Главная / Хронология / Выступление
выступление

Выступление Главы государства на втором Форуме работников сельского хозяйства

Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың Ауыл шаруашылығы еңбеккерлерінің екінші форумында сөйлеген сөзі

Надежность цитирования высокая опора Человек или должность Президентский корпус Дата события 14 ноября 2025 Документ дает надежную опору для тезисов: речь или интервью представлены содержательно.

Рабочий вывод

Что важно в документе

3 сигнала
Поручение

Разработать программу льготного кредитования молодых фермеров под 2%.

Поручение

Правительству поручено создать программу орошаемого земледелия.

Поручение

Финансирование аграрной науки должно достичь 1% ВВП к 2028 году.

Уважаемые участники! Дорогие друзья! Прежде всего, хотел бы поздравить всех работников сельского хозяйства с профессиональным праздником. Это день, когда чествуют настоящих людей труда. Фермеры, животноводы, крестьяне вносят весомый вклад в развитие и процветание нашей страны. Выражаю вам искреннюю благодарность за нелегкий труд. Сельское хозяйство – важнейшая отрасль экономики, имеющая стратегическое значение. Сегодня мы проводим уже второй Форум, посвященный вопросам аграрного сектора, с участием квалифицированных специалистов из регионов страны. Поэтому сегодняшнее мероприятие по праву можно назвать событием общенационального масштаба. Выступившие участники озвучили глубокие и взвешенные предложения, которые необходимо внимательно изучить и обязательно учесть в дальнейшей работе.Сельское хозяйство всегда находится в центре внимания государства. Как Президент я придаю особое значение динамичному развитию этой отрасли. Недаром в народе говорят: «Егін ексе – ел тоқ» («Богатый урожай – залог благополучия»). В прошлом году мы собрали хороший урожай и достигли рекордных показателей за последнее десятилетие. В этом году успешно завершились осенние полевые работы. Нашими аграриями собрано 27 млн тонн зерна. Все регионы внесли весомый вклад в пополнение закромов страны. Самого высокого показателя добилась Акмолинская область (7,5 млн тонн). Как вы знаете, в сентябре я лично посетил регион, чтобы ознакомиться с ходом уборочной кампании. Сегодня 37% населения нашей страны, то есть 7,5 млн человек, проживают в сельской местности. С селом связаны истоки нашего народа, его духовные корни. Так было прежде, так будет и впредь. В конечном счете, прогресс сельского хозяйства – это развитие сел, регионов, а значит, и всей страны. В последние годы в отрасли проводятся масштабные реформы. Обеспечена стабильность основных показателей. За десять месяцев этого года рост экономики составил 6,4%. Динамично развивается и сельское хозяйство. С начала года инвестиции в основной капитал АПК увеличились более чем на 20%, достигнув 790 млрд тенге. Производительность труда за три года выросла на 37,3%. Казахстан занимает 32-е место в глобальном рейтинге продовольственной безопасности (Global Food Security Index). Это хороший показатель, однако он не означает, что можно сидеть сложа руки и почивать на лаврах. Скажем откровенно, мы все еще не в полной мере используем огромный потенциал сельского хозяйства. Казахстан занимает 6-е место в мире по площади пастбищных земель и 8-е место – по площади посевных угодий. Иными словами, у нас есть все необходимые ресурсы, нужно лишь использовать их эффективно. За последние десять лет объем валовой продукции сельского хозяйства вырос более чем в 2,5 раза – с 3,3 трлн до 8,3 трлн тенге. До 2030 года мы должны еще раз удвоить этот показатель. Это вполне посильная для нас задача. Принят Национальный план развития, в котором четко определены наши цели и задачи. Теперь самое главное – качественная работа и достижение конкретных результатов. Поэтому, прежде всего, хочу остановиться на актуальных вопросах развития сельского хозяйства. ПЕРВОЕ. Необходимо в полной мере использовать потенциал животноводства. Ранее мы проводили системную работу по развитию земледелия и добились хороших результатов.Теперь следует признать приоритетным направлением животноводство. Наши обширные степи позволяют пасти скот круглый год, и эту возможность нужно использовать правильно.Разумеется, выпас и разведение скота, увеличение его численности – дело непростое, требующее серьезного труда. Государство оказывает необходимую поддержку. В настоящее время действуют конкретные механизмы финансирования: предусмотрены субсидии на водоснабжение пастбищ, строительство откормочных площадок и получение племенного скота. Только в прошлом году на эти цели было выделено более 60 млрд тенге. Кроме того, предприниматели, желающие расширить свое хозяйство, также могут получить льготные кредиты. В Послании мною было поручено разработать План поддержки агробизнеса в сфере животноводства. Цель – увеличить поголовье скота, чтобы гарантировать статус Казахстана как крупного поставщика мяса на международные рынки. Для достижения этой цели нужно создать стабильные, надежные условия для развития животноводства. Следует продолжить внедрение системы производственного цикла в мясном скотоводстве с упором на рациональное и ротационное использование пастбищ. Необходимо признать, что ситуация в ветеринарной сфере оставляет желать лучшего. Прежде всего, эту отрасль следует обеспечить необходимой материально-технической базой. Важно улучшить условия труда ветеринарных врачей и рассмотреть меры по стимулированию их деятельности. Необходимо продолжить эффективную работу по развитию инфраструктуры ветеринарной отрасли. ВТОРОЕ. Земля должна служить во благо народа. Несколько лет назад я поручил вернуть государству незаконно приобретенные и неиспользуемые земельные участки. Сегодня министр доложил о результатах этой работы. С 2022 года государству возвращено более 14 млн гектаров сельскохозяйственных земель. Неоднократно подчеркивалось, что земельные участки должны предоставляться гражданам, способным работать и желающим заниматься делом. Однако эта важная работа продвигается крайне медленно. Поэтому в Послании я поручил ввести все возвращенные государству земли в постоянный оборот до середины следующего года. Планы акиматов по данному вопросу не должны оставаться на бумаге. Главное – не допустить, чтобы земля снова простаивала и оставалась неосвоенной. В настоящее время Правительство разрабатывает План поддержки бизнеса в животноводстве. Пастбища должны быть предоставлены сельским жителям и инвесторам, имеющим конкретные планы их освоения. В документе, который будет принят в середине следующего года, необходимо предметно обозначить пути решения этого вопроса. Одним из серьезных препятствий остается низкая залоговая стоимость земельных участков. Действующая система кадастровой оценки ни в коей мере не соответствует реальной рыночной ситуации. Правительству следует обратить внимание на этот вопрос и пересмотреть методологию определения кадастровой стоимости. Существующие барьеры в сфере земельных отношений препятствуют