статья

Глава государства принял участие в церемонии награждения ученых

Жаңалықтар

Надежность цитирования достаточная опора Человек или должность Президентский корпус Дата события 10 апреля 2025 В документе достаточно тезисов для уверенной работы, хотя часть формулировок может быть новостным пересказом.

Рабочий вывод

Что важно в документе

3 сигнала
Позиция

Цитата Абая о важности знаний.

Позиция

Наука – светоч нации, научное сообщество несет особую ответственность.

Позиция

В эпоху технологий нужно уделять внимание системным исследованиям и науке.

Президент в преддверии Дня работников науки встретился с отечественными учеными и поздравил их с профессиональным праздником. Касым-Жомарт Токаев выразил искреннюю признательность участникам встречи, успешно работающим в различных сферах науки и вносящим свой вклад в процветание страны. – Конечно, путь к вершине науки тернист, и только по-настоящему преданные своему делу, усердные, трудолюбивые и творческие люди способны противостоять трудностям на этой стезе. Чтобы действительно стать прогрессивной нацией, нам необходимо укоренять эти ценные качества в обществе. Великий Абай оставил нам завет: «Ғылым таппай мақтанба» («Не хвались, не постигнув знаний»). В нынешнюю эпоху стремительного развития технологий мы должны уделять самое пристальное внимание системным исследованиям, глубоким знаниям и науке. Я высказывался по этой теме на недавнем заседании Национального курултая в Бурабае. Наука – светоч нации, поэтому еще раз хочу подчеркнуть, что на научное сообщество возлагается особая ответственность, – сказал он. В выступлении было отмечено, что в первые годы Независимости развитию отечественной науки не уделялось должного внимания и многие наши ученые были вынуждены уйти в другие сферы. В результате количество научных работников в стране сократилось в три раза. Столь плачевное положение дел не могло не сказаться на интеллектуальном потенциале нации. Кроме того, участились факты коррупции в отрасли. Например, известный академик, в свое время возглавлявший холдинг «Парасат», фактически ограбил его и со своей семьей сбежал за океан, приняв гражданство США. В настоящее время, как полагает Касым-Жомарт Токаев, ситуация выправляется. Это результат доверия государства к настоящим ученым. – Государство предпринимает конкретные меры по развитию науки. Три года назад я поручил модернизировать Академию наук. За это время проделана большая работа. Академии присвоен статус высшей научной организации. Обновляется инфраструктура, большое внимание уделяется подготовке кадров. Надо отметить, что серьезный импульс этим процессам придал принятый в прошлом году Закон «О науке и технологической политике». В документе предусмотрены нормы, направленные на совершенствование модели управления наукой, определены меры социальной поддержки ученых. В целом, Закон призван защитить интересы граждан, работающих в сфере науки, – сказал Президент. Касым-Жомарт Токаев убежден, что наука является стратегически важной сферой. За последние годы финансирование отечественной науки увеличилось в 3,5 раза, усилилась поддержка молодых ученых. По его мнению, такие меры позволят повысить научный потенциал страны. На сегодняшний день в Казахстане насчитывается более 25 тысяч ученых, половина из них — молодые ученые в возрасте до 40 лет. Данные цифры свидетельствуют о формировании нового поколения отечественных ученых. Отдельно в выступлении Глава государства остановился на ключевых задачах, стоящих перед ученым сообществом. – Одной из стратегических задач является развитие ядерной науки и технологий. Казахстан обладает значительным потенциалом в этой области. Такие ведущие научные учреждения, как Институт ядерной физики в Алматы и Национальный ядерный центр в Курчатове, проводят фундаментальные и прикладные исследования, готовят кадры для отрасли. Атомная генерация – это не только стабильный источник энергии, но и отправная точка для развития новых направлений в экономике и науке. Речь идет о ядерной медицине, водородной энергетике, опреснении воды, производстве синтетического топлива, малых модульных реакторах и так далее. Чтобы добиться прорыва в этих сферах, нужно укрепить исследовательскую инфраструктуру, усилить научную работу, модернизировать инженерное образование. Вопрос развития атомной энергетики должен стать основным в повестке следующего заседания Национального совета по науке и технологиям при Президенте, – сказал Касым-Жомарт Токаев. Глава государства обратил внимание на то, что в мире стремительно развиваются технологии искусственного интеллекта, и у Казахстана имеются все шансы, чтобы занять передовые позиции. – Залогом успеха нашей страны в этой области должен стать человеческий капитал – талантливые и образованные граждане. Поэтому мы будем усиливать подготовку IT-специалистов, обучать навыкам владения искусственным интеллектом школьников и студентов. И таких перспективных направлений в отечественной науке много. В целом, для поступательного развития науки