Политика здравого смысла
Мемлекеттік кеңесші
Статья Государственного советника Республики Казахстан Ерлана Карина в газете «Казахстанская правда»
5 ноября Глава государства подписал Указ «Об утверждении основных принципов, ценностей и направлений внутренней политики Республики Казахстан». Этот документ стал первым системным актом, определяющим идеологическую и организационную рамку внутренней политики страны
О необходимости его принятия ранее говорили эксперты и участники Национального курултая в Бурабае.
В их числе были Едил Жанбыршин, Айдос Сарым, Никита Шаталов, Гульмира Илеуова, Андрей Чеботарев, Данияр Ашимбаев, Марат Шибутов и другие.
Глава государства поддержал инициативу, поручив Администрации Президента проработать все аспекты.
До сих пор в Казахстане принимались различные программные документы, но принципы и ценности внутренней политики в них отражались фрагментарно и порой противоречиво. Впервые на государственном уровне четко сформулированы понятие «внутренняя политика», ее цели, задачи и направления.
За последние годы в стране прошли масштабные реформы, состоялось кадровое обновление: избраны сельские акимы, реализуется проект «Президентский молодежный кадровый резерв». Новый документ стал методическим ориентиром для нового поколения управленцев, пришедших из частного сектора и общественной сферы.
Работа над документом велась более полугода с участием экспертов, членов курултая, научного сообщества. В частности, Еркина Абиля, Ерлана Саирова, Айгуль Садвокасовой, Берика Абдыгалиулы, Талгата Калиева, Карлыгаш Джаманкуловой, Рауана Кенжеханулы, Нурбека Матжани, Александра Данилова, Газиза Абишева и других.
Итогом стала систематизация государственных принципов, общенациональных ценностей и ключевых направлений внутренней политики.
После публикации документ получил широкий общественный отклик. В большинстве своем были позитивные отзывы с общим посылом, что документ дает обществу более четкое понимание идейных смыслов проводимой государственной политики.
Конечно, отдельные критики ожидаемо говорили, что в документе не представлена некая новая идеология. Но этот документ с самого начала не предполагал выдвижения каких-то новых сверхцелей. И это в принципе невозможно в условиях широкого плюрализма мнений в нашем обществе. Главный акцент был на определении и фиксации тех универсальных принципов, ценностей, норм поведения, которые разделяет абсолютное большинство граждан Казахстана вне зависимости от своих политических и иных взглядов.
Ранее такого рода документы сопровождались развернутыми планами мероприятий и спецпроектами с приличным бюджетом. Отличие нынешнего подхода в том, что документ не сопровождается дорогостоящими спецпроектами и пиар-кампаниями. Он служит концептуальной основой для системного управления внутренней политикой. К примеру, уже упорядочивается работа, касающаяся общественных наград, школьного воспитания, продвижения ценностей трудолюбия, знаний и созидания. Сфера внутренней политики приобретает институциональный характер, без избыточных затрат и формализма.
Новая система ценностей: step by step
Формирование новой системы ценностей и общественной этики – это сложный эволюционный процесс. Прямолинейная пропаганда здесь неэффективна и может вызвать обратный эффект. В условиях политического плюрализма и свободы слова Казахстан развивает культуру поведения через последовательную государственную политику, направленную на вовлечение граждан.
Одним из базовых элементов новой системы выступает принцип «Закон и порядок», являющийся фундаментом общественной и личной безопасности. Президент Касым-Жомарт Токаев неоднократно подчеркивал, что это ключевой принцип государственного строительства. Обеспечение законности – функция государства, но без общественной поддержки ее невозможно реализовать в полной мере. Поэтому важно формировать среди граждан нулевую терпимость к правонарушениям, агрессии и насилию.
В этой работе уже есть ощутимые результаты: за последние пять лет количество уголовных правонарушений снизилось почти вдвое, уровень преступности в общественных местах сократился на 80%.
Значимую роль в формировании новой модели поведения играет проект «Таза Қазақстан». Его смысл – в воспитании культуры чистоты, бережного отношения к природе и борьбе с вандализмом. Настоящий порядок начинается с привычки каждого поддерживать чистоту и порядок вокруг, поэтому проект получил широкую поддержку граждан.
Отдельное внимание уделено воспитанию подрастающего поколения. В школах внедрена программа «Адал азамат», ориентированная на укрепление взаимодействия государства, школ и родителей. Она нацелена на профилактику наркомании, лудомании, насилия и буллинга, формирование созидательных установок. Разработан единый дизайн школьного оформления, ведется оценка эффективности программы и подготовка к ее расширению на детские сады и колледжи.