созданию современных хозяйств. В своем Послании я поручил Правительству до конца следующего года разработать единую цифровую карту земельных ресурсов. Профильные министерства в течение 7 дней должны предоставить отчет о проделанной работе по данному важному вопросу. Следующий вопрос. Распределение земельных участков должно осуществляться посредством электронного конкурса. Главная обязанность тех, кто получает землю, – рационально использовать и эффективно осваивать ее. Кроме того, необходимо пересмотреть подходы к мониторингу земельных ресурсов, поскольку имеющиеся данные по сельскохозугодьям неполные. Такое положение дел препятствует осуществлению надлежащего контроля и своевременному возвращению неиспользуемых участков. Информация по процессу распределения земель должна быть в открытом доступе. ТРЕТЬЕ. Нужно повысить водоэффективность, осуществить модернизацию ирригационных сетей. На сельское хозяйство приходится около 60% всего водозабора. Рациональное, другими словами, экономное использование воды в аграрной сфере – определяющий фактор устойчивости всей нашей водной экосистемы. В агросекторе стали внедрять современные технологии экономии воды, сокращать площади влагоемких культур, но это только начало работы. Эксперты считают возможным в течение трех лет довести охват водосберегающими технологиями до одного миллиона гектаров. Следует ускорить модернизацию водной инфраструктуры с внедрением цифровых решений и строгим контролем на всех этапах реализации проектов. Работы по модернизации водного хозяйства много, но она должна быть взаимоувязана с планами развития сельскохозяйственной отрасли.Наши ведомства стали увлекаться разработкой планов и так называемых «дорожных карт», которые даже не согласованы между собой, содержат спорные с точки зрения реализации моменты по принципу: «Нам бы день простоять, да ночь продержаться». Это практику надо прекращать. Государственные вложения должны приносить максимальную отдачу, этот тезис бесспорен. Средства нужно давать тем регионам, которые готовы активно применять современные технологии водопользования. Поэтому региональные планы сельхозпроизводства следует внедрить в разрабатываемый Правительством Генеральный план управления водными ресурсами. ЧЕТВЕРТОЕ. Необходимо совершенствовать методы финансирования АПК. В текущем году объем льготного кредитования сельского хозяйства впервые в истории страны превысил 1 трлн тенге, что в десять раз больше, чем было пять лет назад. В целях обеспечения доступности финансирования был внедрен механизм предоставления гарантий банкам уполномоченным органом. В нынешнем году фонд «Даму» обеспечил гарантии по 1300 кредитам. Это позволило положительно решить проблемы многих фермеров, в частности, занимающихся мелким и средним бизнесом и не имеющих достаточного залогового имущества для получения кредита. Началась выдача техники отечественного производства по упрощенной льготной программе лизинга. Это стало очень эффективным решением для модернизации устаревшего оборудования. Если четыре года назад износ сельскохозяйственной техники был на уровне 90%, то в текущем году этот показатель снизился до 70%. Данную работу необходимо продолжить совместно с представителями бизнеса. Сегодня 90% внутреннего спроса на сельхозтехнику обеспечивается за счет казахстанского производства. На 10 заводах страны, в том числе на предприятиях всемирно известных брендов, собирают 19 видов техники. В ходе моего недавнего рабочего визита в США было подписано соглашение о стратегическом партнерстве с компанией John Deere на общую сумму 2,5 млрд долларов. В результате в ближайшие пять лет в Казахстане будет произведено порядка 3 тысяч единиц современной техники. ПЯТОЕ. Надо конкретно заняться цифровизацией агропромышленного комплекса. Как вы знаете, тотальная цифровизация и внедрение технологии искусственного интеллекта во всех сферах стала сквозной задачей в моем Послании. Для сельского хозяйства это имеет принципиальное значение, поскольку новые технологии позволяют существенно сократить издержки и повысить производительность. В ходе совещания в Акмолинской области мною поручалось обеспечить надлежащие условия хранения и минимизировать потери собранного урожая. От этого зависит финансовая устойчивость многих фермерских хозяйств страны. Предстоит сформировать эффективную систему учета и контроля государственных запасов зерна с помощью цифровых технологий и элементов искусственного интеллекта. Для этого необходимо модернизировать действующие и приступить к строительству новых современных элеваторов. В программе финансирования строительства частных элеваторов обязательным критерием должно стать наличие электронных систем приема и отгрузки зерна. Многие наши аграрии уже начали активно применять различные технологические новации (смарт-фермы, агродроны, спутниковые технологии и ИИ). Но о каком-то системном сдвиге в масштабах всей страны пока говорить рано. Надо переходить от отдельных «умных» решений к полноценному цифровому агропроизводству. Каждое хозяйство должно быть заинтересовано в использовании цифровых технологий. Государственную поддержку должны получать предприятия, которые внедряют инновации, в том числе технологии искусственного интеллекта. Предстоит продолжить оптимизацию информационных систем в АПК. Сейчас они разрознены и, по существу, не интегрированы между собой. Следовательно, решения зачастую принимаются на основе неточной статистики. Объективную картину должны представить результаты Национальной сельскохозяйственной переписи. Полученные сведения должны лечь в основу модернизации и дальнейшего развития цифровых систем в агросекторе. Правительству совместно с Агентством по стратегическому планированию и реформам следует провести интеграцию отраслевых информационных систем, обеспечить постоянный контроль качества данных. На базе платформы e-АПК нужно выстроить единую архитектуру сельскохозяйственных данных, которая обеспечит комплексное управление отраслью. ШЕСТОЕ. В приоритете должно быть производство продукции глубокой переработки. Отечественный агропромышленный комплекс в значительной степени ограничен производством сырья, и это следует признать. Важнейшая задача – превращение сельского хозяйства в передовую отрасль, опирающуюся на современные технологии. В 2023 году доля переработанной продукции в сельскохозяйственной отрасли составляла всего 35%, тогда как в нынешнем году уже – 50%. В следующем году этот показатель должен достичь 70%. Теперь следует ускорить работу по привлечению иностранных инвесторов в данную отрасль.