халық Кеңесінің құрылуы соның бір айқын дәлелі екені анық. Мемлекет өміріндегі бұл маңызды үдеріс осыдан тура бір жыл бұрын басталды, мұны сіздер жақсы білесіздер.

Мен былтырғы халыққа Жолдауымда бір палаталы Парламент құру туралы бастама көтердім. Аталған ұсыныс қоғамымызда қызу әрі кең ауқымда талқыланды. Ел ішінде ашық, шынайы пікірталас болды. Азаматтарымыздың тарапынан мыңдаған ұсыныстар, ой-пікірлер айтылды. Осылайша, талқылаудың соңы кейінгі 30 жылда болмаған мазмұны терең конституциялық реформаға ұласты.

Биыл 15 наурызда жалпыұлттық референдум арқылы тұтас елімізді өрлеу дәуіріне бастайтын қастерлі құжатты – Конституциямызды қабылдадық. Бұл маңызды тарихи оқиға халықаралық қауымдастық тарапынан зор ықылас пен қызығушылық туғызды. Өйткені қазіргідей бұлыңғыр, тұрақсыз әлемде жаңа Конституцияның қабылдануы бүкіл дүние жүзі тарихында өте сирек кездесетін жағдай деп айтуға болады. Беделді саясаткерлер мен сарапшылар Қазақстанның бұл қадамын шын мәнінде бірегей саяси оқиға деп бағалап, мұны батылдық пен жасампаздықтың жарқын көрінісі ретінде мойындау қажет екенін бірауыздан айтуда.

Конституция халқымыздың мәңгілік темірқазығы және Әділетті, Озық, Таза Қазақстанның мызғымас арқауы ретінде елімізді жарқын келешекке апаратыны сөзсіз. Конституциялық реформа нәтижесінде біз еліміздің заң шығарушы органы – Құрылтайдың алғашқы сайлауын өткіздік. Шетелдік сарапшылардың пайымдауы бойынша сайлау жоғары деңгейде, мінсіз өтті. Халық қолдаған Құрылтайға бес партия кірді. 28 тамыз күні депутаттар өз жұмысына кірісті. Үкіметтің жаңартылған құрамы жасақталды. Вице-Президент тағайындалды. Жаңа мемлекеттік мекеме – Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік Кеңесінің Аппараты құрылды. Міне, бүгін Қазақстан Халық Кеңесі де өз қызметін бастап отыр. Осы тарихи оқиғаның мән-мағынасын ешқашан жадымыздан шығармайық, құрметті отандастар!

Түптеп келгенде, бір жылдың ішінде ұлт тағдырына тікелей ықпал ететін аса маңызды оқиғалар болды. Біз аз ғана уақытта тұтас мемлекет пен бүкіл қоғамның сипатын өзгерткен аса ауқымды реформаларды сапалы жүзеге асырдық. Ал қазіргі таңда бұл өркениетті, жасампаз және ең бастысы біртұтас ұлттың ғана қолынан келетін іс деп ашық түрде айтуға болады. Азаматтарымыз елімізде жүргізілген реформалардың тікелей куәгері болып, сол өзгерістердің нақты нәтижесін көріп отыр.

Соңғы 7 жылда ішкі жалпы өнім 29 пайызға артып, 306 миллиард долларға жетті. Алтын-валюта резерві және Ұлттық қор активтерінің көлемі 138 миллиард доллардан асты. Осы кезеңде елімізге 162 миллиард доллардан астам инвестиция тартылды. Шағын және орта бизнестің экономикадағы үлесі 40 пайыздан асты.

Қазақстанда жыл сайын 20 миллион шаршы метрден астам тұрғын үй бой көтереді. 2019 жылдан бастап 1 миллионнан астам оқушыға арналған 1342 мектеп салынды. Азаматтардың орташа өмір сүру ұзақтығы 76 жасқа жетті. Сондай-ақ 1200-ден астам денсаулық сақтау нысаны ашылды. Осы уақыт ішінде 35 мың шақырымнан астам автокөлік жолы салынып, жөнделді.

Мұның бәрін тарихымыздағы ең жоғары көрсеткіш деуге болады. Белсенді жұмыстың нәтижесінде Қазақстан әлемнің бәсекеге қабілетті 40 елінің қатарына енді. Біз алдағы уақытта да халықтың әл-ауқатын жақсарту үшін табанды еңбек ете береміз.

Халықаралық ынтымақтастықты тереңдетіп, елімізге келетін инвестиция көлемін ұлғайтуымыз қажет. Өздеріңізге мәлім, мен мемлекетіміздің басшысы ретінде халықаралық жиындарға жиі қатысып, көптеген елдердің көшбасшыларымен, инвесторлармен кездесулер өткізіп жүрмін. Астанада да жоғары деңгейдегі іс-шараларды өткізіп, мемлекет басшыларымен және халықаралық ұйым жетекшілерімен келіссөздер жүргізіп жатырмын.

Алдымда тұрған мақсат айқын: бұл – Қазақстанды орта держава ретінде бүкіл дүние жүзіне мейлінше кең ауқымда паш ету, тарихымыз бен мәдениетімізді халықаралық қауымдастық деңгейінде дәріптеу, мемлекетіміздің мүддесін қорғау және еліміздің әлеуетін жан-жақты насихаттау. Басқа ойым жоқ. Сондықтан мұның бәрін бүкіл халқымыздың мақсаты деп күмәнсіз айтуға болады.

Мен елдегі түйткілдерді ашық талқылайтын, жұрттың ұсыныс-пікірлерін сараптап, нақты шешімдер ұсынатын арнайы институт құруды көптен бері жоспарлап жүрдім. Оның құрылымы, атқаратын жұмысы жөнінде ұзақ ойландым. Кеңестің атауын Конституциялық реформа жөніндегі комиссияға өзім ұсындым. «Қазақстан Халық Кеңесі» деген атау жаңа институттың жалпыұлттық сипатын көрсетеді.

Конституцияға сәйкес мемлекеттік биліктің бірден-бір бастауы және Егемендік иесі, бұл – халық. Сондықтан жұртшылықтың мүддесін қорғайтын бірегей органның атауында «Халық» сөзінің тұруы – өте қисынды, орынды, себебі, бұл – заңдылық. Бұған қоса, «Қазақстан Халық Кеңесі» атауы – Конституцияда бекітілген бірыңғай әрі ресми нұсқа. Бұл жаңа органның мәртебесі биік, жауапкершілігі жоғары екенін айшықтайды.

Бұған дейін елдік істерге қатысты маңызды міндеттерді Қазақстан халқы ассамблеясы, Президент жанындағы Ұлттық қоғамдық сенім кеңесі, Ұлттық құрылтай және басқа да консультативтік-кеңесші органдар атқарып келді. Бұл институттар өздеріне жүктелген тарихи миссияны толығымен орындады. Қазақстан халқы ассамблеясы ел бірлігін нығайтуға өлшеусіз үлес қосты. Қазақстанды бейбітшіліктің, өзара сенім мен келісімнің ошағы ретінде жер жүзіне танытуға ықпал етті.