Государство также продвигает ценности трудолюбия и профессионализма. 2025 год объявлен Годом рабочих профессий. В систему государственных наград добавлены девять новых званий – для инженеров, строителей, ученых, шахтеров и других специалистов. В стране отмечаются 74 профессиональных праздника, в том числе День труда. Каждый год государственными наградами поощряются представители рабочих династий и передовики производства.
Совершенствуется система наград и праздников, чтобы подчеркнуть значимость созидательного труда и гражданской ответственности.
Немаловажным направлением остается защита общенациональных ценностей. В обществе растет обеспокоенность попытками навязать чуждые культурные модели и поведенческие нормы. Государство намерено учитывать эти запросы и усиливать меры по защите традиционных ценностей, включая правовые инструменты.
Хорошим примером продвижения общих ценностей является широкое празднование Дня Республики и Дня Независимости, Наурыза и Нового года, Ораза-айта и Курбан-айта, Рождества и Пасхи, Дня единства народа Казахстана, Международного женского дня. В последние годы по-настоящему общенародными также становятся День национальных символов, День семьи, Национальный день книги, Национальный день домбры.
Учитывая позитивный эффект, вполне вероятно, будет рассмотрена возможность расширения таких форматов. Например, в мире широко распространена практика празднования Дня соседей. Добрые, теплые отношения с соседями всегда были присущи нашему народу, нашему образу жизни. Подобные праздники могут еще больше укрепить социальные связи, дружбу и солидарность в нашем обществе.
Таким образом, формирование новой ценностной системы – это не разовая кампания, а многослойный и долгий процесс, включающий образование, науку и культуру – ту самую «триаду прогресса», о которой говорит Президент.
Цифровая этика: здравомыслие и ответственность
Мир переживает стремительные трансформации, меняющие основы общественной жизни и ценностные ориентиры. Геополитическая напряженность и технологическая революция – лишь внешние проявления более глубоких процессов, влияющих на устойчивость и безопасность обществ.
Цифровые платформы разрушили монополию традиционных СМИ. Теперь каждый пользователь смартфона может стать источником новостей. Это усилило свободу мнений, но одновременно породило лавину дезинформации и манипуляций. Если раньше фейки появлялись стихийно, то сегодня они часто создаются целенаправленно – для влияния на общественное мнение.
Для противодействия этим угрозам в структуре Службы центральных коммуникаций создан Центр по борьбе с дезинформацией, аналогичный существующим во многих странах. Его задача – выявление и нейтрализация манипуляций, защита медиапространства.
Еще одна проблема – информационный шум. Поток комментариев, эмоциональных высказываний и поверхностных интерпретаций создает иллюзию вовлеченности, снижая качество общественной дискуссии. Подлинная и важная информация тонет в море второстепенного контента.
Поэтому следует не только блокировать дезинформацию, но и формировать новую цифровую этику – культуру ответственного потребления контента и распространения информации, основанную на здравомыслии и уважении.
Весной этого года я акцентировал внимание на таком явлении, как «инфорэкет», когда деятельность отдельных блогеров и активистов превращается в банальное вымогательство. Подобные практики возникли в прошлые периоды в результате так называемой «политики заигрывания» с деструктивными элементами, что породило разного рода псевдообщественников, блогеров и «ручных оппозиционеров». Сейчас они остались без покровительства некогда всесильных патронов и щедрых клиентов, но рефлекторно, по инерции все еще пытаются зарабатывать старыми методами. У них очень примитивная схема: искусственно раздувать определенные темы, затем предлагать за вознаграждение или заказы удалить свои посты. Это ни разу не журналистика и никакая не общественная деятельность. По сути, это полукриминальный бизнес на шантаже и вымогательстве.
Сейчас в нашей стране проводится уже другая политика, культивируются другие ценности. И мы не должны поощрять «инфорэкет» какими-либо уступками, наградами и контрактами.
Одновременно набирает силу явление «культуры отмены», часто маскирующейся под гражданскую активность. А на деле это превращается в инструмент давления и травли. Под влиянием эмоций люди поддерживают призывы к бойкоту, не вникая в суть происходящего. В итоге зачастую создается атмосфера агрессии и психологического насилия. Слепая борьба с несправедливостью способна породить еще большую несправедливость.
Необходима системная реакция, включая законодательные меры. Возможно, введение ответственности за призывы к бойкоту по дискриминационным признакам – этническим, религиозным, языковым, гендерным и другим.