Необходимых для этой сферы проектов немало, с рядом из них я ознакомился еще до начала форума, вместе с тем нельзя довольствоваться тем, что уже есть. Следует реализовывать инвестиционные проекты по ключевым секторам АПК. Один из ключевых приоритетов – привлечение частных инвестиций. В первую очередь, необходимо создавать благоприятные условия для деятельности иностранных инвесторов с передовыми технологиями. В своем Послании я подчеркнул, что «заказ на инвестиции» должен соответствовать потребностям производственного сектора. Правительство сформировало перечень из более чем 200 инвестиционных проектов, связанных с АПК. Данные проекты общей стоимостью около 4 трлн тенге (выделяемых за три года) реализуются в 12 секторах. Теперь эти проекты должны получить соответствующую поддержку на всех уровнях. И центр, и регионы должны быть активными в этом вопросе. Важно серьезно продумать, когда и каким образом будут реализованы проекты. Акиматы и министерства должны работать оперативно и слаженно. СЕДЬМОЕ. Надо активнее продвигать продукцию на международные рынки. Наша страна входит в десятку ведущих мировых экспортеров пшеницы и занимает лидирующие позиции по поставкам муки. Помимо традиционных рынков Центральной Азии, Ирана, Афганистана, Казахстан начал поставлять зерно в ряд стран Европы, Юго-Восточной Азии и Северной Африки, в частности, в Бельгию, Португалию, Норвегию, Великобританию, Вьетнам, Марокко, Алжир. География нашего зернового экспорта расширяется. Казахстан становится крупным экспортером масличных культур и растительных масел. В 2024 году мы вошли в десятку поставщиков баранины с объемом почти 18 тысяч тонн, хотя это не предел. В целом, экспорт продукции АПК составляет более пяти миллиардов долларов, включает в себя свыше 200 наименований сельскохозяйственной продукции и осуществляется в 70 государств. Но потенциал нашего агропромышленного комплекса значительно больше указанных цифр. Спрос на продовольствие, особенно экологически чистую продукцию, в мире неуклонно растет. Поэтому наш бренд Qazaq Organicfood при правильной стратегии может занять свою достойную нишу на международном рынке. В Казахстане утверждены стандарты производства органической продукции, надо продолжать системную работу в данном направлении. Задача профильных структур, а также посольств за рубежом – активно помогать продвижению наших брендов. По прогнозам экспертов, в ближайшие 10 лет мировое потребление красного мяса увеличится до 233 миллионов тонн. Казахстан мог бы стать крупным поставщиком такого мяса, в первую очередь, в страны Азии. По экспорту баранины Казахстан пока уступает таким странам, как Монголия, Нидерланды, Испания, Франция. Но у нас более высокая обеспеченность пастбищными угодьями. Нужно создать надлежащие условия для полноценного раскрытия экспортного потенциала овцеводства. В Послании мною была поставлена задача разработать план развития аграрного экспорта с учетом логистики, ветеринарных и фитосанитарных стандартов, а также грамотной маркетинговой стратегии. К примеру, государства Персидского залива заинтересованы в стабильных круглогодичных поставках нашей мясной продукции. Но у нас авиаперевозки сельхозпродукции не скоординированы и не урегулированы должным образом. Предприниматели зачастую оказываются один на один с проблемой отправки грузов. Сегодня мне сообщили, что регулярными рейсами отправляется мясо в Эмираты. Наверное, это не совсем правильно. В то же время аэропорты Астаны, Алматы, Шымкента, Актобе, Караганды, Актау с учетом преференций в рамках специальных экономических зон имеют достаточный потенциал, чтобы стать региональными хабами с развитой логистикой и интеграцией в международные авиамаршруты. Их полноценное функционирование в таком качестве и режиме позволит обеспечить бесперебойные поставки сельхозпродукции на экспортные рынки. Данный вопрос Правительству надо тщательно проработать. В последнее время мне поступает немало обращений от сельхозпроизводителей о нехватке рабочих рук. Особенно остро проблема проявляется в период посевной и уборочной кампаний, при расширении производства и строительстве новых объектов. Кадровый дефицит частично восполняется за счет трудовых мигрантов из соседних стран. И аграрии просят увеличить квоты. Возможно, нужно пойти навстречу, хотя бы частично. Сложилась парадоксальная ситуация: одни утверждают, что на селе нет работы, другие – что не хватает работников. Работа, конечно, есть, но желания заниматься такой работой маловато. И это надо признать. Хочу еще раз подчеркнуть: развитие АПК напрямую определяет повышение благосостояния сел. Государство реализует целый ряд проектов по благоустройству сельских населенных пунктов. Проводится масштабная работа: от строительства инфраструктуры до привлечения квалифицированных специалистов в села. С 2019 года реализуется проект «Ауыл – ел бесігі», в рамках которого на развитие сельской инфраструктуры выделено более 700 млрд тенге. Осуществлены конкретные мероприятия в более чем 2,5 тыс. населенных пунктов по всей стране. В рамках программы «Ауыл аманаты» создано свыше 600 объединений. В нынешнем году Правительство утвердило Концепцию регионального развития. В соответствии с документом расширены полномочия районных акимов. Им предоставлена возможность самостоятельно разрабатывать и реализовывать планы развития районов. Акимы должны оказывать поддержку в реализации продукции акционерных обществ (кооперативов), заключая договоры с крупными компаниями. В целом, крайне важно привлекать частные инвестиции в село. Представители бизнеса должны быть активно вовлечены в этот процесс. Безусловно, вклад преуспевающих предпринимателей в развитие родных сел и регионов будет способствовать их процветанию. Своим упорным, каждодневным трудом все наши трудолюбивые, целеустремленные граждане шаг за шагом приумножают национальное богатство и созидают будущее страны. Надо создавать условия для такой полезной деятельности, поощрять истинных патриотов. Мы этим будем заниматься. Уважаемые участники! В Год рабочих профессий мы оказываем особые почести людям труда. Безусловно, именно на селе, на аграрных предприятиях кипит жизнь, там знают, что такое настоящий труд. Трудолюбивые, ответственные и добросовестные граждане неизменно достигают успеха. В прошлом году в систему государственных наград было включено звание «Қазақстанның аграрлық саласының еңбек сіңірген қайраткері». Сегодня мы впервые присваиваем это почетное звание девяти нашим соотечественникам в знак признания их значительного вклада в развитие отечественного сельского хозяйства. Сегодня в этом зале присутствует житель Актюбинской области Амангос Толеуов. Аграрное предприятие, которое он возглавляет, добилось больших успехов в обеспечении жителей региона высококачественными продуктами питания. Я подписал Указ о присвоении Амангосу Сансызбаевичу Тулеуову звания «Қазақстанның Еңбек Ері» за выдающиеся достижения в развитии агропромышленного комплекса страны. Недавно, в преддверии Дня Республики, Мурату Каражуманову, трудовой стаж которого на посту механизатора составляет 45 лет, было присвоено звание Еңбек Ері. Действительно, весьма закономерно, что работники сельского хозяйства удостаиваются высших государственных наград. Это проявление безмерного уважения и искреннего внимания нашего народа к настоящим труженикам. Поздравляю вас с наградами!

