Выступление Главы государства Касым-Жомарта Токаева на ІІІ республиканском форуме депутатов маслихатов всех уровней
Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың барлық деңгейдегі мәслихат депутаттарының ІІІ республикалық форумында сөйлеген сөзі
Рабочий вывод
Что важно в документе
Акимам поручено создать 100 новых производств в обрабатывающей промышленности к 2028 году.
Правительству поручено разработать программу поддержки местных производителей через госзакупки.
Запустить пилот по ИИ в работе маслихатов.
Уважаемые депутаты! Прежде всего, выражаю признательность всем выступившим участникам. Был высказан ряд содержательных предложений и идей, которые будут учтены в дальнейшей работе Парламента и Правительства. Безусловно, значимость данной встречи для страны трудно переоценить. На сегодняшний форум специально прибыли представители местной власти из всех регионов. В этом зале присутствуют около двух тысяч депутатов, отстаивающих интересы миллионов наших соотечественников. Вы непосредственно работаете с людьми и не понаслышке знаете их нужды и запросы. Я как Глава государства неизменно уделяю особое внимание проводимой вами работе. В целом, такие мероприятия позволяют оценить эффективность региональной политики и обсудить актуальные вопросы. Как вам известно, в Казахстане осуществляются широкомасштабные исторические преобразования. Все они проводятся во имя повышения благосостояния народа. Мы приступили к глубокой модернизации системы государственного управления, экономики и социальной сферы. И в этом процессе на маслихаты возлагается особая миссия. Укрепление представительных органов власти остается одним из ключевых приоритетов государственной политики. К настоящему времени была проделана значительная работа. В соответствии с принципом «Сильные регионы – сильная страна» мы повысили авторитет маслихатов. Благодаря этому данные структуры уже стали одним из ключевых институтов нашего государства. Однако для дальнейшего укрепления потенциала маслихатов нам предстоит решить еще немало задач. Вкратце остановлюсь на некоторых из них. ПЕРВОЕ. Регионы должны уделять особое внимание тщательному планированию своего бюджета и увеличению доходов. Мы постепенно укрепляем возможности местных органов власти и финансовую самостоятельность регионов. В прошлом году бюджеты сельских округов превысили 442 млрд тенге, треть из которых была обеспечена собственными доходами. При этом средний бюджет сельских округов достиг 190 млн тенге. Это хороший показатель. С этого года бюджеты сельских округов получат дополнительные источники доходов, включая налог на добычу общераспространенных полезных ископаемых, использование подземных вод и лечебной грязи. В соответствии с моим поручением Правительство сейчас прорабатывает вопрос передачи части налога на имущество, уплачиваемого юридическими лицами и индивидуальными предпринимателями, в бюджеты четвертого уровня. Также регионам могут быть переданы средства, поступающие от лицензионных сборов на отдельные виды деятельности и экологических штрафов. Это верная логика: доход должен работать на развитие территорий, где он зарабатывается. Одним словом, регионы получают все больше ресурсов, и задача маслихатов – обеспечить надлежащий контроль за их использованием. Крайне важно повысить качество планирования и исполнения бюджета в регионах. Об этом я говорил на недавнем расширенном заседании Правительства. Согласно действующему порядку, при утверждении местного бюджета депутатам представляются лишь общие сведения, без соответствующих пояснений. Кроме того, проект бюджета вносится на рассмотрение маслихата в последний момент. По этой причине депутатам приходится рассматривать этот документ поверхностно и принимать в краткие сроки. Вследствие этого зачастую средства выделяются на неэффективные проекты, не отвечающие реальным потребностям населения. Из-за того, что ответственность размыта, и спросить порой не с кого. Иными словами, на местном уровне нет должного контроля. Все это вызывает недовольство местных жителей. Чтобы пресечь подобные негативные явления, представительный орган должен на самых ранних этапах участвовать в процессе планирования бюджета. При этом во всех дискуссиях по бюджету на первом плане должны быть исключительно государственные и региональные интересы, не должно быть места лоббизму или популизму. Главный принцип – все во благо народа. В состав бюджетных комиссий при акиматах следует включить образованных, авторитетных депутатов маслихатов. Таким образом можно повысить качество работы и следить за эффективным использованием средств. Необходимо прекратить разбрасываться огромными средствами и тратить их на бесполезные инициативы. Акимы не должны уповать на дотации из республиканского бюджета. Нужно раз и навсегда избавиться от иждивенческих настроений. Представители местной власти должны активно работать над увеличением доходов. Решения по бюджету должны отвечать на главные вопросы: сколько рабочих мест будет создано, какой объем частных вложений будет привлечен, какие условия появятся для развития бизнеса, сколько будет выплачено налогов? Надо уметь отделять «зерна от плевел». Это значит, что акимы и депутаты маслихатов всех уровней как одна команда должны служить прежде всего интересам государства. Маслихаты и акиматы всех регионов обязаны совместно обеспечить направление каждого тенге бюджета на благо страны. ВТОРОЕ. Принципиальное значение имеет дальнейшее расширение и конкретизация полномочий