Қоғамдық сенім кеңесі сындарлы диалог арқылы жаңа саяси мәдениетті орнықтыруға атсалысты. Ал Ұлттық құрылтайдың мүшелері осы жалпыұлттық диалогті одан әрі тереңдете түсті. Бұл құрылым аясында практикалық тұрғыдан құнды бастамалар көтерілді. Соның арқасында 26 заң қабылданды, тағы 10 заң жобасы Құрылтайда қаралады. Мен осы сәтті пайдалана отырып, мемлекеттік маңызы бар істерге белсене араласқан, отаншыл болудың озық үлгісін көрсеткен әрбір азаматқа шынайы ризашылығымды білдіремін.

Дегенмен уақыт бір орында тұрмайды, бұл – өмірдің заңы. Сондықтан заманның тұрпаты да, талабы да өзгеріп отырады. Өркениетті ел болу – жаһан көшінен қалмай, үнемі бәсекеге қабілетті болу деген сөз. Біз ұлттық сана-сезімге серпіліс беріп, жұртымызды ортақ мүддеге жұмылдыру үшін қоғамдық диалогті одан әрі дамыта түсуіміз қажет. Қазақстан Халық Кеңесін құрудағы басты мақсатымыз да – осы.

Ел тарихында алғаш рет қоғам мүддесі жолында еңбек етіп жүрген түрлі топтағы адамдар бір құрылым аясында бірікті. Мұны «Түрлі көзқарас – біртұтас ұлт» тұжырымдамасының іс жүзіндегі нақты көрінісі деп айтуға болады.

Қазақстан Халық Кеңесінің құрылуы жалпыұлттық бірлігіміздің анағұрлым нығайып, институционалдық сипатқа ие болғанын көрсетті. Осылайша, Қазақстан Халық Кеңесінде ел ынтымағын күшейте түсетін тиімді, алдын ала мұқият зерттелген бастамалар жүзеге асырылады. Осы орайда, Қазақстан Халық Кеңесінің конституциялық мәртебесіне тағы да назар аударғым келеді. Бұл қадам орасан зор мүмкіндіктерге жол ашады.

Алайда мына нәрсені бірден түсініп алған жөн. Халық Кеңесі – Құрылтайға балама мекеме емес. Кеңес мүшелері Құрылтайдың құзыретіне кіретін жұмыспен айналыспайды. Депутаттардың қызметіне араласпайды. Заң бойынша осындай әрекеттерге құқы жоқ. Тиісінше, Құрылтай депутаттарының да Халық Кеңесінің жұмысына араласуға хақы жоқ.

Бәрінің алдында тұрған басты мақсат: екі институт та бір-бірін толықтырып, бірлесе қызмет етуі керек. Сондықтан Халық Кеңесі мен Құрылтайдың комитеттері тығыз байланыста болып, үйлесімді түрде жұмыс істеуі қажет.

Алдымызда тұрған мақсат та – бір, Отанымыз да – бір. Сондықтан бәріміз біртұтас ел болып бір жеңнен қол, бір жағадан бас шығарып Қазақстан халқы үшін табанды қызмет етуіміз керек. Заң жобаларын әзірлеу барысында жұртшылықтың ой-пікірін, талап-тілегін толыққанды ескеру қажет. Құрылтай мен Халық Кеңесі әрқашанда бірге болса, осындай мүмкіндік міндетті түрде пайда болады.

Қазақстан Халық Кеңесіне этномәдени бірлестіктердің, аймақтық мәслихаттар мен қоғамдық кеңестердің, сондай-ақ, қоғамдық ұйымдардың өкілдері кірді. Осылайша, мемлекет пен қоғам арасындағы байланыстың жаңа, ауқымды әрі біртұтас жүйесі қалыптасып отыр.

Бұған дейін еліміздің ұлттық идеологиясына қатысты көптеген талқылаулар болғанын білесіздер. 1 шілдеде заңды күшіне енген Конституциямыз осы мәселенің нүктесін біржола қойды деп айтсақ, орынды болар.

Конституцияда еліміздің өткені, бүгіні және келешектегі бейнесі айқын көрініс тапты. Конституция преамбуласында байырғы қазақ жерінде мемлекеттілігімізді нығайтып, Ұлы даланың мыңдаған жылдық тарихының сабақтастығын сақтауға баса мән беретініміз нақты жазылды. Бұл – төл тарихымызға тағзым ету, бабалар аманатына адал болу деген сөз.

Сонымен қатар Негізгі заңда адам құқықтары мен бостандығын қорғау, заң мен тәртіпті орнықтыру, бірлік пен ынтымақты сақтау, халықтың әл-ауқатын арттыру, білім мен ғылымды, инновацияны дамыту мемлекеттің мызғымас міндеті ретінде айқындалды.

Біртұтас ұлт ретінде өскелең ұрпақ алдындағы аса жоғары жауапкершілікті сезіне отырып, осы Конституцияны қабылдадық. Сол арқылы болашағы жарқын, бағдары айқын Әділетті, Озық әрі Күшті Қазақстанның берік негізін қаладық.

Азаматтарымыз Конституцияның ережелерін жақсы біліп, күнделікті өмірде қолданған сайын оның күші де, қуаты да арта түседі. Сол себепті мен Конституция әр адамның қолында жүретін, жұмыс үстелінде тұратын, жеке кітапханасынан орын алатын құжат болуға тиіс деп есептеймін.

Біз Конституцияда бекітілген қағидаттар мен құндылықтарды бүкіл ел болып дәріптеуіміз керек. Бірақ формализм мен науқаншылдықтан алшақ болғанымыз жөн, әйтпесе, осы аса маңызды жұмысты құртып, халқымыздың алдында ұятқа қаламыз.

Баяғы жартас – сол жартас болып, қағазбастылық көзқарасынан құтыла алмасақ, еш ілгерілеу болмайды. Бұл жұмысты шын жүрегімізбен, ақ ниетімізбен атқармасақ, қажетті нәтижеге жету өте қиын болады.

Біздің биік мақсаттарымыз, нақты жоспарларымыз бар. Оның бәрін табысты жүзеге асыру үшін бірлігімізді бекемдеп, белсенді, табанды жұмыс жүргізуіміз керек. Халық арасында Конституцияны түсіндіру, дәріптеу ісі, бұл – өте жауапты жұмыс, оған үстірт қарауға болмайды.

Осы саяси жұмысқа ілімі терең, тәжірибесі мол адамдарды шақыру керек, яғни заңгерлер, ғалымдар, мұғалімдер, еріктілер, кәсіпкерлер, ардагерлер мен мемлекет қайраткерлерін тарту керек болады.