В целом излишне эмоциональный и непрофессиональный подход к обсуждению таких чувствительных тем, как вопросы межэтники, религии, языка и внешней политики, в любом обществе создает угрозу социальной дестабилизации. Именно поэтому в прошлом году я обозначил эти «красные линии» и призвал всех соблюдать их. Еще раз повторю, что это не цензура и не табу, а призыв к здравомыслию в подобных дискуссиях.
Когда дело касается общественной стабильности, государство не пойдет на компромиссы, а будет в соответствии с законом противодействовать любым попыткам деструктивного информационного влияния и нагнетания ненависти. Парламент сейчас рассматривает поправки об административной ответственности за распространение противоправного контента, угрожающего общественно-политической стабильности. Это нормальная функция любого государства – пресекать действия, которые противоречат закону и бросают вызов всему обществу.
Однако защита стабильности не может сводиться лишь к запретам. Гражданам необходимо опираться на достоверные источники, проявлять здравый смысл и ответственность за собственные действия. Культура диалога, сдержанность и уважение к оппонентам должны стать признаками зрелого общества.
Новые подходы госполитики: методично и без пафоса
Политические преобразования последних лет показали, что реформы в Казахстане не навязываются сверху, а формируются через широкий общественный диалог. Консолидированные инициативы экспертов, институтов гражданского общества и самих граждан становятся частью государственной модернизационной повестки.
Главное отличие нынешнего этапа – отказ от имитационных практик прошлого, когда государственные органы стремились к быстрым PR-результатам, реализуя проекты ради создания видимости «успеха». Многие тогда увлекались так называемой «тактикой быстрых побед», пренебрегая стратегическими задачами. И будем честны, общественные ожидания в то время тоже сместились в сторону эффектности, а не эффективности.
Сейчас в приоритете – системность, практическая отдача и устойчивый результат. Государство решает реальные задачи по строительству инфраструктуры, модернизации социальной сферы, обеспечению комфорта граждан.
Так, за последние пять лет ВВП Казахстана вырос в два раза, а ВВП на душу населения превысил 14 тыс. долларов. Количество субъектов малого и среднего бизнеса увеличилось в 1,5 раза. Возведено более 1 200 школ и свыше 900 объектов здравоохранения. Продолжительность жизни увеличилась до 75 лет. Объем жилищного строительства достиг 19 млн кв. м. В эксплуатацию введено 2,4 тыс. км автодорог, 880 км железных дорог, 1 980 промышленных объектов.
Именно такая ежедневная работа формирует прочный фундамент развития и благополучия граждан – без деклараций и лозунгов, через системные шаги и конкретные результаты.
Такой же подход применяется и в сфере идеологии. Без пафоса и показухи сейчас идет планомерное упорядочивание всей внутренней политики, культивируются созидательные ценности, укрепляется культура законопослушания и общественной солидарности. Внимание уделяется вопросам развития гражданского общества, защиты прав детей, мемориальной политики и символического пространства.
Государство действует методично и рационально, устраняя накопившиеся системные проблемы, формируя устойчивую ценностную и институциональную основу. Это и есть политика здравого смысла, когда решения выстраиваются не ради сиюминутных эффектов, а в интересах граждан и стратегических национальных приоритетов.
Мемлекеттік кеңесші Ерлан Қариннің республикалық «Egemen Qazaqstan» газетінде жарияланған мақаласы
Мемлекет басшысы 5 қараша күні «Қазақстан Республикасы ішкі саясатының негізгі қағидаттары, құндылықтары мен бағыттарын бекіту туралы» Жарлыққа қол қойды. Бұл – тарихи маңызы бар құжат. Себебі бұрын-соңды елімізде ішкі саясаттың идеологиялық бағыты мен ұйымдастырушылық аясын анықтайтын жүйелі, біртұтас акт болған емес.
Тұжырымдамалық құжаттың қажет екені біраз уақыттан бері айтылып келді. Бурабайда өткен Ұлттық құрылтайдың отырысында да сарапшылар мен қатысушылар осы мәселеге айрықша назар аударды. Еділ Жаңбыршин, Айдос Сарым, Никита Шаталов, Гүлмира Илеуова, Андрей Чеботарев, Данияр Әшімбаев, Марат Шибұтов және басқалар құжатты әзірлеу уақыт талабы екенін тілге тиек етті.
Мемлекет басшысы бастаманы қолдап, Президент Әкімшілігіне аталған мәселені жан-жақты зерттеп-зерделеуді тапсырды.