необходима консолидация усилий государства и бизнеса, университетов и научных центров, – сообщил он. Как считает Президент, университеты должны стать пионерами в новых исследованиях и инновациях. Он отметил, что образовательные учреждения уделяют больше внимания подготовке специалистов, чем научным разработкам. Несмотря на то, что это их основная функция, образование и наука должны идти рука об руку. – У нас функционируют десять учебных заведений, обладающих статусом исследовательских университетов. Однако этого недостаточно для полноценного развития науки. Следует значительно усилить работу в этом направлении. Наука должна приносить ощутимую пользу стране. Безусловно, у нас уже есть определенные достижения. За последние пять лет доходы научных организаций, занимающихся прикладными исследованиями, превысили 40 миллиардов тенге. В бюджет поступило более 10 миллиардов тенге налоговых отчислений, и в будущем этот показатель будет только расти. В науку привлечено 14,5 млрд тенге частных инвестиций. Создано более 2 тысяч новых рабочих мест. Таким образом, наши ученые активно способствуют развитию экономики страны. Учебные заведения начали налаживать тесные связи с предприятиями. Ярким примером такого взаимодействия может служить Satbayev University, ученые которого разработали инновационную технологию, позволяющую получать селен очень высокой чистоты. В результате стоимость килограмма селена увеличилась в 15 раз, что принесло перерабатывающей компании дополнительную прибыль в размере 1,2 миллиарда тенге, – подчеркнул он. Глава государства в своей речи особо отметил труд молодого академика Дурвудхана Сурагана, чьи исследования в области математической физики успешно используются в системах криптографии и защиты данных. Как полагает Президент, в современную эпоху цифровизации такие достижения, свидетельствующие о высоком потенциале отечественной науки, приобретают огромное значение. Касым-Жомарт Токаев призвал отечественные предприятия внести свою лепту в развитие науки. Для создания новых продуктов важно наладить их сотрудничество с университетами и исследовательскими центрами. Президент назвал стратегически важным шагом то, что крупные промышленные предприятия Казахстана уже направляют 1% своих доходов в сферу науки. Глава государства высказался о текущих событиях в мире, которые, по его мнению, могут стать предвестником глобального экономического шторма. – Многие эксперты заявляют, что мир находится на пороге одного из самых тяжелых кризисов за последние десятилетия. Вследствие начавшихся тарифных войн всех против всех происходит разрыв производственных и торговых цепочек, фиксируется падение рынков, наблюдается высокая волатильность цен на сырье. Это неизбежно скажется на всех странах, в том числе Казахстане. Хотя сейчас взят мораторий на 90 дней на введение высоких тарифов, но тем не менее рынок очень нестабильный. Поэтому мы занимаемся решением вопросов ликвидации последствий этого экономического шторма для экономики Казахстана. Но, уверен, поводов для паники нет. Мы всегда уверенно преодолевали все вызовы, фокусируя свои усилия на приоритетных направлениях. Несмотря на неблагоприятные внешние факторы, мы продолжим следовать обнародованной повестке развития. Все приоритетные инфраструктурные проекты и другие запланированные работы будут выполняться в полном объеме. Вчера я поручил в срочном порядке завершить работу над планом действий Правительства и местных исполнительных органов с целью недопущения снижения темпов роста и притока инвестиций. В нынешних условиях развернется борьба за инвестиции. Здесь нам нужно находиться в очень хорошей форме. Мы должны быть готовы ко всем вариантам, действовать прагматично, уверенно. Кризисы, как вам известно, тем хороши, что наглядно показывают присутствие или отсутствие деловых качеств управленцев, а также рождают новые возможности. Это крайне важно для сохранения устойчивости национальной экономики и социальной стабильности в условиях радикальных внешних шоков, – заявил он. Президент подчеркнул, что страна с развитой наукой способна противостоять любым вызовам. Он напомнил, что будущее Казахстана – в руках патриотичных и высококвалифицированных ученых. Государство продолжит оказывать всестороннюю поддержку ученым, создавая им лучшие условия. – Среди тех, кто присутствует в этом зале, есть выдающиеся специалисты, ветераны науки, посвятившие свою жизнь науке и образованию, а также талантливые молодые ученые. Еще раз выражаю всем признательность, – подытожил Касым-Жомарт Токаев. По завершении мероприятия Президент наградил группу граждан государственными наградами. Впервые было присвоено звание «Қазақстанның еңбек сіңірген ғылым және техника қайраткері». Также ряду молодых ученых были вручены ключи от квартир. На мероприятии также выступили академики Национальной академии наук при Президенте Республики Казахстан Жумабай Бакенов и Дурвудхан Сураган, а также младший научный сотрудник Института биологии и биотехнологии растений Анастасия Капытина.