маслихатов. Нужно усилить их роль в системе местной власти. В ходе встреч акимов с населением многие граждане озвучивают конкретные проблемы и задают множество вопросов. Для эффективного решения проблем депутатскому корпусу следует усилить контроль и активно взаимодействовать с акимами. Целесообразно также упорядочить и пересмотреть внутреннюю организацию работы маслихатов. Многие их полномочия до сих пор сформулированы расплывчато, что приводит к сбоям в государственном управлении. В этой связи необходимо принять конкретные меры по усилению ответственности депутатов маслихатов за неисполнение обязанностей и нарушение этики. Такой шаг будет способствовать развитию политической культуры населения и укреплению доверия к институту представительной власти на местах. Мы последовательно внедряем ротационный принцип управления на всех уровнях государственной власти. В настоящее время полномочия избираемых акимов ограничиваются только двумя сроками. Считаю необходимым ввести принцип ротации и для председателей маслихатов. Ранее маслихаты возглавляли секретари, теперь – председатели. Это, на мой взгляд, правильное решение. Однако их полномочия также не должны превышать двух сроков. Данный подход будет способствовать формированию профессионального депутатского корпуса, повышению его эффективности, что соответствует логике реформ, проводимых в нашей стране. Представители власти на всех уровнях должны уметь выстраивать открытый и конструктивный диалог с народом. Среди граждан, обращающихся с жалобами, встречаются разные люди. Однако нуждающихся действительно много, и мы обязаны им помочь. Сегодня поток обращений из регионов в центр увеличился. Я упоминал об этом в своем Послании. В прошлом году в Администрацию Президента поступило порядка 83 тысяч обращений, это на 30% больше, чем годом ранее. Между тем подавляющее большинство поднимаемых вопросов можно было решить на местном уровне, оперативно приняв соответствующие меры. Ведь, как правило, ничего сверхъестественного люди не просят. Откровенно говоря, граждане вынуждены обращаться в столицу и к Президенту лично из-за того, что не могут получить каких-либо разъяснений от местных властей по самым элементарным вопросам. Среди заявителей встречаются и «профессиональные» жалобщики. Однако большинство граждан просто вынуждены писать письма в Акорду для решения своих проблем. Депутаты маслихатов должны быть мостом между народом и властью, помогая решать насущные вопросы населения. У них есть все полномочия для этой важной работы. В прошлом году на областном уровне в исполнительные органы направлено около шести тысяч депутатских запросов. Но важно не количество, а качество. Маслихаты должны эффективно использовать свои возможности. Необходимо всегда помнить о том, что, в конечном счете, развитие регионов, улучшение качества жизни, укрепление доверия населения к власти напрямую зависят от вашей деятельности. Еще один вопрос – создание полностью цифрового государства. Вы, безусловно, хорошо знаете о важности этой задачи для нашей страны. Маслихаты не должны остаться в стороне от данного процесса. Внедрение передовых технологий и искусственного интеллекта во все сферы системы государственного управления – это задача стратегического значения, от успешного решения которой напрямую зависит будущее Казахстана. С этой точки зрения целесообразно активно привлекать к данной работе депутатов. Также крайне важно повышать уровень профессионализма и цифровые компетенции депутатов. Без этого все усилия могут оказаться напрасными. Этой задачей должна активно и последовательно заниматься Академия государственного управления. Насколько я знаю, в ближайшее время мы сможем ожидать и конкретных результатов. На сегодняшний день уже около 1200 депутатов прошли специальные курсы повышения квалификации и усовершенствовали свои профессиональные навыки. Теперь надо обучить руководителей аппаратов областных маслихатов в рамках стартовавшей в этом году программы AI Governance 500. Крайне важно, чтобы цифровая трансформация в нашей стране сокращала разрывы между центром и регионами. Третье. Маслихаты должны активно участвовать в подготовке кадров для высшего законодательного органа. Вынесенный на референдум проект Конституции предусматривает, что депутаты нового однопалатного Парламента будут избираться по пропорциональному принципу. Безусловно, это усилит роль политических партий и выведет законотворческую работу на более высокий уровень. Такой подход полностью соответствует передовому международному опыту. Мы видим, что многие государства переходят на пропорциональную избирательную систему. В развитых странах также действует такая система, доказавшая свою эффективность. В ходе работы над проектом новой Конституции некоторые партии предлагали формировать по этому принципу и маслихаты всех уровней. Но я уже ясно высказался по этому вопросу – на региональном уровне следует сохранить мажоритарную, или одномандатную, систему. Это очень важно, поскольку именно депутаты маслихатов находятся в прямом и постоянном контакте со своими избирателями на местах. Вместе с тем такая система станет еще одним эффективным политическим лифтом для деятельных граждан, не состоящих в какой-либо партии, но пользующихся доверием в обществе. Это будет способствовать усилению роли маслихатов. Если на референдуме граждане одобрят предложенный проект Основного закона, политическое устройство страны претерпит кардинальную трансформацию. Мы перейдем к совершенно новой