Ең алдымен, барша ауыл шаруашылығы еңбеккерлеріне кәсіби мерекелеріңіз құтты болсын деймін. Бұл шын мәнінде, нағыз еңбек адамдарының мейрамы екені сөзсіз. Диқандар, мал шаруашылығы мамандары, шаруалар – бәрі де еліміздің өсіп-өркендеуіне зор үлес қосуда. Қажырлы еңбектеріңіз үшін Сіздерге шынайы ризашылығымды білдіремін.

Ауыл шаруашылығы – экономикамыздың стратегиялық мәні айрықша саласы. Бүгін, міне, ауыл шаруашылығына арналған екінші форумды өткізіп жатырмыз. Алқалы жиынға ауыл-аймақтардан көптеген білікті мамандар арнайы келіп, қатысып отыр. Сондықтан бүгінгі форумды жалпыұлттық ауқымдағы басқосу деуге болады. Жаңа сөз сөйлеген азаматтар салмақты ойларын айтты, ұсыныстарды мұқият қарап, міндетті түрде ескеру қажет.

Ауыл шаруашылығы әрдайым мемлекет назарында. Президент ретінде мен осы саланың қарқынды дамуына ерекше мән беремін. Халқымыз «Егін ексе – ел тоқ» деп бекер айтпаған. Былтыр біз мол астық алып, соңғы он жылдағы рекордтық көрсеткішке қол жеткіздік. Биыл да күзгі жиын-терін берекелі болды. Диқандарымыз 27 миллион тонна астық жинады. Әр аймақ ел қамбасына мол үлес қосты. Соның ішінде Ақмола облысы ең жоғары көрсеткішке (7,5 миллион тонна) ие болды. Қыркүйек айында егін орағының барысын көру үшін облысқа арнайы барғанымды білесіздер.

Қазір халқымыздың 37 пайызы, яғни 7,5 миллион адам ауылда тұрады. Ауыл – халқымыздың тамыры, рухани қазығы. Бұрын солай болған, болашақта да солай болып қала бермек. Түптеп келгенде, ауыл шаруашылығын дамыту мәселесіне жалпы ауыл-аймақтарды, яғни бүкіл елді дамыту деп қараған жөн. Осы бағытта біз соңғы жылдары ауқымды реформалар жүргізіп жатырмыз. Еліміздің негізгі көрсеткіштері тұрақты. Биылғы он айда экономикамыз 6,4 пайызға өсті. Соның ішінде ауыл шаруашылығы да қарқынды дамуда. Жыл басынан бері осы саладағы негізгі капиталға салынған инвестиция 20 пайыздан астам өсіп, 790 миллиард теңгеге жетті. Ал еңбек өнімділігі үш жылда 37,3 пайызға артты. Қазақстан жаһандық азық-түлік қауіпсіздігі рейтингі бойынша (Global Food Security Index) 32-ші орында тұр. Бұл – жақсы көрсеткіш. Бірақ бұл мәз болып, қол қусырып отыруға болады деген сөз емес. Себебі ашығын айтуымыз керек, біз ауыл шаруашылығының орасан зор әлеуетін әлі де толық қолданбай отырмыз. Еліміз жайылымдық жер аумағы бойынша әлемде 6-шы орын алады. Ал егіс алқабы бойынша 8-ші орында тұр. Демек қолымызда қажетті ресурс бар, тек соны тиімді пайдалануымыз қажет. Соңғы он жылда ауыл шаруашылығының жалпы өнімі 2,5 еседен астам өсті, яғни 3,3 триллион теңгеден 8,3 триллион теңгеге дейін көбейді. 2030 жылға дейін бұл көрсеткішті тағы 2 есе арттыруымыз керек. Бұл – біздің қолымыздан келетін шаруа.

