Главная / Хронология / Выступление
выступление

Глава государства выступил на открытии VIII Съезда лидеров мировых и традиционных религий

Жаңалықтар

Надежность цитирования высокая опора Человек или должность Президентский корпус Дата события 17 сентября 2025 Документ дает надежную опору для тезисов: речь или интервью представлены содержательно.

Рабочий вывод

Что важно в документе

3 сигнала
Оценка

Цифровая модернизация экономики с акцентом на ИИ – ключевая идея Послания.

Оценка

Религии провозглашают общие гуманистические ценности.

Оценка

Религии всегда помогали людям преодолевать трудности.

В начале своей речи Президент поприветствовал авторитетных духовных лидеров мира и других участников, прибывших на форум в Астану. – Сегодняшняя ситуация на планете характеризуется ростом напряженности и ухудшением глобальной повестки. Значительно возросло количество различных конфликтов. Этот нестабильный период тяжело сказывается на всем человечестве. К сожалению, все чаще вспыхивают военные столкновения. Нам следует извлекать верные уроки из прошлого, стремиться к конструктивному и открытому диалогу. Иного способа прийти к согласию не дано. Поэтому роль нынешнего Съезда лидеров мировых и традиционных религий можно назвать исключительной. Вас можно назвать посланниками мира, действующими под знаменем гуманизма. Объединенные общими интересами, вы стремитесь направить человечество на достижение благих целей. Выражаю вам за это искреннюю признательность, – сказал Касым-Жомарт Токаев. По словам Главы государства, с самого начала своей деятельности Съезд служит уникальной площадкой для открытого обсуждения ключевых вызовов современности. В соответствии с рекомендациями участников Секретариат разработал и приступил к реализации Концепции развития Съезда до 2033 года. – Документ определяет наши общие цели – обеспечение мира, созидательное сосуществование, утверждение приемлемых для всех нравственных ориентиров. Все они особенно важны на фоне беспрецедентной геополитической напряженности. Весьма ценно и то, что итоговые декларации Съезда распространяются в качестве официальных документов на Генеральных Ассамблеях ООН. Надеюсь, 80-я юбилейная сессия не станет исключением, – отметил Президент. Касым-Жомарт Токаев обратил внимание на то, что территория Казахстана исторически была перекрестком культур и местом взаимообогащения разных цивилизаций. – На казахской земле сменяли друг друга и мирно сосуществовали все основные мировые религии и конфессии. И в современном Казахстане мы прилагаем все усилия для сохранения и развития этих традиций. Наша страна обладает большим опытом укрепления межэтнического и межрелигиозного согласия. Основа казахстанской модели этнической и религиозной толерантности – это универсальный принцип «единства в многообразии». Данный подход в полной мере нашел отражение в деятельности уникального даже по мировым меркам института Ассамблеи народа Казахстана. Исторически обусловленные толерантность, солидарность, широта взглядов нашего народа сегодня успешно воплощаются в миролюбивой, сбалансированной внешней политике Казахстана. Эта политика основана на доверии, диалоге и сотрудничестве. Убежден, эти универсальные ценности и принципы важны для всех народов и государств, – подчеркнул Президент. Глава государства сообщил, что накануне в рамках Съезда прошла Специальная сессия Альянса цивилизаций ООН по защите религиозных объектов. Он поблагодарил высокого представителя Альянса Мигеля Анхеля Моратиноса за неизменную приверженность продвижению глобальной гуманистической повестки. – Защищая религиозные святыни и символы, мы, по сути, защищаем саму основу человеческой цивилизации. В Казахстане действуют около четырех тысяч религиозных объединений, представляющих 18 конфессий. У нас бережно сохраняются и поддерживаются такие святыни, как мавзолей Ходжи Ахмеда Яссауи, входящий в список Всемирного наследия ЮНЕСКО, древние и современные мечети, православные и католические храмы, буддийский центр в Алматы и синагоги, включая «Бейт Рахель Хабад Любавич». Государство заботится о сохранности всех сакральных мест, представляющих особую ценность для верующих. В этой связи отмечу подземную мечеть Бекет Ата в Мангистау, буддийские петроглифы Тамгалы-Тас на берегу реки Или, могилу раввина Леви-Ицхака Шнеерсона в Алматы, озеро Мариямколь в Северном Казахстане, особо почитаемое у католиков. Святые места объединяют людей разных вероисповеданий, сохраняя связь поколений и духовную преемственность. Поэтому для нас это не просто памятники архитектуры и истории, а символы мира, взаимного уважения и культурного многообразия нашего народа, – сказал он. По словам Касым-Жомарта Токаева, со времени проведения предыдущего Съезда в мире набрали обороты крайне негативные тенденции, которые некоторые политики и эксперты уже назвали кризисом цивилизаций. – Как по Киплингу: «Запад есть Запад, Восток есть Восток, и они никогда не сойдутся вместе». На поверхности, если следовать последним событиям в ряде крупнейших государств, такой вывод может показаться верным. Но никогда нельзя сбрасывать со счетов и политический фактор или, другими словами, концепцию и практику государственного строительства правящих властей. Их политика далеко не всегда является рациональной, конструктивной в плане развития мирного диалога и взаимодействия культур, религий, мировоззрений. Серьезную обеспокоенность вызывает набирающая силу тенденция практического сращивания ультранационализма и патриотизма. Происходящее на наших глазах смещение понятий дезориентирует молодежь. С другой стороны, мы наблюдаем тревожную тенденцию столкновения правоконсервативной и либеральной идеологий, что приводит к политической дестабилизации в ряде государств. В Казахстане всем этим по сути мировым проблемам уделяется повышенное внимание, они стоят в самом центре нашей внутренней политики. Считаю принципиально важным проводить политику межэтнической, межрелигиозной, межнациональной толерантности и взаимного уважения. Все попытки подорвать, очернить такую политику «единства в многообразии», включая свободное применение на государственной службе и в общественных местах языков постоянно проживающих в нашей стране народов, пресекаются и будут получать должную правовую оценку в соответствии с концепцией «Закон и Порядок», – отметил Глава государства. Далее Президент остановился на масштабных преобразованиях, осуществляемых в Казахстане в последние годы и направленных на формирование более устойчивой, открытой и справедливой политической системы. – Значительно усилена сфера защиты прав человека: создан Конституционный Суд, укреплен институт омбудсмена, принят ряд специальных законов и указов. Своеобразным венцом политических реформ стала конституционная реформа 2022 года, поддержанная на общенациональном референдуме большинством граждан. Во главу угла мы поставили формулу «сильный Президент – влиятельный Парламент – подотчетное Правительство». Принципиальными новеллами стали введение однократного семилетнего срока для Президента, а также запрет близким родственникам Главы государства занимать политические должности. Кроме