Ал Президент Әкімшілігінің міндеті – бұл жұмыстың кешенді және жүйелі тұғырын қалыптастыру. Аталған міндетті жүзеге асыруды Вице-Президент Ерлан Тынымбайұлы Қаринге тапсырамын. Жұмыстың барысы туралы екі аптада бір рет Президентке тіке баяндайды.

Енді алдымызда тұрған нақты міндеттерге тоқталып өтейін.

Бірінші. Қазақстан халқының бірлігін нығайту – өте маңызды мәселе.

Сондықтан Қазақстан Халық Кеңесі сабақтастықты сақтап, Қазақстан халқы ассамблеясы мен Ұлттық құрылтайдың дәстүрі мен үздік тәжірибесін жалғастыруы қажет. Бұл ретте бүкіл жұмыстың сапасын жаңа саяси және ұйымдастыру деңгейіне көтерген жөн. Қабылданған шешімдер мен жүргізіліп жатқан реформалардың салдары этномәдени бірлестіктерге қалай әсер етеді деген орынды сауал, тіпті алаңдаушылық туындағанын білемін.

Қазақстан халқы ассамблеясы, шын мәнінде, өз жұмысын аяқтады. Бірақ бұл ұйым аясында қалыптасқан пайдалы институционалдық инфрақұрылым керексіз болып қалады дегенді білдірмейді. Сіздерге турасын айтайын: Қазақстан халқы ассамблеясының бірегей тәжірибесі ешқашан тарих қойнауына кетпейді, керісінше, Халық Кеңесінің жұмысында қолданылады.

Жаһанды тұрақсыздық жайлап, дүрбелеңге толы кезеңге тап болдық. Алпауыт мемлекеттердің арасындағы сенімге селкеу түсті. Осындай жағдайда Қазақстандағы уақыт тезінен өткен этносаралық келісім мен жалпыұлттық бірлік үлгісі алдағы уақытта да еліміздің қарқынды, орнықты дамуына берік негіз болады.

Біз этномәдени орталықтарға, театрларға, бұқаралық ақпарат құралдарына барынша қолдау көрсетеміз. Бұл – мемлекеттің конституциялық міндеті.

Менің ойымша, ортақ мәдени мұрамызды көздің қарашығындай сақтау, дәріптеу айрықша маңызға ие. Мұндай бай мұраға мемлекеттік шекара бөгет болмауға тиіс. Семейдегі Федор Достоевскийдің әдеби-мемориалдық музейінде күрделі реконструкция басталды. Бұл жұмыс толықтай демеуші қаражаты есебінен атқарылады.

Алдағы уақытта еліміздегі басқа да тарихи ескерткіштер мен музейлерді ретке келтіруіміз керек. Қазақстанның ауқатты азаматтары аталған ізгі бастамаға белсенді атсалысады деп ойлаймын.

Медиация институтына қолдау көрсету қажет. Өйткені бұл – кез келген кикілжіңнің алдын алып, қоғамдағы тұрақтылық пен қауіпсіздікті нығайтатын әмбебап әрі пәрменді тетік.

Сонымен қатар алдымызда жастардың және спорт ұйымдарының, еріктілер желісінің, қайырымдылық қорларының жұмысына, Аналар мен Ақсақалдар кеңесінің қызметіне тың серпін беру міндеті тұр.

Бірнеше жыл бұрын елімізді бұрын-соңды болмаған су тасқыны әбігерге салды. Сол кезде этномәдени бірлестіктердің өкілдері зардап шеккен аймақтарға үлкен көмек көрсетті – қалпына келтіру жұмыстарына атсалысып, қиын жағдайға тап болған адамдарды жұбатты.

Мемлекет шын ниетпен жасалған бұл еңбекті бағалайды, халқымыз жақсылықты ешқашан ұмытпайды. Елдің ынтымақ-бірлігі, жасампаз отаншылдығы жарқырай көрінген осы мысал келесі ұрпақ ғибрат алатын бейне және фотоқұжаттарда сақталып қалуға тиіс. Жанкештілік пен жанашырлықтың үлгісін көрсеткен мұндай сәттер аз емес. Сондықтан жаңартылған саяси жүйеде Қазақстан халқы ассамблеясының тарихи рөлі еш кемімейді, керісінше, күшейе түседі.

Этномәдени бірлестіктердің өкілдері жоғары конституциялық мәртебеге ие болған Қазақстан Халық Кеңесінің құрамына да енді. Бұрын парламент квотасына сай Сенатқа Қазақстан халқы ассамблеясының 5 мүшесі ғана өтетін. Ал енді Халық Кеңесінің құрамына этномәдени бірлестіктердің 42 өкілі кірді. Мұның өзі көп жайтты аңғартады. Яғни олар Кеңес мүшелерінің үштен бірін құрайды. Еліміздің орнықты әрі табысты дамуы тұрғысынан ҚХА миссиясының маңызды екеніне осы айқын дәлел.

Қазіргі міндетіміз – өнімді жұмыс істеу. Ең алдымен, этносаралық және конфессияаралық келісімді нығайту тәсілдерін жоғалтпай, оны одан әрі жалғастырып әкеткен жөн.

Халық Кеңесі бірлік пен келісімнің жаңа тұжырымы әзірленетін орталық бола алады. Басқаша айтқанда, Халық Кеңесі этномәдени бірлестіктер мен осы салада қызмет ететін басқа да қоғамдық ұйымдарды бір мақсатқа біріктіруі керек.

Өңірлік деңгейде Достық үйлерінің жанынан ашылған «Қоғамдық келісім» желісі жұмысын жалғастырады. Этномәдени бірлестіктердің өкілдері жергілікті қоғамдық кеңестердің құрамына кіріп, Қазақстан Халық Кеңесіндегі тұрақты комитеттердің, салалық комиссиялардың және консультативтік-кеңес органдарының жұмысына қатыса алады.

Алайда жаңа мүмкіндіктер тың, айрықша жауапкершілік жүктейтінін де ескерген жөн. Дұрыс шешімді талап ететін түйткілдер шаш етектен. Осыған дейін бірнеше мәрте айтқанмын: ұлтты ұйыстырып, мемлекетіміздің іргесін бекемдейтін ең маңызды фактор – мемлекеттік тіл.

Бұрын болжаммен, долбармен ғана айтылатын жағдай қазір шындыққа айналды. Қазақ тілі қандай да бір әкімшілік, тіпті саяси мәжбүрлеусіз өрісі кеңейіп, көпшіліктің тіліне айналды. Әсіресе, жастарымыздың қазақ тілінде еркін, сауатты сөйлейтіні қуантады. Сіздер мұны көріп, біліп жүрсіздер.