Ұлттық даму жоспарымыз бар, мақсат-міндеттеріміз де – айқын. Бізге керегі – сапалы жұмыс пен нақты нәтиже. Сол себепті алдымен ауыл шаруашылығын дамыту үшін ерекше назар аударатын өзекті мәселелерге тоқталып өткім келеді.

БІРІНШІ. Мал шаруашылығының әлеуетін барынша пайдалану қажет. Біз бұған дейін егін шаруашылығын дамыту бағытында біраз жұмыс жүргіздік, жақсы нәтижеге қол жеткіздік. Енді мал шаруашылығына баса мән беруіміз керек. Байтақ даламыздың барлық аймағында жыл он екі ай бойы мал бағуға болады. Осы мүмкіндікті дұрыс пайдалану қажет. Әрине, малды бағып, өсіру, оның санын көбейту – оңай шаруа емес, өте күрделі жұмыс. Мемлекет тиісті қолдау көрсетеді. Қазір нақты қаржыландыру тетіктері бар: жайылымдарды сумен қамтамасыз етуге, мал бордақылайтын орын салуға және асыл тұқымды мал алуға мемлекеттен субсидия беріліп жатыр. Былтырдың өзінде осы мақсатқа 60 миллиард теңгеден астам қаржы бөлінді. Сондай-ақ шаруашылығын кеңейтем деген кәсіп иелеріне жеңілдікпен несие алуға мүмкіндік бар.

Жолдауда мал шаруашылығы саласындағы агробизнесті қолдау жоспарын әзірлеуді тапсырдым. Мақсат – мал басын еселеу. Сол арқылы Қазақстанның халықаралық нарыққа ет жеткізуші ірі ел ретіндегі мәртебесін бекіте аламыз. Бұл мұратқа жету үшін мал шаруашылығын дамытуға оңтайлы жағдай жасау қажет. Ет бағытындағы мал шаруашылығының жүйелі өндірістік циклін енгізу жұмыстарын жалғастырған жөн. Жайылымдық жерлерді тиімді әрі ауыстырып пайдалану тәсіліне баса мән берген дұрыс.

Ветеринария саласындағы жағдай мәз емес екенін мойындау қажет. Ең алдымен, бұл саланы материалдық-техникалық тұрғыдан қамтамасыз ету керек. Мал дәрігерлерінің еңбек жағдайын жақсарту қажет, ветеринар мамандарды ынталандыру шараларын қарастырған жөн. Ветеринария саласының инфрақұрылымын күшейтуге қатысты жұмысты тиімді түрде жалғастыру керек.

ЕКІНШІ. Бұл – жер мәселесі. Халық жердің игілігін көруі керек. Мен бірнеше жыл бұрын заңсыз алынған және игерілмей бос жатқан жерлерді қайтарып алу туралы нақты тапсырма бердім. Бүгін осы мәселе бойынша министр баяндады. 2022 жылдан бері 14 миллион гектардан астам ауыл шаруашылығы жері мемлекетке қайтарылды. Жерді қолынан іс келетін, жұмыс істеуге ниетті азаматтарға беру керек деген тапсырма бірнеше рет айтылды. Алайда, бұл маңызды жұмыс баяу жүргізіліп жатыр. Сондықтан Жолдауда мемлекетке қайтарылған жерді келесі жылдың ортасына дейін түгелдей тұрақты айналымға енгізу туралы тапсырма берілді. Әкімдіктердің осы мәселеге қатысты жоспарлары қағаз жүзінде қалып қоймауы керек. Ең бастысы, жер тағы да игерілмей, бос қалмауы қажет.

Үкімет қазір мал шаруашылығы саласындағы бизнесті қолдау жоспарын әзірлеп жатыр. Жайылымдық жерлер ауыл тұрғындарына және нақты жоспары бар инвесторларға берілуге тиіс. Келесі жылдың ортасында қабылданатын бұл құжатта осы мәселенің шешімдері айқын көрсетілуі керек. Тағы бір түйткіл – жерге берілетін кепілдік құнның төмен болуы. Кадастрлық бағалау жүйесі қазіргі нарықтағы шынайы ахуалға мүлдем сәйкес келмейді. Үкімет бұл мәселеге назар аударуы керек, кадастрлық құнды айқындау тәсілін қайта қарауға тиіс. Жер қатынастары саласындағы кедергілер қазіргі заманға сай шаруашылықтар құруға бөгет болып отыр. Мен Жолдауымда Үкіметке келесі жылдың соңына дейін Жер ресурстарының бірыңғай цифрлық картасын әзірлеуді тапсырдым. Құзырлы министрліктер осы маңызды жұмыс бойынша не істеліп жатқанын 7 күннің ішінде баяндауы керек.

Келесі мәселе. Жер телімдері электронды конкурс арқылы берілуі қажет. Жер алған азаматтардың ең басты міндеті – жерді тиімді игеру, яғни, берілген жерді кәдеге жарату. Бұған қоса, жер ресурстарына мониторинг жүргізу тәсілдерін қайта қарау қажет. Қазір ауыл шаруашылығы жерлеріне қатысты деректер толық емес. Мұндай ахуал жерге бақылау жасауға және игерілмей бос жатқан жерлерді қайтарып алуға кедергі келтіреді. Жерді бөліп-тарату үдерісі бойынша ақпарат ашық әрі қолжетімді болуы қажет.