того, в недавнем Послании народу Казахстана мною выдвинута инициатива формирования в стране однопалатного Парламента. Данное предложение базируется на стремлении продолжить модернизацию политической системы в соответствии с чаяниями граждан. Обеспечение стабильности в обществе и безопасности граждан на основе концепции «Закон и Порядок» – это ключевой момент нашей внутренней политики, – заявил Касым-Жомарт Токаев. Глава государства отметил, что сквозной линией его Послания стала идея тотальной цифровой модернизации национальной экономики с фокусом на широкое внедрение инноваций, прежде всего, технологии искусственного интеллекта. – Представленные мною в Послании планы развивают начатые в последние годы структурные реформы в казахстанской экономике. Речь идет о создании в стране нового индустриального каркаса. Начата поэтапная модернизация энергетической и коммунальной инфраструктуры. Территория Казахстана, по сути, является ключевым сухопутным коридором между Востоком и Западом, Севером и Югом. Поэтому особое внимание уделяется укреплению нашего транспортно-транзитного потенциала. Ставка сделана на запуск нового инвестиционного цикла и поддержку предпринимательской инициативы граждан. Для этого государство совершенствует инвестиционный климат и бизнес-среду. В развитии национальной экономики мы сочетаем масштабные государственные вливания и крупные частные инвестиции. При этом исходим из того, что главное богатство страны – это люди. Поэтому государством приняты комплексные меры для укрепления человеческого потенциала. На новый уровень вышла всесторонняя поддержка педагогов, врачей, ученых, инженеров, молодежи. Этот год в Казахстане объявлен Годом рабочих профессий. Данное решение подчеркивает важность утверждения в нашем обществе трудолюбия как важнейшего принципа жизнедеятельности. Мы вкладываем значительные средства в строительство новых школ, развитие высшего образования, науки, спорта, креативной индустрии, модернизацию системы здравоохранения и социальной защиты. Принимаются меры для повышения экологической культуры в обществе. В прошлом году запущен общенациональный проект «Таза Қазақстан» («Чистый Казахстан»), в этой акции на регулярной основе участвуют миллионы наших граждан. Во всей этой работе нашим главным ориентиром и образом будущего является идея построения Справедливого, Чистого, Безопасного, Сильного, Цифрового Казахстана – государства ответственных граждан, страны возможностей и прогресса, – сказал Президент. Касым-Жомарт Токаев указал на то, что в мире не только усиливаются межкультурные противоречия, но и не спадает накал торговых и санкционных войн, вместо всеобщего разоружения разворачивается новая гонка вооружений. – Ведущиеся в разных уголках планеты гибридные войны не имеют четких линий фронта, но несут значительные человеческие жертвы, провоцируют многочисленные потоки беженцев, наносят огромный ущерб мировой экономике. Сильное беспокойство вызывает риск ядерного конфликта, вероятность такого Армагеддона оценивается экспертами как максимально высокая за последние десятилетия. К большому сожалению, в мире вместо конструктивных инициатив и политики разрядки набирает обороты конфронтационное мышление, расширяются геополитические разломы, растет социальное напряжение. В таких непростых реалиях на первом плане должна быть конструктивная дипломатия как главный инструмент развития диалога, преодоления взаимного отчуждения и повышения доверия на международной арене, – подчеркнул он. По словам Главы государства, большие надежды возлагаются на религиозных лидеров, которые несут особую ответственность за развитие межцивилизационных обменов и укрепление доверия между людьми и обществами. – Уверен, религиозные лидеры сделают все возможное, чтобы предотвратить скатывание мира в пучину хаоса, напомнив многим политикам о здравом смысле, доброй воле и нравственной ответственности. На глобальном уровне уже есть такие вдохновляющие примеры. Съезд лидеров мировых и традиционных религий, Документ о человеческом братстве, Мекканская декларация, Бахрейнский форум, Дом семьи Авраама в Объединенных Арабских Эмиратах – все эти инициативы показывают, что религия становится мощной консолидирующей силой, когда мы действуем сообща. Такой опыт нужно развивать и масштабировать, – призвал Касым-Жомарт Токаев. Затем Глава государства представил видение Казахстаном перспективных направлений укрепления межрелигиозного и межкультурного диалога. Первым приоритетом Президент считает важность задействовать потенциал духовной дипломатии на уровне международных и региональных организаций. – Предлагаю обсудить ранее обнародованную мною идею «Движения за мир» под эгидой Съезда. Религиозные иерархи могли бы стать моральным ядром данного движения с нейтральным, неполитизированным призывом к прекращению насилия и поиску мирных решений. Эта инициатива, основанная на общечеловеческих ценностях святости жизни, сострадания и милосердия, может объединить не только широкие массы верующих, но и политиков, представителей международных организаций, негосударственных структур, экспертов, молодежь. Голос в защиту мира должен звучать настойчивее, и такие площадки, как Съезд, призваны этому способствовать. Большие надежды по-прежнему возлагаются на Организацию Объединенных Наций, которая остается незаменимой глобальной платформой. Пользуясь случаем, хочу выразить благодарность государствам – членам ООН за поддержку предложения Казахстана о создании в Алматы Регионального центра ООН по целям устойчивого развития для Центральной Азии и Афганистана. Важно также усиливать роль таких региональных структур, как СВМДА, ОИС, ОБСЕ, ШОС, СНГ, Ассоциация государств Юго-Восточной Азии, Лига арабских государств, – заявил он. Касым-Жомарт Токаев считает, что религиозные конфессии во все времена помогали людям преодолевать жизненные трудности и невзгоды. Поэтому, говоря о высоких духовных материях, нельзя упускать из виду и вопросы, связанные с «хлебом насущным». – Несмотря на значительный прогресс, человечество продолжает сталкиваться с множеством гуманитарных вызовов. Миллионы людей все еще страдают от голода, эпидемий, деградации окружающей среды и изменений климата. Казахстан прилагает серьезные усилия для сокращения бедности, решения экологических проблем и оказания гуманитарной помощи. Данные проблемы планируются обсудить в ходе Регионального саммита в Астане по вопросам экологии и устойчивого развития в апреле следующего года. Наша страна – самая северная и самая большая по территории часть исламского мира. Тридцать лет назад мы вступили в Организацию исламского сотрудничества. В рамках этого авторитетного объединения Казахстан стал инициатором создания Исламской организации по продовольственной безопасности. Религиозные деятели исстари вдохновляют и наставляют людей на благие дела и проявление сострадания к нуждающимся. Религиозные общины вносят большой вклад в достижение Целей устойчивого развития, запуская гуманитарные миссии и добровольческие программы, открывая школы и больницы, поддерживая молодежь и уязвимые группы, продвигая климатическую повестку и вопросы миграции. Это