Ана тіліміз мемлекеттік тіл ретінде сұранысқа ие, ұлттық мәдениетімізді, болмысымызды шырайлы да шұрайлы туған тіліміз арқылы көрсетеміз. Қазақ тілінде бір ауыз сөз айта алмау білімсіздік пен мәдениетсіздіктің белгісіне айналды. Мұның бәрі – мәжбүрлеуге емес, толеранттық пен сенімге негізделген ортақ жұмыстың нәтижесі.

Алайда бұл басқа тілдерден бас тарту керек дегенді білдірмейді, әрі оларды шеттетуге құқық бермейді. Өздеріңізге мәлім, Конституцияда тіліне, тегіне, ұлтына, дiни көзқарасы мен нанымына немесе кез келген өзге де себептерге байланысты кемсітуге тыйым салынған. Соған қарамастан ара-тұра кейбір тісқаққан арандатушылар әлеуметтік желіде ұлтараздықты қоздырып, әдейі отқа май құяды. Мына нәрсені түсінген жөн. Олардың көздегені біреу – қоғамды әлсіретіп, Қазақстанның Егемендігіне нұқсан келтіру, елді бірліктен айырып, бейбіт, алаңсыз өміріміздің астаң-кестеңін шығару. Расында олар балаларымыз бен немерелеріміздің бақытты болашағының тамырына балта шапқысы келеді. Сондықтан құқық қорғау органдары мен тұтас қоғам бұған табанды түрде қарсы тұруы керек. Конституцияда бекітілген «Заң мен тәртіп» қағидатына сай әрекет етуіміз қажет.

Тіл – Жаратқанның адам баласына берген ең үлкен игілігі, теңдессіз сыйы. Қандай да бір тілге қарсы күрес жүргізу – Жаратқанға, оның нығметіне қарсы шығу. Сірә, бұдан асқан ақымақтық болмас. Сондықтан тіл (қандай тіл болса да) бірлік пен өркениеттің өлшемі болуға тиіс. Бүгінгі таңда түрлі ұлттың жастары қазақ тілі мен мәдениетін кеңінен насихаттап жүр. Бұған қалай қуанбайсың? Олар, шын мәнінде, рухани дүниесі бай, бойында талант тұнған жандар. Достыққа дәнекер болған осындай адамдар қашанда жоғары құрмет пен қолдауға лайық. Мемлекет те оларды елеусіз қалдырмайды. Өйткені қоғамдағы тұрақтылықты сақтауға, әлемдік үдерістердің өркениетті, табысты қатысушысы ретінде мемлекетіміздің абырой-беделін асқақтатуға осындай азаматтардың қосар үлесі зор.

Бірнеше жыл бұрын менің тапсырмаммен арнайы «Ел бірлігі» ордені тағайындалды. Бұл – ұлт тұтастығын нығайтып, қоғамдық келісімді қамтамасыз ету жолында жемісті еңбек еткен жандарға берілетін бәсі биік, айрықша марапат. Конституциялық мәртебеге ие және халық атынан өкілдік ететін ұйым ретінде осы жоғары наградаға лайықты үміткерлерді Қазақстан Халық Кеңесі ұсынғаны дұрыс әрі әділетті деп есептеймін.

Біз ауыл туралы көп айтамыз. «Ауыл – халқымыздың алтын бесігі» деп әрбір жиында айтып жүреміз. Расында, бұл – дұрыс. Бірақ қазіргі заманда бұл сөзді қайта-қайта айта берудің қажеті бар ма? Бәрімізге белгілі, дүние жүзінде «урбанизация» атты жаһандық үрдіс болып жатыр. Бүгінде өмірдің қызығы – қалада. Бұл да – шындық. Қазірдің өзінде біз қалада жиналып отырмыз. Сондықтан алдымызда тұрған маңызды әрі өзекті міндет: қала өркениетін дәріптеуіміз керек. Бұл істе өркениеттің озық талаптарына сай болуымыз қажет.

Кейбір жазушылар қалада тұрып жатқан жастарды екіге бөлетін болды: біріншісі – қалаларда тұрып жатқан «асфальт қазағы» немесе «шала қазақ», екіншісі – нағыз ауыл қазақтары. Бұл – дұрыс емес. Қазіргі таңда қалаларда өмір сүріп жатқан жастарымыз қазақ мектептерінде қазақ тілінде сапалы білім алуда. Сондықтан біртұтас халқымызды екіге бөлуді доғаруымыз керек. Мұндай әрекетті жасаудың ешқандай қажеті де, оған ешкімнің хақы да жоқ. Осыған байланысты таяуда Мәдениет және ақпарат министрлігіне тапсырма бердім. Жазушылар арасында қала тақырыбына арналған әдеби сайыстар өткізуіміз керек. Бұл халқымызға, әсіресе, жастарымызға керек дүние болмақ.

Бағзы замандардан бері Ұлы даламыз өркениеттер тоғысынан қуат алып, барша ұлттың салт-дәстүріне, діні мен мәдениетіне құрметпен қарайтын ашық әрі ынтымағы жарасымды мекен ретінде тарихтың талай асуынан өтті. Дүниедегі жақсы атаулыны жатсынбай, сіңіре білген ата-бабамыз Ұлы Жібек жолын мәдениеттер бір-бірімен біте қайнасып, жаңа білім, озық құндылықтар мен сол заманның үздік технологияларын алмасатын кеңістікке айналдырды. Шығыспен де, Батыспен де тығыз байланыс орнатудың арқасында халқымыздың ерекше менталитеті қалыптасты. Біздің қазіргі тарихымыз – осыған айқын дәлел. Этномәдени бірлестіктер кәдімгі «достық керуені» іспеттес. Олар игі мақсатқа жету жолында сапарын үзбейді. Міндетіміз – ынтымақ-бірлікті нығайтып, шынайы достық пен толеранттылықты келесі ұрпаққа аманаттап қалдыру.

Екінші . Халық Кеңесінің тағы бір маңызды міндеті – аймақтармен тығыз байланыс орнатып, олардың мүддесін қорғау.

Өздеріңізге мәлім, Кеңестің үштен бір бөлігі – аймақтан келген өкілдер. Олардың қатарында мәслихат депутаттары мен қоғамдық кеңес мүшелері бар. Бұл – жергілікті жердегі мәселелер республикалық деңгейде көтеріледі деген сөз.

Қоғамда «Сенат жұмысын тоқтатқан соң өңірлердің мүддесі ескерусіз қала ма?» деген сұрақ болуы мүмкін. Тіпті, мұндай сұрақтар болған деп айтсақ та, қате емес. Бірақ алаңдауға ешқандай негіз жоқ.

Аймақтардың үні бұдан былай Құрылтай мен Халық Кеңесі арқылы мемлекеттік органдарға жететін болады. Ауылда, ауданда, облыста нақты ісімен халықтың ықыласына, құрметіне ие болған азаматтар аз емес. Халық Кеңесі осындай мықты тұлғаларды елге танытып, олардың қабілетін одан әрі шыңдауға мүмкіндік беретін мекеме болмақ. Мен бұған кәміл сенемін.