Ішкі саясат – мемлекеттің дамуы мен тұрақтылығының басты тірегі. Тәуелсіздік алғалы елімізде әр кезеңде ішкі саясаттың басымдықтарына орай түрлі құжаттар, бағдарламалар қабылданды. Бірақ бұл құжаттарда саланың қағидаттары мен құндылықтары, мақсаттары мен бағыттары біртұтас жүйе ретінде көрсетілмеген еді. Керісінше кейде бір-біріне қайшы келетін нормалар кездесетін. Енді, міне, мемлекеттік деңгейде алғаш рет ішкі саясат ұғымы, оның мақсаттары мен міндеттері, бағыттары жүйелі түрде нақты айқындалып, бекітіліп отыр.
Белгілі сарапшылар мен Ұлттық құрылтай мүшелері, ғылыми қауымдастық өкілдері тұжырымдамалық құжатты жарты жылдан аса уақыт әзірледі. Әсіресе Еркін Әбіл, Ерлан Саиров, Айгүл Сәдуақасова, Берік Әбдіғалиұлы, Талғат Қалиев, Қарлығаш Жаманқұлова, Рауан Кенжеханұлы, Нұрбек Матжани, Александр Данилов, Ғазиз Әбішев бастаған азаматтар үлкен еңбек сіңірді.
Бірлескен жұмыстың нәтижесінде мемлекеттік қағидаттардың, жалпыұлттық құндылықтардың, ішкі саясаттың басты бағыттары жүйеленді. Тұжырымдама жүргізіліп отырған қазіргі саясатты біртұтас дүниеге айналдырды. Әлеуметтік желілерде, бұқаралық ақпарат құралдарында жарияланған материалдар оның қоғамда оң қабылданғанын көрсетіп отыр.
Кейінгі жылдары елімізде ауқымды саяси реформалар жүзеге асырылды. Соның нәтижесінде мемлекеттік аппаратқа жаңа адамдар келе бастады. Мәселен, ауылдық округтердің әкімдері сайлануда. «Президенттік жастар кадр резерві» жобасы іске қосылды. Жүйеде буын алмасу үдерісі үздіксіз жүріп жатыр. Сондықтан ішкі саясат тұжырымдамасы мемлекеттік қызмет жүйесіне өзге салалардан келген басшылардың жаңа буынына көмекші құрал ретінде пайдалы болмақ.
Айрықша атап өтерлігі, құжатта еліміздің жалпыұлттық нышандары бекітілген. Мәселен, шаңырақ – ұлттық бірліктің, домбыра – ұлттық музыкалық аспаптың, Абайдың «Қара сөздері» ұлттық кітаптың нышаны болып айқындалды. Бұл нышандар елімізге тән ерекшеліктерді тануға, жалпыұлттық бірегейлігімізді нығайтуға және тарихи-мәдени мұрамызды сақтауға ықпал етеді.
Сыншылардың кейбірі «бұл құжатта жаңа идеология неге жоқ?» деген сыңайда пікір айтып жатты. Алайда тұжырымдама әу бастан мұндай мақсатты көздеген жоқ. Оның үстіне біздегі саяси плюрализм, пікір алуандығы жағдайында бұл мүмкін емес. Құжаттың мәні – азаматтарымыз ұстанатын жалпыға ортақ қарапайым нормалар мен құндылықтарды бекіту. Яғни қоғамдық құрылым күрделенген сайын әртүрлі көзқарастағы, әртүрлі ұстанымдағы адамдарды біріктіретін ортақ құндылықтарды айқындау.
Әдетте мұндай құжаттар қабылданғанда ауқымды іс-шаралар жоспары мен бюджеті қомақты арнайы жобалар бірге бекітілетін. Бірақ қазіргі ұстаным – басқа. Тұжырымдаманы дайындауда және бағдарламаны жүзеге асыруда қаржы талап ететін жобалар мен пиар-кампаниялар ұйымдастыру мақсаты белгіленген жоқ. Құжат ең алдымен, тұжырымдамалық негіз қызметін атқарады. Ішкі саясатты жүйелі басқаруда анық бағдар, айқын жол сілтеуге бағытталған. Тағы да қайталап айтсақ, мақсат – саладағы жұмысты ортақ негізге жүйелеу. Сондықтан қазір қоғамдық наградалар, мектептегі тәрбие, еңбекқорлық, білім және жасампаздық құндылықтарын біріздендіру басталып кетті. Бұл жұмыстың барлығы артық шығынсыз әрі формализмсіз атқарылып келеді. Ең алдымен, оның институционалдық негізіне басымдық берілді.