еще раз доказывает, что у религий и в XXI веке есть мощный созидательный потенциал, который необходимо использовать в полной мере, – отметил Президент. Глава государства напомнил, что духовные традиции всех народов учат беречь природу и жить в гармонии с окружающим миром. По его словам, климатические изменения и их пагубные последствия – это не столько научный или экономический вопрос, сколько фундаментальный нравственный вызов. – Перед лицом потенциальной экологической катастрофы критически важно усилить международное единство и координацию усилий на глобальном и региональном уровнях. Поэтому предлагаю в рамках Съезда обсудить инициативу о разработке совместного документа о роли религиозных лидеров в борьбе с климатическими изменениями. В документе можно было бы зафиксировать общие принципы экологической ответственности, базирующиеся на духовных традициях с особым акцентом на поддержку уязвимых регионов, – сказал Касым-Жомарт Токаев. Президент также прокомментировал вопрос о соблюдении этических норм в условиях начала новой технологической эпохи. – Искусственный интеллект, большие данные, биоинженерия и другие революционные новации кардинально меняют все сферы жизнедеятельности людей. Но этические нормы не успевают адаптироваться к высокой динамике технологического прогресса. Возникают такие новые вызовы, как защита свободы выбора и приватности частной жизни, обеспечение цифрового равенства и безопасности использования искусственного интеллекта и многие другие дилеммы. Убежден, что религиозные лидеры как хранители нравственных ценностей и идеалов должны участвовать в обсуждении цифрового будущего человечества. Любая технология должна работать на благо людей, для этого необходим постоянный диалог духовных лидеров, ученых и технократов-инженеров. В развитии искусственного интеллекта мы видим хорошую возможность для динамичного прогресса страны. Вместе с тем прекрасно осознаем особую важность соблюдения этических норм, поэтому открыты к широкому сотрудничеству в данной сфере. Предлагаю создать Межрелигиозную комиссию по этике развития искусственного интеллекта, которая займется разработкой свода универсальных принципов ответственного использования нейросетей и других прорывных технологий. Речь идет о своеобразных «заповедях для алгоритмов», которые подразумевают уважение к человеческому достоинству, недопустимость дискриминации, контроль над решениями, носящими судьбоносный характер, – отметил Глава государства. Как подчеркнул Президент, все основные религиозные традиции провозглашают общие гуманистические ценности: милосердие, справедливость, любовь к ближнему, миролюбие. Казахстан подтверждает приверженность этим ценностям, отвергая любые попытки использовать религии для оправдания насилия, экстремизма и ненависти. – Сегодня все больше мыслителей говорят о постсекулярной эпохе – времени, когда религия вновь станет важным фактором общественной и политической жизни. Наш Съезд старается идти в ногу со временем. Мы усиливаем диалог представителей религий с научно-экспертным сообществом. Синтез духовной мудрости и экспертных знаний может стать ключом к нахождению эффективных решений актуальных глобальных и региональных проблем, – заявил Касым-Жомарт Токаев. Глава государства отметил, что возлагает большие надежды на молодежь. – Подрастающее поколение должно расти в духе глубокого уважения к представителям всех религий и культур. Современная молодежь сталкивается с множеством вызовов. Несмотря на различия в убеждениях и мировоззрении, молодых людей объединяют общие заботы. И это значит, что искать пути решения нужно сообща. Именно поэтому в рамках Съезда уже во второй раз проводится Форум молодых религиозных лидеров. Его участники продемонстрировали готовность к открытому обмену мнениями и совместной работе. Мы видим, как формируется новое поколение духовных лидеров, и наша общая обязанность – оказать им поддержку. У нашего народа есть хорошая пословица: «Төртеу түгел болса, төбедегі келеді» («Тем, кто сплочен, покорятся даже самые высокие вершины»). Действительно, только объединив усилия, мы сможем противостоять глобальным вызовам. Мы собрались в Астане уже в восьмой раз. Это свидетельствует об общих устремлениях религиозных лидеров и подтверждает их готовность сообща противостоять угрозам, стоящим перед всем человечеством. Пусть атмосфера уважения и дружбы, царящая здесь, ведет весь мир к согласию! Давайте вместе идти к достижению благих целей, – подытожил Президент. В ходе заседания Съезда лидеров мировых и традиционных религий Президент Касым-Жомарт Токаев вручил ряду участников форума государственные награды, Астанинскую международную премию за вклад в межрелигиозный диалог, почетную медаль Съезда, а также отличительные знаки Послов доброй воли. Ордена «Достық» ІІ степени удостоены председатель Всемирной федерации даосизма (КНР) Ли Гуанфу, президент университета Somaiya Vidyavihar (Индия) Самир Шантилал Сомайя. Медалью «Шапағат» награжден президент Организации исламской культуры и связей Исламской Республики Иран Мухаммад Мехди Иманипур. Астанинская международная премия за вклад в межрелигиозный диалог вручена заместителю Генерального секретаря ООН, высокому представителю Альянса цивилизаций ООН, специальному посланнику ООН по борьбе с исламофобией Мигелю Анхелю Моратиносу. Почетной медалью Съезда лидеров мировых и традиционных религий награждены: 1. верховный муфтий Арабской Республики Египет Назир Мухаммед Аяд; 2. председатель Духовного управления мусульман Республики Татарстан Камиль Самигуллин; 3. председатель Совета Улемов Республики Таджикистан Саидмукаррам Абдукодирзода; 4. префект Дикастерии по межрелигиозному диалогу Святого Престола Джордж Джейкоб Кувакад; 5. митрополит Минский и Заславский, Патриарший экзарх всея Беларуси Вениамин (Виталий Тупеко); 6. главный ашкеназский раввин Израиля Кальман Бер; 7. главный сефардский раввин Израиля Давид Йосеф; 8. генеральный секретарь Международного сообщества Бахаи Дэвид Рутштейн; 9. президент Всемирного братства буддистов Фаллоп Тайари; 10. генеральный директор Организации исламского мира по образованию, науке и культуре Салим Мухаммед Аль-Малик; 11. генеральный секретарь Международной организации тюркской культуры Султан Раев; 12. исполнительный директор Сети религиозных и традиционных миротворцев Мохаммед Эльсаноуси; 13. исполнительный вице-председатель, главного исполнительного директора Национальной коалиции в поддержку еврейских общин Евразии Марк Барри Левин; 14. директор Альянса цивилизаций Организации Объединенных Наций Нихал Саад; 15. представитель главного ашкеназского раввина Израиля Шломо Менахем Кук. Отличительными знаками Послов доброй воли отмечены: 1. генеральный директор Института по исследованию ислама Международного исламского университета Исламабада Мухаммед Зия Уль-Хак; 2. генеральный директор министерства толерантности и мирного сосуществования ОАЭ Афра Аль-Сабри; 3. генеральный секретарь Евангелическо-лютеранского союза Мартина Лютера Михаэль Хюбнер; 4. уполномоченный по продвижению целей и задач Съезда лидеров мировых и традиционных религий Булат Сарсенбаев.