Мәслихаттар Парламентпен тығыз байланыста жұмыс істейді. Олар аймақтағы мәселелерді орталыққа жеткізіп, заңдарды жетілдіруге қатысты өз ұсыныстарын тұрақты түрде беріп отырады.

Бірақ қоғамдық кеңестерде мұндай байланыс та, тәжірибе де болмаған. Сондықтан біз алғаш рет Халық Кеңесі арқылы осы жұмысты қолға аламыз.

Елдік мәселелер талқыланған кезде қоғамдық кеңестердің мүмкіндіктерін толық пайдалану қажет. Осы орайда, қоғамдық кеңестер туралы заңнаманы жетілдіру керек. Халық Кеңесі қоғамдық кеңестермен тұрақты байланысты жолға қойып, оларға арналған жан-жақты қолдау шараларын қарастыруы қажет.

Үкіметке Қазақстан Халық Кеңесімен бірлесіп, мұндай құрылымдардың кәсіби әлеуетін арттыру жолдарын пысықтауды тапсырамын.

Тағы бір маңызды мәселе – қоғамдық бақылауды жүзеге асыру. Бұл – Кеңес қызметінің негізгі бағытының бірі. Дегенмен қазір елімізде қоғамдық бақылауды жүргізудің бірыңғай және нақты тәртібі немесе біртұтас жүйесі жоқ. Бұл жұмысты бағалаудың ортақ өлшемдері де әзірленбеген. Халық Кеңесі қоғамдық бақылау саласын жүйелеп, оны ретке келтіруге атсалысуы керек. Бұл жұмысқа тәуелсіз сарапшылар мен кәсіби мамандарды көбірек тартқан жөн.

Мемлекет аймақтарды дамытуға тұрақты түрде баса мән береді. Бұл – мемлекеттің басты міндетінің бірі. Соңғы жылдары осы бағытта ауқымды жұмыс атқарылды. Еліміздің әр аймағында тұрғын үйлер, әлеуметтік нысандар, жолдар қарқынды салынып жатыр. Қазақстан тұтастай үлкен құрылыс алаңына айналып келеді. Мұны бәріңіз де көріп-біліп жүрсіздер. Ең бастысы, барлық құрылысты сапалы әрі уақтылы жүзеге асыру өте маңызды. Кейде жаңадан салынған кейбір нысандардың сапасы сын көтермейді, тіпті, қоғам талқысына түсіп жатады. Осындай салғырт жасалған жұмыстың кесірі қайғылы жағдайға әкеп соқтыруы да мүмкін.

Бұл тұрғыдан алғанда, жол саласындағы ахуал да мәз емес. Мысалы, «Талдықорған – Өскемен» күре жолының ашылғанына көп уақыт өтпесе де, тоза бастаған. Сондықтан жол сапасын бағалау жүйесін қайта қарау керек. Құрылыс жұмысын басынан аяғына дейін қатаң қадағалау қажет. «Жол активтері сапасының ұлттық орталығы» мекемесінің қызметін күшейту керек. Жалпы, осы салаға түбегейлі реформа жасаған жөн. Қоғамдық бақылауды күшейту қажет.

Инфрақұрылымды ауқымды жаңғырту аясында ондаған мың жаңа жұмыс орны ашылады. Болжам бойынша 2035 жылға дейін елімізге 2,9 миллион маман, соның ішінде 1,8 миллион жұмысшы маман қажет. Кадр тапшылығы, әсіресе, өнеркәсіп, құрылыс, ауыл шаруашылығы және ІТ саласында байқалмақ.

Қазіргі уақытта еліміздегі 763 колледжде 500 мыңнан аса студент оқиды. Ерте бастан кәсіптік бағдарлауға және дуальді оқытуға ерекше назар аударылып отыр. Қажетті машықтарды меңгерген, алайда салалық дипломы жоқ адамдар кәсіби біліктілікті тануға арналған 22 орталықта өз құзыретін растай алады.

Астанада жүзеге асырылып жатқан «Joltap» жобасын айрықша атап өткім келеді. Бұл – бизнестің тікелей қатысуымен жұмысшы және цифрлық сала мамандарын, атап айтқанда, тігінші мен дәнекерлеушіден бастап веб-әзірлеуші мен дизайнерге дейін даярлайтын қысқа мерзімді оқыту моделі. Үш жыл ішінде 22 мыңнан аса адам білім алып, 60 пайызы жұмысқа орналасты, екі мыңға жуық жан жеке кәсібін ашты. Осы табысты тәжірибені барлық өңірге тарату қажет.

Әр азаматтың өмірде өз орнын тауып, отбасын адал еңбекпен асырауына және Отанына пайдасын тигізуге жағдай жасау – ортақ міндетіміз.

Еліміздің келбетін және тұрпатын өзгерту, таза әрі тиянақты орта қалыптастыру – баршамыздың ортақ міндетіміз. Халқымызда «Ынтымақ түбі – игілік» деген сөз бар. Азаматтарымыз өздері тұрып жатқан елді мекенге қамқорлық танытқаны жөн. Әрбір адам өз үйін, ауылын, қаласын көркейтуге белсене атсалысқаны абзал.

Кейбір кәсіпкерлер тұтас ауылды гүлдендіруге зор ықпал етуде. Елімізде мұндай тамаша тәжірибелер аз емес, бар. Біз үшін елді мекендерімізді дамытуға, онда тұрып жатқан азаматтардың тұрмыс сапасын арттыруға әсер ететін кез келген бастама өте маңызды.

Аймақтарға пайдасы тиетін істен Халық Кеңесінің мүшелері де шет қалмауы керек. Бұл шаруаны тек мемлекетке жүктеп қоюға болмайды. Азаматтарымыз да бұл міндетке жауапкершілікпен қарап, белсенді, табанды және елге жанашыр болуы қажет.

Біз бірлігімізді нығайтып, халық игілігі үшін жұмыла жұмыс істеуіміз керек. Билік, өкілді органдар және азаматтық қоғам бірлесіп әрекет етсе, ауыл да, қала да, яғни, тұтас мемлекет өсіп-өркендейтіні анық. Қалаларды, көшелерді, саябақтарды тазалықта ұстау, еліміздің жаңа тұрпатын қалыптастыру, бұл – бүкіл халқымыздың болмысын өзгерту, мемлекетімізді дүние жүзіндегі ең өркениетті елдердің қатарына қосу деген сөз. Бұл – ұлттық намысымызға қатысты аса маңызды міндет.

Үшінші. Азаматтық қоғам институтын дамыту.