ҮШІНШІ. Су тиімділігін арттырып, ирригациялық желілерді жаңғырту керек. Су қоймаларының шамамен 60 пайызы ауыл шаруашылығы еншісінде. Аграрлық салада суды тиімді пайдалану, сайып келгенде, елдегі бүкіл су экожүйесінің тұрақтылығына әсер ететін факторға айналып отыр. Агросекторда заманауи су үнемдеу технологиялары енгізіліп, суды көп қажет ететін дақылдар алқабы азайтылуда. Бұл үлкен жұмыстың басы ғана. Сарапшылардың есебінше, алдағы үш жылда су үнемдеуші технологиялар кемінде бір миллион гектарды қамтитын деңгейге жетеді. Цифрлық шешімдерді енгізу және жобаларды жүзеге асырудың барлық кезеңін қатаң бақылауға алу арқылы су инфрақұрылымын жаңғыртуды жеделдеткен жөн. Су шаруашылығын жаңғырту бойынша жұмыс жеткілікті, алайда бұл ауыл шаруашылығы саласын дамыту жоспарымен өзара байланысты болуға тиіс.

Біздің ведомстволар түрлі жоспарлар мен жол карталарын әзірлеумен әуестеніп кетті. Тіпті, оның көбі өз араларында келісілмейді, жүрдім-бардым жасалады. Мұндайды доғару керек.

Мемлекет жұмсаған әр тиынның қайтарымы болуға тиіс. Бұл даусыз. Қаржыны заманауи су пайдалану технологияларын белсенді қолданатын өңірлерге беру қажет. Сондықтан Ауыл шаруашылығы өндірісінің өңірлік жоспары Үкімет әзірлеп жатқан Су ресурстарын басқару жөніндегі бас жоспарына енгізілуге тиіс.

ТӨРТІНШІ. Агроөнеркәсіп кешенін қаржыландыру тәсілдерін жетілдіру керек. Биыл ауыл шаруашылығына арналған жеңілдетілген несие көлемі ел тарихында алғаш рет 1 триллион теңгеден асты. Бұл – осыдан 5 жыл бұрынғы жағдаймен салыстырғанда 10 есе артық көрсеткіш. Несие қолжетімді болуы үшін банктерге құзырлы мекеме тарапынан кепілдік беру тәсілі енгізілді. Биыл «Даму» қоры 1300 несиеге кепілдік берді. Сөйтіп несие алуға мүлкі жеткіліксіз көптеген шаруаның, әсіресе, шағын және орта деңгейдегі фермерлердің мәселесі оң шешімін тапты.

Елімізде өндірілетін техника жеңілдетілген лизингпен беріле бастады. Бұл әбден ескірген техниканы жаңартуға арналған өте тиімді шешім болды. Төрт жыл бұрын ауыл шаруашылығы техникаларының 90 пайызы тозып тұрған еді. Бұл көрсеткіш биыл 70 пайызға дейін төмендеді. Осы бағыттағы жұмысты бизнес өкілдерімен бірлесіп, әрі қарай жалғастыру қажет. Қазір шаруалар алып жатқан техниканың 90 пайызы Қазақстанда шығарылған. Еліміздегі 10 зауытта осындай 19 түрлі техника құрастырылады. Олардың қатарында әлемге танымал брендтер бар. Жақында Америка Құрама Штаттарына жұмыс сапарым кезінде John Deere компаниясымен бірге құны 2,5 миллиард доллар болатын стратегиялық серіктестік туралы келісімге қол қойылды. Соған сәйкес алдағы бес жылда елімізде 3 мыңға жуық заманауи техника шығарылады.

БЕСІНШІ. Агроөнеркәсіп кешенін цифрландырумен нақты айналысқан жөн. Өздеріңізге мәлім, жаппай цифрландыру және барлық салаға жасанды интеллект технологиясын енгізу Жолдауымда басты міндет ретінде аталды. Ауыл шаруашылығы үшін мұның мәні өте зор. Себебі жаңа технологиялар шығынды айтарлықтай азайтып, өнімділікті ұлғайтуға мүмкіндік береді. Ақмола облысында өткен кеңесте жиналған өнімді тиісінше сақтау және шығынды мейлінше азайту шараларын қамтамасыз етуді тапсырдым. Еліміздегі көптеген шаруа қожалығының қаржылық тұрақтылығы осыған байланысты.

Алдымызда цифрлық технологиялар және жасанды интеллект элементтерінің көмегімен мемлекеттің бидай қорын есепке алатын және бақылайтын тиімді жүйе құру міндеті тұр. Ол үшін қолданыстағы астық қамбаларын жаңғыртып, заманауи элеваторлар салу қажет. Бидайды қабылдауды және жөнелтуді есепке алатын электрондық жүйенің болуы жеке элеваторлар құрылысын қаржыландыру бағдарламасының міндетті бір шарты болуға тиіс.

Бүгінде көптеген шаруалар технологиялық жаңашылдықты (смарт-ферма, агродрон, жер серігі технологиясы және ЖИ) белсенді қолдана бастады. Бірақ жалпы ел көлемінде қандай да бір жүйелі өзгерістер болып жатыр деп айтуға әлі ерте. Жекелеген «ақылды» шешімдерден толық цифрландырылған агроөндіріске көшу керек. Әрбір шаруашылық цифрлық технологияларды пайдалануға ниетті болғаны жөн. Мемлекеттік қолдау өндіріске инновацияны, соның ішінде жасанды интеллект технологияларын енгізіп жатқан кәсіпорындарға берілуі қажет. Агроөнеркәсіп кешеніндегі ақпараттық жүйелерді оңтайландыруды жалғастырған дұрыс. Қазір олардың арасында байланыс мүлде жоқ деуге болады. Көп жағдайда шешімдер қате статистика негізінде қабылданады. Ұлттық ауыл шаруашылығы санағының нәтижесі саладағы нақты жағдайды көрсетуге тиіс. Жинақталған мәліметтер агросектордағы цифрлық жүйелерді одан әрі дамыту мен жаңғыртуға негіз болады.