Қасым-Жомарт Тоқаев Астана төрінде бас қосқан әлемнің ең беделді рухани көшбасшылары мен басқа да қатысушыларға ілтипат білдіріп, Съезд жұмысына қолдау көрсеткендері үшін алғыс айтты.

– Қазір жер жүзінде сын-қатерлер көбейіп, халықаралық ахуал ушығып тұр. Соның салдарынан түрлі қақтығыстар көбеюде. Алмағайып кезең ешкімге оңай болып жатқан жоқ. Өкінішке қарай, соғыстың сипаты мен болмысы белең алуда. Дегенмен біз өткен заманнан дұрыс сабақ алып, сындарлы әрі ашық келіссөздерге ұмтылуымыз керек. Мәмілеге балама жоқ. Бұл тұрғыдан алғанда, бүгінгі Съездің мән-маңызы айрықша. Дін басшыларын гуманистік көзқарастарды ту еткен Бейбітшілік елшілері деп айтуға болады. Сіздер ортақ мүдде үшін бірігіп, әлем жұртшылығын игі мақсат жолында жұмылдыруға ниет білдіріп отырсыздар. Баршаңызға шынайы ризашылығымды білдіремін, – деді Қасым-Жомарт Тоқаев.

Мемлекет басшысының айтуынша, Съезд алғаш қызметін бастаған сәттен бері қазіргі заман сын-қатерлерін ашық талқылайтын бірегей алаңға айналды. Конгреске қатысушылардың ұсынымдарына сәйкес, Съездің 2033 жылға дейінгі даму тұжырымдамасы әзірленіп, ол жүзеге асырылып жатыр.

– Аталған құжат біздің бейбітшілікті сақтау, тату-тәтті өмір сүру және баршаға ортақ адамгершілік құндылықтарын берік орнықтыру секілді ортақ мақсатымызды айқындайды. Геосаяси шиеленіс ушыққан заманда мұның бәрі айрықша маңызды. Съездің қорытынды декларациясы ресми құжат ретінде БҰҰ Бас Ассамблеяларында таралады. Бұл съезд жұмысына берілген жоғары баға. Алдағы мерейтойлық 80-ші сессияда да аталған үрдіс жалғасады деп үміттенемін, – деді Қасым-Жомарт Тоқаев.

Президент Қазақстан территориясы ежелден түрлі мәдениеттер тоғысып, өркениеттер өзара біте қайнасқан мекен екеніне назар аударды.

– Қазақ даласында әлемдегі ең негізгі діндер мен конфессиялардың барлығы дерлік тараған және бір-бірімен жарасым тапқан. Біз қазіргі Қазақстанда да осы игі дәстүрді сақтап, одан әрі дамытуға бар күш-жігерімізді саламыз. Еліміздің этносаралық және дінаралық келісімді нығайтуда тәжірибесі мол. Қазақстанның этностық әрі діни толеранттық моделі «Бірлігіміз – әралуандықта» қағидатына сүйенеді. Бұл ұстаным тіпті әлемдік өлшем тұрғысынан бірегей саналатын Қазақстан халқы ассамблеясының қызметінде де көрініс тапқан. Тарихтың өзі қалыптастырған халқымыздың төзімі, ынтымақ-бірлігі мен кең дүниетанымы бүгінде еліміздің бейбітсүйгіш, теңгерімді сыртқы саясатынан анық аңғарылады. Бұл саясат сенімге, диалогқа және ынтымақтастыққа негізделген. Жалпыға ортақ осы құндылықтар мен қағидаттар барша халықтар мен мемлекеттер үшін де маңызды екеніне сенімім кәміл, – деді Президент.