Азаматтардың мемлекеттік басқару үдерісіне тікелей қатысу тетіктерін құру – елді жаңғыртудың бір жолы. Дәл осы себепті Қазақстан Халық Кеңесі құрамының үштен бірі қоғамдық бірлестіктер мен коммерциялық емес ұйымдардың өкілдерінен жасақталды.

Бұл – трансформацияның жаңа кезеңі. Сол себепті жүріп өткен жолымызды объективті түрде талдап, келешектегі күрделі сын-қатерлерді шешудің жаңа тәсілдерін әзірлеуді талап етеді.

Елімізге популистер немесе мансапқорлар емес, кәсіби ортада мойындалған көшбасшылар мен түрлі саланың майталмандары, нағыз патриоттар қажет.

Көп жұмыс атқарылды. Мұны мойындау керек. «Үшінші сектор» тың серпін алып, қоғамдық бақылау тетіктері қалыптасты және кері байланыс жолға қойылды.

Алайда реформалар самарқаулықты көтермейді. Біз мұны жақында өткен жағдайдан сабақ алып, көкейімізге мықтап түйдік. Өзгерістер кезеңіндегі қысқа мерзімді кідірістің өзі тұрақтылықтың шырқын бұзып, аса ауыр салдарға ұрындыруы ықтимал.

Маған бірқатар республикалық қоғамдық бірлестіктің тек қағаз жүзінде тіркелгені, шын мәнінде, «айқайлап» тұратын атауларынан басқа түгі жоқ, жалған құрылымдар екені баяндалды. Мұндай ұйымдар азаматтар мүддесін қорғау үшін емес, басқа пиғылда, берісін айтсақ, мансапқорлық мақсатта құрылғаны анық.

Бұл кейбір жағдайда алаяқтыққа дейін жетті. Оған жол беруге болмайды. Сондықтан мұндай фактілер құқық қорғау органдарының назарына жолданады. Тек мемлекеттік тапсырысты игеру мақсатында құрылған «қызмет көрсету» ұйымдарының жұмысына тосқауыл қою қажет. Жалпы, Халық Кеңесі қоғамға ұйытқы болуға тиіс.

Елімізде көптеген консультативтік-кеңесші орган бар, алайда басым бөлігінің қызметі шашыраңқы, бір-бірін қайталайды. Олардың жұмысын үйлестіріп, сараптамалық әлеуетін біріктіру және келіп түскен ұсыныстарды жүйелеу Халық Кеңесіне жүктеледі.

Дегенмен «үшінші сектордың» басты міндеті – қоғамда Заң мен Тәртіп, Тазалық пен Табиғатты аялау қағидаттарын орнықтыру. Бұл жұмыстың маңызына бір сөзбен баға беру қиын. Сіздер осынау мемлекеттік және қоғамдық қағидаттардың мәні мен мақсатын жақсы түсінесіздер.

Өкінішке қарай, мәдениетсіздік фактілерімен жиі бетпе-бет келеміз. Табиғатты, қоғамдық орындарды қасақана ластайды. Қоғамға, мемлекетке қарсы мұндай бейбастақ әрекеттерге жазаны күшейткен дұрыс деп есептеймін. Басқа жол жоқ.

«Таза Қазақстан» дегеніміз – адамның айналасына жауапкершілікпен қарау дағдысы, азаматтық кемелдіктің көрсеткіші, мемлекет өркениетінің маңызды өлшемі.

Қалаларымыз бен ауылдарымыздың біразында жоғары экологиялық мәдениет пен қоғамдық тәртіп үлгісін көріп-байқап жүрміз. Бұл бізді қуантады. Қазақстанды қонақжай әрі қауіпсіз ел ретінде таниды. Енді осы артықшылықтарымызбен қоса, тазалықты да ұлттық брендке айналдыруымыз керек. Тазалық, мәдениет, өркениеттілік еліміздің ұлттық бренді деп санаймын.

Елімізге келген қонақтар қазірдің өзінде қалаларымыздың келбетіне тамсана қарайды. Бұл Қазақстанның туристік әрі инвестициялық тартымдылығын еселей түседі. Осындай жетістіктерді ел аумағында таратуымыз керек. «Таза Қазақстан» бастамасының мән-мазмұнын күшейтіп, тың идеялармен, креативті жобалармен толықтырған жөн.

Жалпы, тазалық пен тәртіпті сақтау мәселесі әрдайым басты назарда болуы керек. Онсыз ешқандай даму да, өркендеу де болмайтыны айдан анық. Біз «Таза Қазақстан» жалпыұлттық қозғалысы арқылы тұтас ұлтымыздың болмысын өзгертіп жатырмыз. Табиғатқа немқұрайлы қарауға, бейқам болуға, бұл мәселеде ешқандай қатігездікке жол беруге болмайды.

Адам мен табиғат – егіз. Біз қоршаған ортаға қамқор болуымыз керек.

Тағы да атап өткім келеді: қалалардың сәулеті мен көркінен халқымыздың мәдениеті, бойындағы қадір-қасиеті және құндылықтары көрініс табады. Еліміздің таза, тартымды болғаны ең алдымен азаматтарымыздың көңіл-күйіне, әлеуметтік жағдайына әсер етеді. Сондай-ақ, бұл – экономикалық өсімге ықпал ететін маңызды фактор. Сондықтан елімізді жаппай көгалдандыру, тазалықты сақтау, заң мен тәртіпті бұзбау – мемлекеттік маңызы бар міндеттер. Біз бір күннің қамы үшін емес, болашақ ұрпақтың жарқын болашағы үшін осы жұмыспен белсенді түрде айналысуымыз керек.

Менің тазалыққа, тәртіпке және табиғатты аялауға айрықша мән беретінімді байқаған боларсыздар. Қайткен күнде де бұл істе кідіруге, босаңсуға болмайды. Жекелеген тұлғалар, тіпті, тұтас халықтар өзін-өзі тәрбиелей алмағанын тарих дәлелдеді. Мұндай міндетті отбасы, мектеп пен қоғам, түптің түбінде, мемлекет, ең алдымен, мәдени-рухани құндылықтарды дәріптеу арқылы орындай алады.

Біз қалалар мен тұтас еліміздің келбетін ғана емес, одан да маңыздысы, ұлтымыздың болмысын оң бағытқа өзгертіп жатырмыз. Немқұрайлық пен салғырттықтан, тіпті өшпенділіктен біртіндеп арылып, тазалыққа, жауапкершілікке, табиғатты аялауға бой үйрете бастадық. Қуанарлық дүние. Бұл – мемлекеттің, барша халықтың, тұтас ұлттың өркениеттілігінің белгісі. Бұл азаматтардың, оның ішінде бірнеше буын өкілдерінің көңіл-күйіне жағымды әсерін тигізіп, қоғамдағы ахуалдың жақсаруына ықпал етеді, түптеп келгенде экономикалық өсімді жеделдететін факторға айналады.