Үкімет Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігімен бірлесіп, салалық ақпараттық жүйелерді интеграциялауды, сондай-ақ мәліметтер сапасын тұрақты түрде бақылауға алуы керек. Электронды агроөнеркәсіп кешені платформасының базасында саланы кешенді басқаруға ықпал ететін ауыл шаруашылығы мәліметтерінің бірыңғай архитектурасын қалыптастырған дұрыс.

АЛТЫНШЫ . Терең өңделген өнім шығаруға басымдық беру қажет. Еліміздегі агроөнеркәсіп кешені көбіне шикізат шығарумен шектеліп отыр. Мұны ашық айтқан жөн. Ауыл шаруашылығын жоғары технологияға негізделген озық сала ретінде дамыту – маңызды міндет. 2023 жылы агроөнеркәсіптегі өңделген өнімнің үлесі небәрі 35 пайыз еді. Ал биыл 50 пайыз болды. Келесі жылы 70 пайызға толық жетуі керек. Қазір бұл салаға шетел инвесторларын тарту жұмысын тездету қажет. Тиісті жобалар аз емес, олардың бірнешеуімен жиын алдында таныстым, бірақ бір жерде тоқтап қалуға болмайды.

Агроөнеркәсіп кешенінің басты бағыттары бойынша инвестициялық жобаларды жүзеге асыру қажет. Аса маңызды міндеттің бірі – жеке инвестиция тарту жұмысы. Әсіресе, озық технологиясы бар шетел инвесторларын елге әкеліп, оларға қолайлы жағдай жасау қажет. Жолдауда «Инвестицияға тапсырыс» өндірістің сұранысына сай болуы керек деп айттым. Үкімет агроөнеркәсіп кешеніне қатысты 200-ден астам инвестициялық жобаның тізімін жасады. Жалпы құны шамамен 4 триллион теңге (үш жылда) болатын бұл жобалар 12 бағыт бойынша жасалған. Енді осы жобаларға барлық деңгейде қолдау көрсетілуі керек, яғни орталық та, аймақтар да осы жұмысқа белсенді түрде қатысуы керек. Жобалардың қашан және қалай жүзеге асырылатынын мұқият ойластырған жөн. Әкімдіктер және министрліктер жедел әрі үйлесімді жұмыс істеуі қажет.

ЖЕТІНШІ. Өнімдерімізді халықаралық нарыққа көптеп шығаруымыз керек. Еліміз астық экспорты бойынша әлемдегі жетекші 10 мемлекеттің қатарына кіреді. Сонымен қатар ұн экспорттау ісінде көш бастап тұр. Қазақстан астығы Орталық Азия, Иран, Ауғанстан елдері секілді дәстүрлі нарықтармен қатар Еуропа, Оңтүстік-Шығыс Азия мен Солтүстік Африкаға, атап айтқанда, Бельгия, Португалия, Норвегия, Ұлыбритания, Вьетнам, Марокко, Алжир мемлекеттеріне де жеткізіле бастады. Бұл біздің астық экспорты географиясының кеңейіп келе жатқанын көрсетеді. Еліміз майлы дақылдар мен өсімдік майын да көптеп сыртқа шығара бастады. Өткен жылы біз халықаралық нарыққа 18 мың тоннаға жуық қой етін шығарып, осы сала бойынша 10 озық мемлекеттің қатарына ендік. Дегенмен әлеуетіміз бұдан да мол.

Жалпы, агроөнеркәсіп кешені өнімдерінің экспорты 5 миллиард доллардан асады. Ауыл шаруашылығы өнімдерінің 200-ден астам түрі 70 мемлекетке экспортталады. Агроөнеркәсіп кешеніндегі әлеуетіміз бұл көрсеткіштен әлдеқайда жоғары. Оның үстіне әлемде экологиялық тұрғыдан таза азық-түлік өнімдеріне сұраныс артып келеді. Сондықтан стратегия дұрыс түзілсе, «Qazaq Organicfood» бренді халықаралық нарықта лайықты орнын алады. Елімізде органикалық өнімдер шығару стандарттары бекітілді. Осы бағыттағы жүйелі жұмысты жалғастыру қажет. Брендтерімізді кеңінен насихаттауға барынша қолдау көрсету – салалық құрылымдар мен елшіліктердің міндеті. Сарапшылардың болжауынша, алдағы 10 жылда әлемде мал етіне сұраныс 233 миллион тоннаға дейін ұлғаюы мүмкін. Қазақстан еттің осы түрін экспорттаушы ірі елдердің бірі бола алады. Алғашқы кезекте Азия елдерін қамтамасыз етуіміз керек. Қой етін экспорттауда еліміз Моңғолия, Нидерланд, Испания және Франция сияқты мемлекеттерден кейінгі орында тұр. Бірақ бізде жайылымдық жер жеткілікті. Қой шаруашылығының экспорттық әлеуетін толық таныту үшін жағдай жасау қажет.