ЖАҢА ҚҰНДЫЛЫҚТАР ЖҮЙЕСІ
Қоғамда жаңа этика мен құндылықтар жүйесін орнықтыру – бір күнде атқарылатын шаруа емес, бұл кезең-кезеңімен жүзеге асырылатын жұмыс. Оған құрғақ ұран, жылтырақ идеологиямен қол жеткізу – бос әурешілік. Бұл жерде жалаң үгіт-насихат тиімсіз. Тіпті кері әсер етуі – ықтимал. Бұл біздің жолымыз емес. Біз жұмыстың өз ырғағымен, өз арнасымен жүргенін қалаймыз. Саяси пікір алуандығы және сөз бостандығы жағдайында ең дұрыс қадам да осы болмақ. Біз жүйелі мемлекеттік саясат арқылы адамдар арасында қоғамдық әдеп мәдениетін дамытуды көздеп отырмыз. Кейінгі уақытта жүргізіліп жатқан жұмысымыздың барлығы осыған саяды.
Айталық, жаңа саясаттың негізгі элементінің бірі ретінде «Заң және тәртіп» қағидаты айқындалды. Бұл – жеке адам мен қоғамдық қауіпсіздіктің іргетасы. Президент Қасым-Жомарт Тоқаев айтқандай, «Заң және тәртіп» мемлекеттік құрылыстың басты қағидаты болып қала береді. Әлбетте, заңдылықты сақтау – мемлекеттің бірден-бір басты міндеті. Бірақ қоғамның қолдауынсыз бұл істе нақты нәтижеге қол жеткізу қиын. Сол үшін қоғамда қандай да бір құқық бұзушылыққа, агрессия мен зорлық-зомбылыққа қарсы иммунитет қалыптастыру маңызды. Әрине, бұл бір күнде нәтиже бермейді. Дегенмен мемлекетіміз ұстанған «Заң және тәртіп» қағидаты қазірдің өзінде қоғамдағы оң өзгерістерге ықпал етіп отыр. Кейінгі бес жылда қылмыстық құқық бұзушылықтар екі есе азайды. Қоғамдық орындардағы қылмыс деңгейі 80 пайызға қысқарды. Заңға бағыну мәдениетін орнықтыру қоғамды жаңа сапалық деңгейге көтереді.
Жаңа қоғамдық этиканы қалыптастыруда «Таза Қазақстан» жобасының маңызы зор. Бірден айтайық, бұл – бір сәттік экологиялық акция емес. Оның мәні – қоғамда тазалық мәдениетін қалыптастыру, табиғатқа жанашырлықпен қарау, вандализмге қарсы күрес, жауапкершілікті арттыру. Тәртіп табалдырықтан басталады. Әркім үйде де, аула мен көшеде де тазалық сақтаса, тәртіп орнайды. Тәртіпті сақтау, тазалықты ұстану саналы түрде жасалатын дағдыға ұласқаны абзал. «Таза Қазақстан» жобасының ел азаматтары тарапынан үлкен қолдауға ие болуы жұмыстың дұрыс арнада жүргізіліп жатқанын көрсетеді.
Кез келген институционалдық реформа, қоғамдық өзгеріс алдымен адамдарға бағытталады. Адамдардың санасы өзгермей, бірде-бір реформа жемісін бермек емес. Ал санаға сәуле түсіретін ортаның бірі – мектеп. Сондықтан құжатта өскелең ұрпақтың тәрбиесіне ерекше назар аударылған. Орта білім жүйесіне енгізілген «Адал азамат» бағдарламасы да қоғамдық құндылықтарды орнықтыруды көздейді. Бағдарлама «мемлекет – мектеп – ата-ана» үш тағанын ортақ мақсат жолында ұштастырады. Мұндай қадам нашақорлықтың, лудоманияның, буллинг пен зорлық-зомбылықтың алдын алады әрі жасампаз құндылықтарды орнықтыруға негіз болады. Қазіргі уақытта бағдарламаның тиімділігіне сараптама жүргізіліп жатыр. Алдағы уақытта оны балабақшалар мен колледждерге де енгізу ісі қолға алынады.