Қасым-Жомарт Тоқаев кеше Съезд аясында БҰҰ Өркениеттер альянсының діни нысандарды қорғау жөнінде арнаулы сессиясы ұйымдастырылғанын атап өтіп, жаһандағы гуманистік күн тәртібін ілгерілетуге сіңірген еңбегі үшін Альянстің жоғарғы өкілі Мигель Анхель Моратиносқа ризашылығын білдірді.

– Киелі діни орындар мен нышандарды қорғау арқылы біз, шын мәнінде, адамзат өркениетінің қайнар көзін сақтаймыз. Қазақстанда 18 конфессияға тиесілі төрт мыңға жуық діни бірлестік бар. Біз ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік мұралар тізіміне енген Қожа Ахмет Ясауи кесенесі секілді киелі жерлерді, ертеде және қазіргі заманда бой көтерген мешіттерді, православие мен католик шіркеулерін, Алматыдағы будда орталығы мен «Бейт Рахель Хабад Любавич» сияқты синагогаларды қорғап, қолдау көрсетеміз. Мемлекет діни қауым үшін ерекше маңызға ие барлық қасиетті орындардың сақталуын өз қамқорлығына алған. Маңғыстаудағы Бекет ата мешіті, Іле өзенінің жағасындағы Тамғалы тас будда петроглифтері, Алматыдағы Леви-Исхак Шнеерсонның қабірі, католиктер айрықша ардақтайтын Солтүстік Қазақстандағы Мәриямкөл – осының жарқын мысалы. Киелі жерлер наным-сенімі әртүрлі адамдарды біріктіріп, ұрпақтар сабақтастығы мен рухани байланысты сақтайды. Сондықтан біз үшін бұл жай ғана сәулеттік немесе тарихи ескерткіш емес, бейбітшіліктің, өзара құрмет пен халқымыздың мәдени саналуандығының символы, – деді Президент.

Мемлекет басшысының айтуынша, соңғы өткен Съезден бері әлемде өте жағымсыз үрдістер белең алды. Кейбір саясаткерлер мен сарапшылар бұған «өркениеттер дағдарысы» деп айдар тақты.

– Киплингше айтсақ, «Батыстың аты – Батыс, Шығыстың аты – Шығыс. Олар ешқашан бір арнада тоғыспайды». Бірқатар ірі мемлекетте орын алған кейінгі уақиғаларды шолып өтсек, мұндай ұйғарымның дұрыс көрінуі мүмкін. Бірақ саяси факторды ешқашан естен шығаруға болмайды. Басқаша айтқанда, басқарушы биліктің мемлекеттік құрылым туралы тұжырымы мен тәжірибесін қаперде ұстаған жөн. Олар жүргізетін саясаттың бейбіт диалогты қолдау, мәдениеттердің, түрлі дін мен дүниетанымның ықпалдастығы тұрғысынан әрдайым орынды әрі конструктивті бола бермейтінін көріп отырмыз. Әсіреұлтшылдық пен жалған патриотизмнің күн санап белең алуы алаңдатпай қоймайды. Қалыптасқан түсініктердің көз алдымызда өзгеруі жастарды адастырады. Бір жағынан біз құқықтық консервативті және либералды идеологиялардың қақтығысына куәміз. Бұл бірқатар елді саяси тұрақсыздыққа әкеледі. Қазақстанда осы тектес жаһандық проблемаларға жіті назар аударылады. Бұл – ішкі саясатымыздың негізгі өзегі. Түрлі этнос, дін және ұлт өкілдері арасында толеранттылық пен өзара құрмет саясатын жүргізу маңызды деп санаймын. «Бірлігіміз – әралуандықта» ұстанымына зиян келтіріп, оған күйе жаққысы келетін, соның ішінде мемлекеттік қызметте және қоғамдық орында елімізді тұрақты мекен ететін халықтардың тілін еркін қолдануға қарсы әрекеттерге қатаң тосқауыл қойылады. Оған «Заң және тәртіп» қағидатына сай құқықтық баға беріледі, – деді Қасым-Жомарт Тоқаев.

Президент Қазақстанда соңғы жылдары анағұрлым орнықты, ашық әрі әділ саяси жүйе қалыптастыруға бағытталған ауқымды өзгерістер дәйекті түрде жүргізілгенін атап өтті.

– Адам құқығын қорғау саласы айтарлықтай күшейді: Конституциялық сот құрылып, омбудсмен институты нығайды, арнайы заңдар мен жарлықтар шығарылды. Жалпыұлттық референдум кезінде азаматтарымыздың басым бөлігі қолдаған 2022 жылғы конституциялық реформа саяси жүйемізді түбегейлі жаңғыртты. Біз «Күшті Президент – ықпалды Парламент – есеп беретін Үкімет» қағидатын басшылыққа алдық. Президентті жеті жылға бір рет сайлау тәртібі бекітіліп, сондай-ақ Мемлекет басшысының жақын туыстарына саяси лауазым атқаруға тыйым салатын нормалар енгізілді. Бұдан бөлек, жақында Қазақстан халқына арнаған Жолдауымда елімізде бірпалаталы Парламент құру бастамасын көтердім. Аталған ұсыныс халық мүддесіне сай саяси жүйені жаңғырту ниетінен туындап отыр. «Заң және тәртіп» тұжырымдамасы негізінде қоғамның тұрақтылығы мен азаматтардың қауіпсіздігін қамтамасыз етуге ішкі саясатымызда ерекше мән беріледі, – деді Президент.

Мемлекет басшысы инновацияны, соның ішінде жасанды интеллектіні кеңінен енгізуге тоқталып, ұлттық экономиканы жаппай цифрландыру идеясы биылғы Жолдауының арқауы болғанына назар аударды.