Жолдауда аграрлық экспортты дамытудың жоспарын әзірлеу жөнінде міндет жүктедім. Бұл құжат логистиканы, ветеринариялық және фитосанитариялық стандарттарды, сондай-ақ сауатты маркетингтік стратегияны ескере отырып дайындалуы керек. Мәселен, Парсы шығанағы елдері біздің ет өнімдерін жыл бойы тасымалдауға ниетті. Бірақ бізде ауыл шаруашылығы өнімдерін әуе көлігімен тасымалдау ісі дұрыс үйлестірілмеген әрі тиісті деңгейде реттелмеген. Көп жағдайда кәсіпкерлер жүкті жеткізу мәселесін өздері шешуге мәжбүр. Бүгін маған тұрақты рейстермен Әмірліктерге ет жеткізіле бастағаны жөнінде мәлімет берілді. Бұл тәжірибені аса дұрыс деп айта алмаймыз. Сонымен қатар Астана, Алматы, Шымкент, Ақтөбе, Қарағанды, Ақтау әуежайлары логистикасы дамыған әрі халықаралық әуе бағыттарымен интеграцияланған өңірлік хабқа айнала алады. Оларға арнайы экономикалық аймақтар аясында артықшылықтар берілген. Әуежайлардың толық қуатында жұмыс істеуі ауыл шаруашылығы өнімдерін сыртқы нарыққа үздіксіз жеткізуге мүмкіндік береді. Бұл мәселені Үкімет жан-жақты пысықтауы керек.

Соңғы кездері ауыл шаруашылығы өнімін өндірушілерден жұмыс күші жетіспейтіні жөнінде көп өтініш түсіп жатыр. Бұл түйткіл, әсіресе, егін егу, жиын-терін науқанында, өндірісті кеңейту немесе жаңа нысандар құрылысы кезінде қатты сезіледі. Маман тапшылығы көршілес елдерден келетін еңбек мигранттары есебінен ішінара шешіледі. Шаруалар квотаны көбейтуді сұрайды. Олардың талабын ішінара орындауға болатын шығар. Бұл өзі қызық жағдай: бірі ауылда жұмыс жоқ десе, енді бірі жұмысшы жетіспейді деп шағымданады. Әрине, жұмыс бар, бірақ онымен шұғылданатын адам аз. Мұны мойындау керек.

Тағы да қайталап айтқым келеді: ауыл шаруашылығы дамыса, ең алдымен ауылдың жағдайы жақсарады. Мемлекет ауыл-аймақтарды көркейту үшін көптеген жобаларды қолға алды. Инфрақұрылым салудан бастап, ауылға білікті маман тарту мәселесіне дейін ауқымды жұмыс жүргізілуде. 2019 жылдан бері «Ауыл – ел бесігі» жобасы жүзеге асырылып жатыр. Осы жоба аясында ауыл инфрақұрылымын дамытуға 700 миллиард теңгеден астам қаржы бөлінді. Бүкіл ел бойынша 2,5 мыңнан аса елді мекенде нақты жұмыс атқарылды. «Ауыл аманаты» бағдарламасы аясында 600-ден астам бірлестік құрылды. Үкімет биыл аймақтарды дамыту туралы арнайы тұжырымдама қабылдады. Соған сәйкес аудан әкімдерінің құзыры кеңейді. Енді олар ауданды дамыту жоспарын өз деңгейінде, дербес әзірлеп, жүзеге асыра алады.

Әкімдер ірі компаниялармен келісім жасап, бірлескен шаруашылықтардың (кооперативтердің) өнімін өткізуге көмектесуі қажет. Жалпы, ауылға жеке инвестиция тарту өте маңызды. Бұл жұмысқа бизнес өкілдері белсене атсалысуы керек. Табысқа жеткен әрбір кәсіпкер өз ауыл-аймағының өркендеуіне үлес қосып, қаржы салса, еліміздегі көптеген елді мекен көркейе түсері анық.

Еңбекқор, мақсаты айқын азаматтарымыз күнделікті маңдай терімен ұлттық байлығымызды еселеп, ел келешегінің жарқын болуына аянбай үлес қосуда. Мұндай іспен айналысып жатқан адамдарға қолайлы жағдай жасап, еліміздің шынайы патриоттарын ынталандырып отыру керек. Біз бұл шаруаны назардан тыс қалдырмаймыз.

Біз Жұмысшы мамандықтары жылында еңбек адамдарына айрықша құрмет көрсетіп жатырмыз. Нағыз еңбек, қайнаған тірлік ауылда, ауыл шаруашылығында екені сөзсіз. Өз ісіне тиянақты, жауапкершілігі жоғары, адал азаматтар қашанда табысқа жетеді. Былтыр мемлекеттік марапаттар жүйесіне «Қазақстанның аграрлық саласының еңбек сіңірген қайраткері» атағы енгізілді. Еліміздің ауыл шаруашылығы саласын дамытуға елеулі үлес қосқаны үшін 9 азаматқа бүгін алғаш рет осы құрметті атақты тапсырамыз.

Бүгін ортамызда Ақтөбе облысынан келген Аманғос Төлеуов деген азамат отыр. Ол басқарып отырған кәсіпорын ауыл шаруашылығында зор табысқа жетіп, аймақ тұрғындарын сапалы азық-түлікпен қамтамасыз етіп келеді. Мен еліміздің агроөнеркәсіп саласын дамытудағы аса үздік жетістіктері үшін Аманғос Сансызбайұлы ТӨЛЕУОВКЕ «Қазақстанның Еңбек Ері» атағын беру туралы Жарлыққа қол қойдым.

Жақында Республика күні қарсаңында қырық бес жылдық тәжірибесі бар механизатор Мұрат Қаражұманов та Еңбек Ері атағын алды. Ауыл шаруашылығы саласы мамандарының ең жоғары мемлекеттік марапатқа ие болуы – заңды құбылыс. Себебі, бұл – халқымыздың нағыз еңбек адамына көрсетіп жатқан зор құрметі және шынайы ықыласы.

Марапаттарыңыз құтты болсын!