Мемлекет басшысы бір сөзінде «Адал еңбек пен жауапкершілік – жаңа қоғамдық этиканың өзегі» деген болатын. Аталған құндылықтарды ілгерілету мақсатында 2025 жыл Жұмысшы мамандықтары жылы болып жарияланды. Мемлекеттік наградалар жүйесіне жаңадан инженерлерге, құрылысшыларға, ғалымдарға, шахтерлерге және басқа да мамандық иелеріне арналған тоғыз атақ қосылды. Елімізде 74 кәсіби мереке аталып өтіледі. Соның ішінде Еңбек күнінің орны бөлек. Жыл сайын еңбек озаттары мен еңбек әулеттерінің өкілдері мемлекеттік наградалармен марапатталады. Бұл қадамның бәрі қоғамда еңбекқорлықты дәріптеуге, оны жаңа құндылық ретінде орнықтыруға бағытталған.
Жалпыхалықтық құндылықтарды қорғау да – маңызды бағыттың бірі. Өйткені қоғамда шетелдің мәдени модельдері мен мінез-құлық нормаларын орнықтыру әрекеттеріне қатысты алаңдаушылық бар. Мемлекет бұған бейжай қарай алмайды. Сондықтан дәстүрлі құндылықтарды қорғау шараларын күшейтуге ниетті.
Республика күні мен Тәуелсіздік күнін, Наурыз бен Жаңа жылды, Ораза айт пен Құрбан айтты, Рождество мен Пасханы, Қазақстан халқының бірлігі күнін, Халықаралық әйелдер күнін кеңінен мерекелеу құндылықтарды қадірлеудің жарқын мысалы бола алады. Кейінгі жылдары Ұлттық рәміздер күнін, Отбасы күнін, Ұлттық кітап күнін, Ұлттық домбыра күнін мерекелеу жалпыхалықтық сипат ала бастады.
Болашақта бұлардың қатары көбеюі мүмкін. Айталық, көптеген мемлекетте Көршілер күнін атап өту дәстүрі кең таралған. Ал көршілермен тату-тәтті, бірлік пен берекеде ғұмыр кешу – біздің қоғамға ерекше тән қасиет. Халқымыздың, өмір салтымыздың айнымас қағидасы десек қателеспейміз. Мұндай қадамдар қоғамдағы ынтымақты, достықты, тұтастықты одан әрі нығайта түсері анық.
Президентіміз айтқандай, «прогрессивті қоғамның үш тұғыры бар, олар – білім, ғылым және мәдениет». Жаңа құндылықтар жүйесін орнықтыру осы үш тұғырға арқа сүйеуі керек.
Әлем тегеурінді трансформацияны бастан өткеріп келеді. Қоғамдық өмірдің негіздері мен құндылықтардың бағдары сәт сайын өзгеріп жатыр. Мәселен, жаңа технологиялар, әлеуметтік желілер жылдам дамып, этикалық нормалар соған ілесе алмай қалды. Сондықтан қоғамда жаңа этикалық нормаларды орнықтырудың маңызы арта түсті.
Айталық, цифрлық платформалар дәстүрлі БАҚ монополиясын әлсіретті. Енді смартфоны бар кез келген адам жаңалықтың жаршысы бола алады. Бұл бір жағынан адамдардың пікір айту мүмкіндігін арттырса, екінші жағынан манипуляциялар мен жалған ақпаратқа жол ашып берді. Мұны мынадан-ақ аңғаруға болады: бұған дейін расталмаған ақпарат кездейсоқ жағдайда жарияланса, қазір ашықтан-ашық мақсатты түрде, көбінесе қоғамдық пікірге арнайы әсер ету үшін таратылады.
Бұл – қоғамға қауіпті құбылыс. Сол себепті әлем елдері мұндай қатерге тосқауыл қою үшін тиісті шаралар қабылдап жатыр. Әлемнің бір бөлшегі болғандықтан, біз де ақпараттық алаңды барынша қорғауға тиіспіз. Сондықтан Орталық коммуникациялар қызметінің құрылымында Жалған ақпаратқа қарсы күрес жөніндегі орталық құрылды. Оның мақсаты – манипуляцияларды, жалған ақпаратты дер кезінде анықтап, күшін жою әрі медиа кеңістікті қорғау.
Мәселен, ақпараттық шу тудыру қоғамда көп кездесетін проблемаға айналды. Өкініштісі, соның көбі белгілі бір топтардың, жекелеген адамдардың мүддесі үшін жасалады. Пікірлердің, эмоционалды мәлімдемелердің, үстірт түсіндірмелердің көптігі қоғамдық талқылаудың сапасын төмендетеді, жалған иллюзия тудырады. Салдарынан шынайы және маңызды ақпарат расталмаған контенттің көлеңкесінде қалып қояды. Сондықтан жалған ақпаратты анықтап, күшін жоюмен ғана шектелмей, жаңа цифрлық этиканы қалыптастыру керек. Бұл дегеніміз – ақпарат тарату және контентті қабылдау мәдениетін орнықтыру.