– Соңғы жылдары Қазақстан экономикасын реформалауға қатысты ауқымды жұмыс атқарылып жатыр. Мен Жолдауда ұсынған жоспарлар аталған бастаманы одан әрі өрбітеді. Бұл жерде еліміздің жаңа индустриалды қалыбын құру жөнінде сөз болып отыр. Энергетика және коммуналдық инфрақұрылым біртіндеп жаңғыртыла бастады. Қазақстан Шығыс пен Батыс, Солтүстік пен Оңтүстік арасындағы негізгі құрлық дәлізі саналады. Сондықтан көлік-транзит әлеуетімізді арттыруға айрықша күш саламыз. Жаңа инвестициялық кезеңді бастауға және азаматтардың кәсіпкерлік бастамаларын қолдауға ерекше көңіл бөлінеді. Осы орайда мемлекет инвестициялық ахуал мен іскерлік ортаны жетілдіруге кірісті. Ұлттық экономиканы дамыту ісінде мемлекеттің ауқымды қаржылық мүмкіндігін жұмылдырумен қатар, ірі инвестиция тартуға тырысамыз. Дегенмен біздің басты байлығымыз – адам. Сол себепті мемлекет адам әлеуетін нығайту бағытында кешенді шара қабылдады. Ұстаздарды, дәрігерлерді, ғалымдар мен инженерлерді, жастарды қолдау тетіктері жаңа деңгейге көтерілді. Биыл Қазақстанда «Жұмысшы мамандықтары жылы» деп жарияланды. Бұл шешім қоғамда еңбекқорлық культінің маңызды екенін көрсетеді. Біз жаңа мектептер құрылысына, жоғары білім, ғылым, спорт және креативті индустрия салаларын дамытуға, денсаулық сақтау мен әлеуметтік қамсыздандыру жүйелерін жаңғыртуға қомақты қаржы бөліп отырмыз. Қоғамның экологиялық мәдениетін арттыру үшін жан-жақты шаралар қабылданды. Былтыр «Таза Қазақстан» жалпыұлттық акциясы басталып, оған миллиондаған отандасымыз қатысты. Мұның бәрі Әділетті, Таза, Қауіпсіз, Қуатты, Цифрлық Қазақстанды – жауапкершілігі жоғары азаматтардың мемлекетін, мүмкіндіктер мен прогрестер елін құру жолындағы басты бағдар саналады, – деді Мемлекет басшысы.

Қасым-Жомарт Тоқаев әлемде мәдениеттер арасындағы қарама-қайшылық күшейіп, сауда және санкция текетірестері бәсеңдемей тұрғанына, жаппай қарусызданудың орнына әскерді жарақтандыру жарысы басталып кеткеніне тоқталды.

– Дүние жүзінің әртүрлі аймағында жүріп жатқан гибридті соғыстардың майдан шебі айқын емес. Алайда қисапсыз адам шығынына ұшыратып, толассыз босқындар нөпіріне түрткі болуда. Экономикаға орасан зор залал тигізіп отыр. Ядролық қақтығыс қаупі қатты алаңдатады. Сарапшылар зұлымдық пен мейірімділік тартысқа түсетін мұндай шешуші сәттің болу ықтималдығы соңғы он жылда күрт артқанын жиі айта бастады. Өкінішке қарай, әлемде конструктивті ұсыныстарды ортаға салып, саяси ұстамдылық танытудан гөрі өшпенділік өршіп, геосаяси жіктің арасы алшақтап, әлеуметтік шиеленіс одан сайын ушығып барады. Менің ойымша, мұндай қилы кезеңде диалогқа шақыратын, бірін-бірі жатсынуды доғаруға үндейтін, халықаралық аренадағы өзара сенімді арттыратын басты амал ретінде конструктивті дипломатия алдыңғы орынға шығуы керек, – деді Президент.

Мемлекет басшысының айтуынша, өркениеттер байланысын дамытуда, сондай-ақ адамдар мен қоғам арасындағы сенімді нығайтуда айрықша рөл атқаратын дінбасыларына зор үміт артылады.

– Діни қайраткерлер саясаткерлерді парасаттылыққа, ізгілікке және моральдық жауапкершілікке үндеп, әлемнің құрдымға кетуіне жол бермеу үшін қолдан келгеннің бәрін жасайтынына сенімдімін. Дүние жүзінде мұндай үлгі тұтар талпыныстар жоқ емес. Әлемдік және дәстүрлі діндер көшбасшыларының съезі, Адамзат бауырластығы туралы құжат, Мекке декларациясы, Бахрейн форумы, Біріккен Араб Әмірліктеріндегі «Ибраһим зәузатының үйі» – осы бастамалардың барлығы тізе қосып әрекет етсе, дін ұйыстырушы күшке айналатынын көрсетеді. Мұндай тәжірибені одан әрі дамытып, кеңінен тарату қажет, – деді Қасым-Жомарт Тоқаев.

Бұдан әрі Президент Қазақстанның дінаралық және мәдениетаралық диалогты нығайтуға қатысты ұстанымымен бөлісті.

– Халықаралық және өңірлік ұйымдар деңгейінде діни дипломатияның әлеуетін пайдалану маңызды. Осыған дейінгі Съезд аясында көтерген «Бейбітшілік қозғалысы» атты идеямды талқылауды ұсынамын. Жоғарғы дін қызметкерлері зорлық-зомбылықты тоқтатуға және бітімге келу жолдарын іздеуге ешқандай саяси реңксіз, бейтарап үндеу жасау арқылы аталған қозғалысқа моральдық тұрғыдан демеу бола алар еді. Адам өмірінің құны, жанашырлық пен мейірбандық секілді жалпыға ортақ құндылықтарға негізделген бұл бастама діндар қауымды ғана емес, саясаткерлерді, халықаралық ұйымдар мен мемлекеттік емес құрылымдар өкілдерін, сарапшыларды, тіпті жастарды да біріктіре алады. Бейбітшілікті қорғау жолындағы үніміз әлдеқайда өршіл болуы қажет. Осы Съезд секілді алаңдар соған септігін тигізеді. Бұл ретте әзірге әлемде баламасы жоқ Біріккен Ұлттар Ұйымына үлкен сенім артамыз. Орайлы сәтті пайдаланып, Алматыда БҰҰ-ның Орталық Азия мен Ауғанстанға арналған Орнықты даму мақсаттары жөніндегі өңірлік орталығын ашу туралы еліміздің ұсынысына қолдау білдіргені үшін Ұйымға мүше барлық мемлекетке ризашылығымды білдіремін. АӨСШК, Ислам ынтымақтастығы ұйымы, ЕҚЫҰ, Шанхай ынтымақтастық ұйымы, Оңтүстік-Шығыс Азия мемлекеттерінің ассоциациясы, Араб мемлекеттері лигасы секілді өңірлік құрылымдардың рөлін күшейту қажет, – деді Мемлекет басшысы.