Президент Ғылым күні қарсаңында ғалымдармен кездесіп, кәсіби мерекесімен құттықтады. Қасым-Жомарт Тоқаев ғылымның әр саласында табысты еңбек етіп, мемлекетімізді өркендетуге атсалысып жүрген азаматтарға ризашылығын білдірді.

– Ғылым жолы – күрделі жол. Өз ісіне адал, табанды, еңбекқор, жаңашыл әрі жасампаз адамдар ғана ғылым жолындағы қиындыққа төзе алады. Біз шын мәнінде озық ойлы ұлт боламыз десек, қоғамда осы қасиеттерді дәріптеп, орнықтыруымыз қажет. Ұлы Абай да өз заманында «Ғылым таппай мақтанба» деп өсиет қалдырды. Қазір технология қарқынды дамыған кезеңде біз үздіксіз ізденіске, терең білім мен ғылымға ерекше мән беруіміз керек. Мен Бурабайда өткен Ұлттық құрылтай кезінде арнайы осы мәселеге тоқталдым. Бұл ретте ғылыми қауымдастыққа айрықша жауапкершілік жүктеледі. Өйткені, ғалым – ұлттың шамшырағы, – деді Мемлекет басшысы.

Басқосуда Тәуелсіздіктің алғашқы жылдарында ғылымға баса мән берілмегені, көптеген ғалымның басқа салаға ауысып кеткені жайында айтылды. Соның салдарынан Қазақстандағы ғылыми қызметкерлердің саны үш есе азайып, бұл ахуал ұлттың зияткерлік әлеуетіне орасан зор кесірін тигізген. Бұдан бөлек, Мемлекет басшысы ғылым саласында жемқорлық фактілерінің көбейіп кеткенін де тілге тиек етті. Мәселен, «Парасат» холдингін басқарған белгілі академик оны әбден тонап, кейін балаларымен бірге АҚШ-тың азаматтығын алып, мұхиттың ар жағына қашып кеткен. Дегенмен бүгінде жағдай оңалып, ғылым қайтадан төрге шыққанын атап өтті. Бұл – мемлекеттің нағыз, адал ғалымдарға сенімі деген сөз.

– Мемлекет ғылымды дамыту үшін нақты шаралар қабылдап жатыр. Мен осыдан үш жыл бұрын Ғылым академиясын жаңғырту туралы тапсырма бердім. Содан бері ауқымды жұмыс жасалуда. Академияға жоғары ғылыми ұйым мәртебесі берілді. Инфрақұрылым жүйесі жаңартылып жатыр. Кадр даярлау ісі жолға қойылды. Былтыр қабылданған «Ғылым және технологиялық саясат туралы» заң осы үрдістерге тың серпін берді. Құжатта ғылымды басқару тәсілдері нақтыланды. Ғалымдарды әлеуметтік қолдау шаралары айқындалды. Бір сөзбен айтсақ, заңда ғылым жолында еңбек етіп жүрген азаматтардың мүддесі барынша ескерілді, – деді Қасым-Жомарт Тоқаев.

Ғылым – стратегиялық маңызы бар сала болғандықтан соңғы жылдары бұл бағытқа бөлінетін қаржы 3,5 есе артты, жас зерттеушілерге қолдау күшейді. Мемлекет басшысының пікірінше, осындай қадамдар еліміздің ғылыми әлеуетін арттыра түседі. Қазір Қазақстанда 25 мыңнан астам ғалым болса, олардың жартысы – 40 жасқа толмаған мамандар. Бұл елімізде ғалымдардың жаңа буыны қалыптасып келе жатқанын көрсетеді.