Биыл көктемде «ақпараттық рэкет» феноменін айыптап, мәлімдеме жасадым. Бұған кейбір блогерлер мен белсенділер қызметінің кәдімгі бопсалауға ұласып бара жатқаны түрткі болды. Мұндай келеңсіз тәжірибелер бұған дейінгі кезеңдерде деструктивті элементтерге қатысты қолданылған «жалтақтау саясатының» салдарынан туындағаны мәлім. Бұл өз кезегінде жалған қоғамдық белсенділердің, блогерлердің, «айтқанға көніп, айдағанға жүретін» оппозиционерлердің көбеюіне жол ашты. Қазір олар кезіндегі құдіретті қолдаушыларынан да, жомарт клиенттерінен де айырылып қалды. Бірақ үйреншікті әдістен әлі де арыла алмай келеді. Бұлардың жұмыс схемасы да қарадүрсін: белгілі бір тақырыпты жоқ жерден ушықтырып, жұрт назарын аудартады, ал содан соң жазбаны өшіріп тастау үшін қомақты қаржы немесе мемлекеттік тапсырыс дәметеді. Бұл журналистикаға да, қоғамдық қызметке де жатпайды. Бұл нағыз «ақпараттық рэкет» болып саналады.
Бүгінде мемлекет ашықтық пен жауапкершілікке негізделген басқа саясатты ұстанып отыр. Сол себепті енді мұндай әдістерге жол бермеу қажет. «Ақпараттық рэкетті» ымырамен де, марапатпен де, келісімшартпен де қолдап-қуаттауға болмайды. Шындығында, бұл – шантаж бен бопсалауға құрылған әрі қылмыстық бизнеске пара-пар қатерлі құбылыс.
Сонымен бірге қоғамда «кэнселинг» («бас тарту») құбылысы да белең алып келеді. Бір қарағанда бұл азаматтық белсенділіктің бір қыры болып көрінуі мүмкін. Ал шын мәнінде қысым көрсету мен келекенің құралына айналып барады. Адамдар эмоцияның жетегінде кетіп, мәселенің байыбына бармай бойкот шараларына қосылуда. Осының салдарынан қоғамдағы алауыздық пен агрессия күшейеді. Әділетсіздіктің мән-маңызын түсінбей тұрып талқыға араласу, одан да зор әділетсіздікті туындатуы мүмкін екенін естен шығармаған абзал.
Сондықтан болашақта бұл құбылысты да реттеу керек. Бәлкім, заңнамалық шаралар қолдану қажет шығар. Этностық, діни, тілдік, гендерлік және басқа да кемсітушілік белгілері бойынша бойкот жариялауға шақыратындарға қатысты жауапкершілік енгізген дұрыс.
Жалпы, этностық, діни, тілдік немесе сыртқы саяси мәселелер сияқты күрделі әрі нәзік тақырыптарды эмоциямен талқылауға болмайды. Мұның соңы алауыздыққа, қоғамды бөліп-жаруға әкеп соқтыруы әбден мүмкін. Сол себепті пікір жазғанда, қоғамдық талқылауларда ой айтқанда шектен шықпаған дұрыс. Қазақта «ала жіпті аттамау» деген ұғым бар. Мұны пікірталас кезінде де берік ұстану қажет. Яғни елдігімізге, бірлігімізге, ынтымағымызға сызат түсіретін дүниеден алшақ болған жөн. Бұл дегеніміз – тыйым салу емес, керісінше пікірталас кезінде ұстамды болып, сабыр сақтауға шақыру.
Мемлекет қоғамдық тұрақтылыққа сызат түсіретін дүниелерге бейжай қарамайтыны белгілі. Әсіресе деструктивті контент тарату әрекеттеріне қатысты қатаң саясат ұстанады. Қазір Парламент қоғамдық-саяси тұрақтылыққа қауіп төндіретін контентті таратуға қатысты әкімшілік жауапкершілік енгізу жөніндегі түзетулерді қарастыруда. Аталған жаңашылдық осы саладағы заңға қайшы әрекеттердің алдын алуға ықпал ететін болады.