«Таза Қазақстанның» қуаты – қоғамды жылдар бойы жалғасатын игі әрі жасампаз күн тәртібінің төңірегіне біріктіруде. Маңайы тап-таза болып, жарқырап тұрса, адам да соған сай әдеп сақтауға тырысады. Мәдениет бар жерде еңбек етуге де, жетістікке жетуге де ынта пайда болады. Лас әрі қараусыз қалған жерде енжарлық басып, құқықтық нигилизм белең алады. Ең қорқыныштысы, адамдар мұндай ахуалға да бой үйретіп алады. Осы сияқты жайттар орнаған бірқатар елді білеміз. Оған ешқашан жол беруге болмайды. Бұл құбылыс әлемдік урбанистикада «сынған терезе салдары» деген атаумен белгілі.

Сондықтан «Таза Қазақстан» тұжырымдамасы мен «Заң және Тәртіп» қағидаты егіз ұғым десек болады. Берекесіздік пен тәртіпсіздік белең алған жағдайда заңның сақталуын талап ету мүмкін емес. Абаттандыру ісіне жұмсалған қаржы – халқымыздың болашағына жасалған инвестиция.

Сәні мен сәулеті жарасқан қала кеңістігі қатал ұстаз сияқты артық ақыл айтып, ділмәрсімей-ақ дұрыс жүріп-тұруға баулиды. Тазалық азаматтарымызды өз қадір-қасиетін сезінуге үйретіп, ертеңге деген сенімін күшейтеді. Мұның бәрі – бір-бірімен байланысты дүние. Көшедегі тазалық пен тәртіп қоғамды жасампаздыққа құлшындырып, әлеуметтік оптимизмді оятады. Сайып келгенде, елдің әл-ауқатының артуына ықпал етеді.

Біз әлеуметтік масылдықтан арылып, жауапты серіктестікке түбегейлі көшуге жағдай жасауымыз керек. Елдегі өзгеріс қарапайым істен басталады. Ол тұрғындары іскер, белсенді әрі жаңашыл әкімді сайлаған берекелі ауылдан, өз үйінің мәселесіне бей-жай қарамайтын мүлік иелері бірлестігінің тату-тәтті тіршілігінен, азаматтарға шарапаты тиген волонтерлік және қайырымдылық бастамалардан көрінеді.

Өскелең ұрпаққа айрықша назар аудару керек. Бұл да – Халық Кеңесінің міндеті. Оқушылар мен студенттер сабақтан тыс уақытта спортпен шұғылдану, жаңа білім игеру, кітап оқу секілді көкжиегін кеңейтетін жасампаз істерге ден қоюға, жалпы, саламаттылық салтын ұстануға тиіс. Ол үшін кітапхана, музей, мектеп, достық үйлері, саябақтар сияқты қолда бар инфрақұрылымды барынша жұмылдыру керек. Сонымен қатар басқа да қоғамдық нысандарды көбейткен жөн.

Мемлекет жаңа қоғамдық кеңістіктер құруды демеушілердің, соның ішінде ауқатты азаматтардың қаражатын тарту арқылы жүзеге асырады. Бұл Мемлекет басшысы ретінде менің де, мемлекеттің де, Халық Кеңесінің де міндеті деп санаймын. Мұны тек үлкен қалаларда ғана қолға алмай, шағын шаһарлар мен аудан орталықтарына, ауылдарға баса назар аудару маңызды. Қоғамдық ортаның сапасы адамның тұрғылықты жеріне байланысты болмауға тиіс. Үкіметке әкімдіктермен және тиісті мемлекеттік органдармен бірігіп, осы мәселеге қатысты нақты ұсыныстар дайындауды тапсырамын.

Қазақстан Халық Кеңесі мемлекет пен жекеменшік серіктестігі тетігін нақты істе қолдану мәселесіне назар аударуы керек. Мәдениет пен креативті индустрия саласындағы жобаларды ұзақ уақыт бойы қаржыландыруға мүмкіндік беру үшін эндаумент қорлар туралы заңнамаға өзгеріс енгізу қажет.

Басқаша айтқанда, біз азаматтарымыздың қоғам өміріне жан-жақты атсалысуына барынша жағдай жасауға тиіспіз. Өйткені үлкен өзгерістер кішкене қадамдардан басталады. Мұны қазіргі тіршілігімізден жақсы білеміз. Ұлт пен адами капиталдың жаңа сапасы дәл осылай қалыптасады.

Құрметті жиынға қатысушылар!

Қазір еліміз тарихи және тағдыршешті дәуірге қадам басты. Ауқымды өзгерістер үдерісі билік тармақтарын жаңғыртумен тоқтап қалмайтыны анық. Біз Әділетті, Озық, Таза, Күшті Қазақстанды құру жолындағы кешенді жұмысты үздіксіз жалғастыра береміз. Біз реформаларды табысты жүзеге асырып, еліміздің тұрақты өсіп-өркендеуі үшін мызғымас негіз қалыптастыруымыз қажет. Бұл үшін қоғамдық сананы өзгертуіміз керек. Басқа сөзбен айтсақ, халқымыздың санасының өзегінде білімпаздық, ұқыптылық, жауапкершілік, еңбекқорлық қасиеттері тұруға тиіс. Себебі заңға бағыну, елге жанашыр болу, табиғатқа қамқор көзбен қарау, тазалықты сақтау – мұның бәрі де озық ойлы ұлтқа тән маңызды құндылықтар. «Адал азамат», «Таза Қазақстан», «Заң мен тәртіп» бастамаларының басты мақсаты да – осы құндылықтарды қоғамда түпкілікті орнықтыру.

Тағы бір маңызды міндет – ұлттық сана-сезімді қалыптастыру және тарихи жадымызды жаңғырту. Бұл бағытта көптеген жұмыс атқарылып жатыр. Мен де бұған дейін осы өзекті тақырыпқа байланысты біраз ойымды айттым. Біз төл мәдениетіміздің өрісін кеңейтіп, ұлт руханиятына өшпес із қалдырған дара тұлғалардың мұрасын дәріптеуге айрықша назар аударып отырмыз. Жұртымыздың жылнамасын түгендеп, Ұлы дала тарихын және Алтын Орда дәуірін терең зерттеп жатырмыз.

Биыл 22 жылға созылған үзілістен кейін Қазақстанның бірқатар киелі нысаны ЮНЕСКО-ның мұралар тізіміне енгізілді. Бүкіләлемдік мұралар тізіміне Маңғыстау облысындағы бірегей тарихи нысандар да енді. Бұл үлкен жетістік деп ойлаймын. Жаркент мешіті мен Вознесенск шіркеуі секілді екі бірегей ескерткіштің ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұралар тізбесіне алдын ала енгізілуі тағы бір маңызды қадам болды. Сәулет өнерінің осынау жауһарлары – Қазақстанның мәдени әралуандығын паш етеді, сондай-ақ елімізде ғұмыр кешіп жатқан барлық этностың тарихына және рухани мұрасына ұқыпты әрі құрметпен қарайтынымызды айғақтайды. Дегенмен осы тұста бір мәселеге тоқтала кеткен жөн.