Қасым-Жомарт Тоқаев отандық ғылымның алдында тұрған бірқатар маңызды міндетке назар аударды.

– Стратегиялық міндеттердің бірі – ядролық ғылым мен технологияны дамыту. Бұл салада Қазақстанның әлеуеті зор. Алматыдағы Ядролық физика институты мен Курчатовтағы Ұлттық ядролық орталық сияқты алдыңғы қатарлы ғылыми мекемелер іргелі және қолданбалы зерттеулер жүргізіп, мамандар даярлап келеді. Атом энергиясын өндіру – тұрақты энергия көзі ғана емес, экономика мен ғылымның жаңа бағыттарын дамытудың негізгі кілті. Бұл ретте ядролық медицина, сутегі энергиясы, суды тұшыту, синтетикалық отын өндіру, шағын модульді реакторлар және тағы басқалары туралы сөз болып отыр. Осы бағытта зор табысқа жету үшін зерттеу инфрақұрылымын нығайту, ғылыми жұмысты күшейту, инженерлік білім беруді жаңғырту қажет. Президент жанындағы Ғылым және техника жөніндегі ұлттық кеңестің алдағы отырысында атом энергетикасын дамыту күн тәртібіндегі басты мәселе болуға тиіс. Сондай-ақ мен Ұлттық құрылтайда ғылым қалашықтарын құру мәселесін көтердім. Ұлттық кеңес осы жұмысқа айрықша назар аударуы қажет, – деді Президент.

Мемлекет басшысы әлемде жасанды интеллект технологиялары қарқынды дамып келе жатқанына тоқталды және Қазақстанның аталған салада алдыңғы қатардан көрінуіне толық мүмкіндігі бар деп санайды.

– Адам капиталы – еліміздің бұл бағытта атқаратын жұмысының басты кепілі. Яғни талантты және білімді азаматтарға арқа сүйейміз. Сондықтан ІТ мамандарын даярлауды күшейтіп, оқушылар мен студенттерге жасанды интеллект дағдыларын үйретеміз. Отандық ғылымда мұндай келешегі зор бағыттар көп. Жалпы, ғылымның жүйелі дамуы үшін мемлекет пен бизнес, университеттер мен ғылыми орталықтар күш біріктіруі қажет, – деді Қасым-Жомарт Тоқаев.

Президенттің айтуынша, университеттер тың зерттеулер мен жаңалықтардың бастауында тұруға тиіс. Ал еліміздегі білім мекемелері ғылымнан гөрі маман даярлау ісіне көбірек басымдық береді. Бұл оқу орындарының тікелей міндеті болғанымен, білім мен ғылымды қатар алып жүру керек.

– Қазақстанда зерттеу университеті деген мәртебеге лайық 10 оқу ордасы бар. Ғылымды дамыту үшін бұл жеткіліксіз. Осы жұмысты күшейтуіміз керек. Сондай-ақ ғылым елге нақты пайдасын тигізуге тиіс. Бұл бағытта біршама жетістігіміз бар. Қолданбалы зерттеулермен айналысатын ғылыми ұйымдардың кірісі соңғы бес жылда 40 миллиард теңгеден асты. Қазынаға 10 миллиард теңгеден астам салық түсті. Алдағы уақытта бұл көрсеткіш ұлғая бермек. Ғылым саласына 14,5 миллиард теңге жеке инвестиция тартылды. Екі мыңнан астам жаңа жұмыс орны ашылды. Осылайша, ғалымдарымыз экономиканы өркендетуге атсалысып жатыр. Оқу орындары кәсіпорындармен тығыз байланыс орната бастады. Мысал ретінде Satbayev University зерттеушілерінің жұмысын атап өтуге болады. Университет ғалымдары селен элементін жоғары дәрежеде тазартатын жаңа технология ойлап тапты. Соның нәтижесінде бір келі селеннің құны 15 есе артып, оны өндіретін компанияға 1,2 миллиард теңге қосымша пайда әкелді, – деді Мемлекет басшысы.