Қасым-Жомарт Тоқаевтың пайымдауынша, діни конфессиялар қай заманда да адамдарға түрлі қиындықтар мен тауқыметтерді еңсеруге көмектескен. Сондықтан адамның рухани қажеттілігі туралы сөз қозғалғанда, оның дүниелік мұқтаждықтарын да қаперден шығаруға болмайды.

– Елеулі жетістіктерге қарамастан, адамзат көптеген гуманитарлық сын-қатермен бетпе-бет келіп отыр. Миллиондаған адамдар аштықтан, індеттен, қоршаған ортаның азып-тозуынан және климат өзгерісінен зардап шегуде. Қазақстан кедейлікті азайтуға, экологиялық проблемаларды шешуге және гуманитарлық көмек көрсетуге айтарлықтай күш-жігер жұмылдырады. Бұл мәселелерді келесі жылы сәуір айында Астанада өтетін Экология және орнықты даму өңірлік саммитінде талқылау жоспарланған. Еліміз – мұсылман әлемінің қиыр солтүстіктегі ең үлкен аймағы. Отыз жыл бұрын біз Ислам ынтымақтастығы ұйымының мүшесі атандық. Осы беделді бірлестік аясында Қазақстан Азық-түлік қауіпсіздігі жөніндегі ислам ұйымының құрылуына бастамашы болды. Дін қайраткерлері әрқашан адамдарды жігерлендіріп, игі іс жасауға, жоқ-жітікке жәрдемдесуге шақырады. Діни қауымдар гуманитарлық миссиялар мен еріктілер бағдарламасын іске қосып, мектеп пен аурухана ашады. Жастар мен әлеуметтік әлсіз топтарға қамқорлық көрсетіп, климат пен миграция мәселесін қозғайды. Бұл XXI ғасырда да діннің жасампаз күшке ие екенін тағы бір дәлелдейді. Оның мүмкіндігін толық пайдалану қажет, – деді Президент.

Мемлекет басшысы әлем күрделі экологиялық қауіп-қатермен бетпе-бет келіп отырғанын, соның ішінде Орталық Азия оны ерекше сезінетінін жеткізді.

– Климат өзгерісі мұнда әлемдік деңгеймен салыстырғанда өте тез жүріп жатыр. Аймақта құрғақшылық жиі орын алып, мұздықтар еріп, тұщы судың қоры азайып келеді. Кез келген халықтың рухани дәстүрі табиғатты аялауға, қоршаған ортамен үйлесімді өмір сүруге үйретеді. Өйткені Жер – Жаратушы сыйлаған ортақ үйіміз. Оған қамқорлық таныту – парызымыз. Климаттағы өзгерістер мен оның ауыр салдары – тек ғылыми немесе экономикалық мәселе емес, іргелі адамгершілік құндылықтар үшін сынақ. Ықтимал экологиялық апаттардың алдын алу үшін халықаралық ынтымақты нығайту, сондай-ақ жаһандық және өңірлік деңгейде үйлесімді әрекет ету маңызды. Сондықтан Съезд аясында климат өзгерістеріне қарсы күрестегі дін көшбасшыларының рөлі туралы бірлескен құжат әзірлеуді ұсынамын. Аталған құжатта рухани дәстүрлерге негізделген және климат өзгерістеріне осал өңірлерді қолдауға ерекше мән беретін экологиялық жауапкершіліктің жалпыға бірдей қағидаттарын бекітуге болады, – деді Қасым-Жомарт Тоқаев.

Сонымен қатар Президент әлемнің жаңа технологиялық дәуірге қадам басқанына назар аударды.

– Жасанды интеллект, үлкен дерекқор, биоинженерия және басқа да революциялық жаңашылдықтар адамның тұрмыс-тіршілігін түбегейлі өзгертті. Бірақ этикалық нормалар технологиялық прогрестің қарқынына ілесе алмай жатыр. Таңдау құқығы мен жеке өмірдің құпиялығын қорғау, цифрлық теңдікті және жасанды интеллектіні пайдалану қауіпсіздігін қамтамасыз ету секілді көптеген дилемма салдарынан жаңа сын-қатерлер туындады. Дін көшбасшылары адамгершілік құндылықтар мен асқақ мұраттардың сақшысы ретінде адамзаттың цифрлық келешегі туралы пікірталасқа атсалысуы керек деп ойлаймын. Кез келген технология адам игілігіне қызмет етуге тиіс. Ол үшін дін көшбасшыларының, ғалымдар мен технократ-инженерлердің тұрақты диалогын ұйымдастыру қажет. Жасанды интеллект еліміздің қарқынды дамуына жол ашады. Әйтсе де этикалық нормаларды сақтаудың маңызын жақсы түсінеміз. Сондықтан бұл бағытта кеңінен ынтымақтастық орнатуға әзірміз. Жасанды интеллектіні дамыту этикасы жөніндегі дінаралық комиссия құруды ұсынамын. Ол нейрожелілер мен басқа да серпінді технологияларды жауапкершілікпен пайдаланудың әмбебап қағидаттарын әзірлеумен айналысады. Бұл жерде «алгоритмдерге арналған қағидалар» жинағын әзірлеу туралы сөз болып отыр. Онда адамның қадір-қасиетін құрметтеу, дискриминацияға жол бермеу, аса маңызды шешімдерді бақылауда ұстау мәселелері ескерілуге тиіс, – деді Мемлекет басшысы.

Президент барлық негізгі діни дәстүрлер мейірімділік, әділдік, жақыныңа жанашырлық, бейбітсүйгіш қасиет секілді жалпы гуманистік құндылықтарды дәріптейтініне назар аударып, Қазақстанның осы ұстанымға бейіл екенін атап өтті. Сондықтан еліміз зорлық-зомбылықты, экстремизмді және өшпенділікті ақтап алу үшін дінді пайдалануға үзілді-кесілді қарсы деп мәлімдеді.