Тарихты дұрыс тани білу – ең қажетті дағды. Өткенге өкпе арту – болашаққа балта шабумен тең әрекет. Айналасына кінә тағып, үнемі жұбаныш іздеп жүретін адамның да, ұлттың да келешегі бұлыңғыр болады. Бұл – шындық. Мұндай кертартпа әдеттерден аулақ болу керек.

Күнделікті өмірде де мұңға батпай, еңсені тік ұстап жүрген жөн. Өскелең ұрпақты жасық, кінәмшіл, уайымшыл мінезден сақтау қажет. Олар ұлтының тарихын мақтан етіп, еліміздің болашағына сеніммен қарауы керек.

Қазақтың біртуар жазушысы Мұхтар Әуезовтің «Ел боламын десең, бесігіңді түзе» деген жақсы сөзі бар. Ұрпақ тәрбиесі – ел болашағының кепілі. Сондықтан біз қазір «Адал азамат» біртұтас тәрбие бағдарламасын жүзеге асырып жатырмыз. Бұл жұмысқа атүсті қарамай, сапалы атқару керек.

Қазақ қилы замандардан қайыспай өткен, өр рухын жықпаған, қайсар, жігерлі ұлт болған. Біз ата дәстүрімізді, асыл дінімізді, ана тілімізді, бірегей болмысымызды сақтай отырып, жаңашылдыққа, жасампаздыққа ұмтылуымыз қажет.

Тұтас елімізге көлеңкесін түсіретін жат ағымдарға, қараңғылықтан басқа берері жоқ ескілік ұстанымдарына қатаң тосқауыл қоюымыз керек.

Ұлт болып ұйысып, қоғамда жаңа этика қалыптастыруымыз қажет. Бұл аса маңызды істі орындауға сіздер – Қазақстан Халық Кеңесінің мүшелері де елеулі үлес қосасыздар деп сенемін.

Қазақстан Халық Кеңесі – баламасы жоқ, мүлде жаңа, инновациялық институт. Әділетті Қазақстанның жарқын символы саналатын бұл құрылымның жөні де, жолы да өзгеше. Сондықтан Кеңестің алғашқы мүшелеріне зор жауапкершілік жүктеледі. Осы мәртебелі әрі беделді құрылымның табысты жұмысы сіздердің табанды еңбектеріңізге байланысты болмақ. Сіздер қоғамның мемлекетке деген сенімін нығайтып, ел бірлігін күшейтуге жол ашатын игі істердің бастауында боласыздар. Әрине, жол бастау оңай болмасы анық. Бірақ бір жағынан, бұл – үлкен құрмет және зор мүмкіндік.

Сіздер халықпен етене байланыс орнатып, жасампаз бастамалар көтеру арқылы мемлекеттік басқару жүйесіне, тіпті, ел тағдырына ықпал ете аласыздар. Ең бастысы, ұлт мүддесі бәрінен биік тұруға тиіс.

Осы тұста тағы бір мәселеге айрықша назар аударғым келеді. Кеңестің қызметі қағазбастылыққа айналып кетпеуі қажет. Сіздер әрдайым халықпен тікелей байланыста болуларыңыз керек. Қиындықтан тайсалмай, күрделі мәселелерді батыл көтеру қажет. Жұртты алаңдатқан мәселелерді терең зерттеп, қоғамдық талқылардың бел ортасында жүру маңызды. «Халық үніне құлақ асатын мемлекет» тұғырнамасы осындай ашық диалог арқылы жүзеге асады.

Қоғамдық сенімді күшейтудің, яғни, ұлттық бірегейлікті нығайтудың бұдан басқа жолы жоқ. Сондықтан әр мәселеге тыңғылықты дайындықпен кірісу қажет. Халқымыз «Сын түзелмей, мін түзелмейді» деп бекер айтпаған. Бірақ басты талап: кез келген сын шынайы болуға тиіс. Мәселені көтере отырып, оның шешімін де қатар ұсыну қажет.

Кеңестің әр мүшесі қарапайым этика нормаларын қатаң ұстануы керек. Халық Кеңесі өкілдері жоғары саяси мәдениеттің озық үлгісін көрсетуге тиіс.

Мен сөз басында еліміздің мемлекеттік басқару жүйесі заман талабына сай жаңғыртылып жатқанын айттым. Енді осы жұмысты тоқтатпай, тек алға қарай жүруіміз керек. Қазіргі кезеңде біз жергілікті өкілді органдардың, яғни, мәслихаттардың сайлауын өткізуіміз қажет.

Мәслихат депутаттарының өкілеттігі Конституцияда және тиісті заңдарда айқындалған мерзімге дейін сақталады. Дегенмен олардың көпшілігі «Amanat» партиясының атынан сайланды. Бүгінде бұл саяси ұйым «Әділет» партиясына қосылып, өз қызметін тоқтатты. Жақында тиісті заңнамалық рәсімдер аяқталады. Сол кезде мәслихат депутаттарының басым бөлігінің қызметінің заңдылығына қатысты мәселе туындайды.

Жалпы, жергілікті депутаттар аймақтағы жұртшылықтың мүддесін қорғайды, бюджетті бекітеді және басқа да міндеттерді орындайды.

Бір сөзбен айтқанда, елді-мекендерді өркендету ісіне белсене атсалысады. Демек өкілді органдар қызметінің заңға сәйкес болуы айрықша маңызды. Сондықтан мен жақын арада Премьер-министрмен және Құрылтай Төрағасымен барлық деңгейдегі мәслихаттардың өкілеттігін мерзімінен бұрын тоқтату жөнінде кеңесемін. Содан соң тиісті Жарлыққа қол қоямын.

Көп ұзамай Орталық сайлау комиссиясы сайлау өтетін күнді жариялауы керек. Бұл қадам мәслихаттардың білікті әрі кәсіби корпусын қалыптастыруға жол ашып, оның жұмысына тың серпін береді. Осы сайлаудың жоғары деңгейде және сапалы өтуіне сіздер де мол үлес қосасыздар деп сенемін.

Қазақстан Халық Кеңесінің алғашқы құрамына кәсіби, отаншыл, қоғамдағы беделі жоғары, мықты азаматтар енді. Бүгін біз алдымызда тұрған мақсат-міндеттерді айқындап алдық. Қоғамымыз сіздерге зор үміт артып отыр. Өздеріңізге жүктелген тарихи миссияның мән-маңызын терең түсініп, мемлекет мүддесі үшін табанды қызмет етесіздер деп ойлаймын.

Баршаңызға табыс тілеймін! Қастерлі Отанымыз – Қазақстан өсіп-өркендей берсін!