Қасым-Жомарт Тоқаев жас академик Сұраған Дүрбітханның еңбегін ерекше атап өтті. Оның математикалық физика саласындағы ғылыми зерттеулері криптография және мәліметтерді қорғау жүйесінде сәтті қолданылып жатыр. Президент цифрландыру дәуірінде мұны өте маңызды жетістік ретінде бағалап, бұл қазақ ғылымының әлеуеті жоғары екенін көрсеткенін айтты.

Мемлекет басшысының пікірінше, еліміздегі кәсіпорындар да ғылымды дамытуға үлес қосуға тиіс. Олар университеттермен және ғылыми орталықтармен бірлесіп, жаңа өнімдер шығаруы керек. Қазақстандағы ірі өндіріс орындары өз табысының 1 пайызын ғылым саласына аударып келеді. Президент мұны стратегиялық маңызға ие бағыт деп санайды.

Қасым-Жомарт Тоқаев қазіргі әлемдік ахуалға тоқталды.

– Көптеген сарапшылар дүние жүзі кейінгі ондаған жылда болмаған ең ауыр дағдарыстың табалдырығында тұрғанын мәлімдеді. Алпауыт мемлекеттер бір-біріне қарсы «тариф майданын» ашқан соң өндіріс пен сауда тізбегінің бұзылғаны, нарықтардың құлдырап, шикізат бағамының тұрақсыздана бастағаны байқалады. Бұл барлық елге, соның ішінде Қазақстанға әсер ететіні сөзсіз. Қазір жоғары тарифтер енгізуге 90 күндік мораторий жарияланғанымен, нарықтағы жағдай өте тұрақсыз. Сондықтан біз осынау экономикалық дүрбелеңнің Қазақстан экономикасына тигізетін салдарын жоюмен айналысып жатырмыз. Алайда дүрлігуге себеп жоқ екеніне сенімдімін. Біз сын-қатерлердің бәрін әрдайым өзіміздің басым бағыттарымызды басшылыққа ала отырып еңсеріп келеміз. Сыртқы қолайсыз факторлардың ықпалына қарамастан дамудың даңғыл жолын жалғастыра береміз. Негізгі инфрақұрылымдық жобалар мен басқа да бастамалар толығымен орындалады. Кеше Үкімет пен жергілікті атқарушы органдардың іс-қимыл жоспарын шұғыл аяқтауды тапсырдым. Бұл қадам өсім қарқыны мен инвестиция көлемін төмендетпеуді көздейді. Бүгінде инвестиция үшін күрес үдеді. Сондықтан әбжіл қимылдауға тиіспіз. Біз барлық сын-қатерге дайын болғанымыз жөн. Жұмыстың бәрін байыппен әрі сенімді түрде атқару керек. Өздеріңізге белгілі, дағдарыстың да өз қайыры бар. Ол басшылық қызметтегі азаматтардың іскерлік қабілетінің бар-жоғын айқындап береді. Сондай-ақ жаңа мүмкіндіктерге жол ашады. Сыртқы ахуал түбегейлі өзгерген кезеңде ұлттық экономиканың орнықтылығы мен әлеуметтік тұрақтылықты сақтау үшін мұның маңызы зор, – деді Мемлекет басшысы.

Осы орайда Қасым-Жомарт Тоқаев ғылымы дамыған ел кез келген сын-қатерге төтеп бере алатынына баса мән берді. Сондай-ақ Қазақстанның болашағы отаншыл әрі білікті ғалымдардың қолында екенін, мемлекет оларға жан-жақты қолдау көрсете беретінін атап өтті.

– Біздің ортамызда майталман мамандар отыр. Арамызда бүкіл саналы ғұмырын ғылым-білімге арнаған ардагерлер мен дарынды жас ғалымдар да бар. Баршаңызға тағы да алғыс айтамын, – деді Мемлекет басшысы.

Жиын соңында Президент бір топ ғалымды мемлекеттік наградамен марапаттады. Іс-шарада «Қазақстанның еңбек сіңірген ғылым және техника қайраткері» атағы тұңғыш рет тапсырылды. Сондай-ақ бір топ жас ғалымға баспана кілті берілді.

Салтанатты рәсімде Қазақстан Республикасы Президенті жанындағы Ұлттық ғылым академиясының академиктері Жұмабай Бәкенов пен Сұраған Дүрбітхан, Өсімдіктер биологиясы және биотехнологиясы институтының кіші ғылыми қызметкері Анастасия Капытина сөз сөйледі.