– Бүгінде көптеген ойшылдар постсекулярлық дәуірдің басталғанын жиі айтады. Яғни мұндай кезеңде дін қайтадан қоғамдық және саяси өмірдің маңызды факторына айналады. Біздің Съезд замана көшінен қалмауға тырысады. Сондықтан дін өкілдерінің диалогын ғалымдар мен сарапшылар қауымдастығымен күшейтеміз. Рухани даналық пен сарапшылар білімінің синтезі жаһандық және өңірлік деңгейдегі өзекті проблемалардың тиімді шешімін табуға жол ашуы мүмкін, – деді Қасым-Жомарт Тоқаев.

Бұл ретте Мемлекет басшысы болашақ жастардың қолында екенін жеткізді.

– Өскелең ұрпақ барлық дін және мәдениет өкілдерінің арасындағы өзара құрмет пен сыйластық рухын терең сезініп өсуі керек. Қазіргі жастар көптеген сын-қатермен бетпе-бет келіп отыр. Наным-сенімі, дүниетанымы әртүрлі болса да, оларды толғандыратын мәселелер – ортақ. Демек сол түйткілдердің шешімін де бірлесіп іздеу қажет. Сол себепті, Съезд аясында Жас дін көшбасшылары форумы екінші рет өткізіліп жатыр. Бұл форумға қатысушылар ашық пікір алмасуға, бірлесіп жұмыс істеуге дайын екенін көрсетті. Бәріміз рухани көшбасшылардың жаңа буыны қалыптасып жатқанын көріп отырмыз. Оларға қолдау көрсету – баршамызға ортақ парыз. Қазақ халқында «Төртеу түгел болса, төбедегі келеді» деген сөз бар. Шын мәнінде, бәріміз күш-жігерімізді біріктірсек, жаһандық сын-қатерлерге төтеп бере аламыз. Біз Астана төрінде осымен сегізінші мәрте бас қосып отырмыз. Бұл дін басшыларының арман-мұраты ортақ екенін аңғартады. Бүкіл адамзатқа төнген түрлі қауіптерге бірігіп қарсы тұруға дайын екенін көрсетеді. Осы дөңгелек үстелдегі құрмет пен достық рухы дүние жүзін ынтымаққа бастасын! Игі мақсаттарға бірге жетейік, – деп түйіндеді сөзін Мемлекет басшысы.

Әлемдік және дәстүрлі діндер көшбасшыларының съезінде Қасым-Жомарт Тоқаев форумның бір топ қатысушыларына мемлекеттік наградаларды, Дінаралық диалогқа қосқан үлесі үшін Астана халықаралық сыйлығын, Съездің құрмет медалін, сондай-ақ Ізгі ниет елшілерінің айрықша белгісін табыстады.

ІІ дәрежелі «Достық» орденімен Дүниежүзілік даошылар федерациясының төрағасы (ҚХР) Ли Гуанфу, Somaiya Vidyavihar университетінің президенті (Үндістан) Самир Шантилал Сомайя;

«Шапағат» медалімен Иран Ислам Республикасының Ислам мәдениеті және байланыстары ұйымының президенті Мухаммад Мехди Иманипур марапатталды.

Дінаралық диалогқа қосқан үлесі үшін Астана халықаралық сыйлығы БҰҰ Бас хатшысының орынбасары, БҰҰ Өркениеттер альянсы жөніндегі жоғары өкілі, БҰҰ ислам фобиясымен күрес жөніндегі арнаулы өкілі Мигель Анхель Моратиносқа берілді.

Әлемдік және дәстүрлі діндер көшбасшылары съезінің құрмет медалімен:

1. Мысыр Араб Республикасының бас мүфтиі Назир Мұхаммед Аяд;

2. Татарстан Республикасы Мұсылмандар діни басқармасының төрағасы Камиль Самигуллин;

3. Тәжікстан Республикасы Улемдер кеңесінің төрағасы Саидмукаррам Абдукодирзода;

4. Қасиетті Тақтың Дінаралық диалог дикастериясының префекті Джордж Джейкоб Кувакад;

5. Минск және Заславль митрополиті, бүкіл Беларусь Патриархының экзархы Вениамин (Виталий Тупеко);

6. Израильдің бас ашкеназ раввині Кальман Бер;

7. Израильдің бас сефард раввині Давид Йосеф;

8. Бахаи халықаралық қоғамдастығының бас хатшысы Дэвид Рутштейн;

9. Дүниежүзілік буддашылар бауырластығының президенті Фаллоп Тайари;

10. Ислам әлемінің білім, ғылым және мәдениет ұйымының бас директоры Салим Мұхаммед әл-Малик;

11. Халықаралық түркі мәдениеті ұйымының бас хатшысы Сұлтан Раев;

12. Діни және дәстүрлі бітімгерлер желісінің атқарушы директоры Мұхаммед Эльсаноуси;

13. Еуразияның еврей қауымын қолдау жөніндегі ұлттық коалицияның атқарушы вице-төрағасы, бас атқарушы директоры Марк Барри Левин;

14. Біріккен Ұлттар Ұйымы Өркениеттер Альянсының директоры Нихал Саад;

15. Израильдің бас ашкеназ раввинінің өкілі Шломо Менахем Кук наградталды.

Ізгі ниет елшілерінің айрықша белгілерімен:

1. Исламабад халықаралық ислам университетінің Исламды зерттеу институтының бас директоры Мұхаммед Зия Уль-Хак;

2. БАӘ Толеранттылық және бейбіт қатар өмір сүру министрлігінің бас директоры Афра Әл Сабри;

3. Мартин Лютер Інжіл-Лютеран одағының бас хатшысы Михаэль Хюбнер;

4. Әлемдік және дәстүрлі діндер көшбасшылары съезінің мақсаттары мен міндеттерін ілгерілету жөніндегі уәкілі Болат Сәрсенбаев марапатталды.