Дегенмен тұрақтылықты сақтау тек шектеу шараларынан тұрмауы қажет. Ең алдымен, қоғамда өзін-өзі реттеу тетіктері қалыптасуы керек. Мысалы, азаматтар сенімді ақпарат көздеріне ғана сүйенгені абзал. Әркім өз әрекеті үшін жауапкершілік арқалауға тиіс. Диалог мәдениетін сақтау, қарсы тарапқа құрметпен қарау – өркениетті әрі саналы қоғамның белгісі.
ЖҮЙЕЛІ ҚАДАМ, ТЫҢ ТӘСІЛ
Кейінгі жылдары елімізде орын алған саяси өзгерістер бір нәрсені анық байқатты: реформалар жоғары жақтың пәрменімен емес, керісінше кең ауқымды қоғамдық диалог арқылы қалыптасады. Соның нәтижесінде ел тұрғындарының, азаматтық қоғам институттарының, сарапшылардың бірлескен бастамалары мемлекеттік жаңғыртудың маңызды бөлігіне айналды. Түптеп келгенде, бұл да қоғамдағы жаңа мәдениеттің, жаңа құндылықтың қалыптасып жатқанын аңғартады.
Бүгінгі саясаттың басты ерекшелігі – өткен жылдардың тиімсіз тәжірибесінен алыстау. Бұған дейін мемлекеттік органдар жылдам нәтиже беретін PR-тәсілдерге ұмтылды. Көрер көзге әсерлі, бірақ тиімсіз шешімдерге басымдық берілді. Бір кездері билік те, қоғам да жылдам нәтиже беретін жұмыстармен әуестенді. Жұрт алдында жарқыратып көрсетіп, тез есеп беру әдеті қалыптасты. Сол тәсіл мемлекеттік басқару жүйесіне де, қоғамдық психологияға да дендеп енді. Есесіне көзге көрінбейтін, ұзақ мерзімге арналған шаруалар тасада қалып қойды.
Қазір жүйелілікке, практикалық тиімділік пен тұрақты нәтижеге басымдық берілген. Бүгінде мемлекет инфрақұрылым салу, әлеуметтік саланы жаңғырту, азаматтарға жайлы өмір сыйлау секілді нақты әрі жүйелі міндеттерді орындап отыр. Нәтижесі де көңілге қонымды. Кейінгі бес жылда Қазақстанның ішкі жалпы өнімі екі есе өсті. Жан басына шаққандағы ішкі жалпы өнімнің көлемі 14 мың доллардан асты. Шағын және орта бизнес субъектілерінің саны 1,5 есе ұлғайды.
Кейінгі бес жылда 1 200 мектеп пайдалануға берілді. Кейінгі үш жылда денсаулық сақтау саласында 900 нысан ел игілігіне қызмет ете бастады. Азаматтардың орташа өмір сүруі 75 жасқа дейін ұзарды.
Тұрғын үй құрылысының көлемі 19 млн шаршы метрге жетті. 2,4 мың шақырым автомобиль жолы, 880 шақырым теміржол салынды. 1 980 өндіріс нысаны іске қосылды.
Жарқын да жылдам «жетістіктерге» бойы үйренгендер мұндай нәтижелерді көзге ілмейді, әрине. Шын мәнінде, бұлардың бәрі – жүйелі түрде жүзеге асырылып жатқан жұмыстар. Тек, біз бұрынғыдай жарқырата көрсетіп, жаппай жарнамалаудан тыйылдық. Жарнамасыз, ұрансыз, керісінше жүйелі қадамдар мен нақты тәсілдер арқылы жүзеге асырылып жатқан күнделікті жұмыстар дамуға бастайды, халықтың әл-ауқатын арттырады.
Дәл осындай тәсілдер идеология саласында да қолданылып келеді. Ішкі саясат әсірелеусіз, көзбояушылықсыз реттеліп отыр. Жасампаздық құндылықтары орнығуда. Заңға бағыну және қоғамдық ынтымақтастық мәдениеті нығая түсті. Азаматтық қоғам, балалар құқығын қорғау, ескерткіш тақталар мен рәміздік кеңістік мәселелеріне ерекше көңіл бөлеміз.
Мемлекетіміз жүйелі әрі тиімді әрекет бағытын ұстанып отыр. Түрлі салада қордаланып қалған мәселелерді жедел реттеп, тұрақты құндылықтар мен институционалдық негіздерді қалыптастыру көзделген. Қабылданып жатқан шешімдер де уақытша әсерге емес, азаматтардың мүддесі мен ұлттық стратегиялық басымдықтарға негізделген. Бұл – салмақты саясаттың қағидаттары.