конституционной модели, что обеспечит баланс между пропорциональной и мажоритарной системами. Более упорядоченный избирательный процесс обеспечит большую ответственность граждан, выдвигающих свои кандидатуры на выборах. Таким образом, маслихаты станут кузницей кадров для будущего профессионального Курултая. Для качественной реализации масштабных реформ нам необходимо выстроить наиболее эффективную и профессиональную законотворческую деятельность. Фундамент всей системы представительной власти в стране формируется именно в регионах. Поэтому важно всегда помнить, насколько значима повседневная работа маслихатов. В первую очередь именно к депутатам граждане обращаются со своими запросами. Нет более высокой чести, чем делом оправдывать доверие народа. В конце концов, быть депутатом – значит быть представителем народа. Этот пост предполагает особый статус и высокую ответственность. Настоящим народным избранником может называться лишь тот, кто ставит интересы народа превыше всего и посвящает свою жизнь самоотверженному служению стране. Такие граждане непременно пользуются доверием и уважением людей. Вам нельзя допускать поступки, подрывающие общественное доверие. Подобные инциденты могут бросить тень на весь государственный аппарат и систему власти в целом. Абсолютно уверен, что вы глубоко осознаете весь масштаб задач и продолжите добросовестно выполнять свои обязанности. Дорогие соотечественники, уважаемые участники Форума! Все люди, живущие на планете Земля, уже привыкли к слову «турбулентность», оно теперь гораздо чаще звучит из уст политиков и экспертов применительно к международной ситуации, нежели в самолетах, где пилоты предупреждают пассажиров о неприятностях в связи с вхождением воздушного судна в зону турбулентности. По сути, весь мир вынужден жить в условиях нестабильности, неопределенности. Каждый год текущего десятилетия оказывается сложнее предыдущих. Этот процесс находит свое отражение в социальных сетях, где правда тесно переплелась с кривдой, конспирология – с дезинформацией, боль и трагедии – с праздниками и весельем. Таков сегодняшний мир, вступивший в эпоху искусственного интеллекта. Прошедшие две недели наглядно показали всему мировому сообществу, насколько опасной, непредсказуемой, поистине «турбулентной», то есть нестабильной, стала жизнь на Земле. Даже экономически благополучные и, казалось бы, стабильные государства в одночасье оказались втянутыми по сути в глобальный конфликт, или войну, если называть вещи своими именами. И эта война вспыхнула в прикаспийском государстве, недалеко от нас. Уже сейчас ясно, что обострение обстановки на Ближнем Востоке подорвало основу глобальной безопасности и крайне отрицательно повлияло на мировую экономику. Такая по-настоящему опасная ситуация стала результатом острого кризиса доверия между лидерами известных стран, поляризации крупных государств и блоков, деградации принципов и самой психологии мирного сосуществования, пренебрежения международным правом, беспрецедентного падения авторитета ООН. Если еще десять лет назад политики с тревогой утверждали, что мир стоит на распутье и не знает, по какому пути двигаться дальше, то сейчас все в один голос предупреждают о надвигающейся мировой войне, которая затронет интересы всех государств. Геополитические, военные, экономические, технологические, климатические риски множатся, кратно усиливая опасность самого нежелательного варианта развития событий в мире. В таких сложных условиях мы, граждане Казахстана, должны сохранять спокойствие, не поддаваться на провокации как внутри страны, так и извне, демонстрировать дарованные нам самим Всевышним такие качества, как смелость, достоинство и, самое главное, здравомыслие. Как Президент намерен политико-дипломатическими средствами делать все возможное для защиты безопасности нашего государства. Надо признать – мир кардинально изменился, он технологически, экономически, политически, нравственно уже стал другим. Стал ли он хуже или лучше – на этот вопрос человеческая цивилизация ответит позже. Но мы, граждане Казахстана, не имеем права оставаться на обочине мирового развития. Если мир уже изменился и продолжает меняться, то это значит, что должны меняться и мы, замечая и заимствуя все лучшее из происходящих процессов и не принимая все плохое. Как говорится в казахской пословице: «Жақсыдан үйрен, жаманнан жирен». Поэтому Казахстан сохраняет стратегическую сдержанность, имея в виду защиту своих национальных интересов. На международной арене Казахстан проводит и будет проводить рациональную, сбалансированную внешнюю политику, нацеленную, прежде всего, на укрепление мира, безопасности вокруг нашего государства. Это крайне необходимо для продолжения реформ внутри страны. Несмотря на очевидные перемены в геополитике в результате событий переломного характера в Латинской Америке, на Ближнем Востоке, наше государство будет неуклонно следовать курсу развития всестороннего сотрудничества со всеми заинтересованными странами, близлежащими и дальними. В современных условиях роль внешней политики, дипломатии серьезно возросла, и Казахстан не является исключением. Наши внутренние дела, будь это экономика или политические реформы, в значительной степени зависят от международной ситуации и ее влияния на процессы внутри страны. В этих условиях основными факторами успешного развития Казахстана должны стать единство и стабильность. Это факторы неизменного характера. Но устойчивость этих факторов – не подарок истории, а результат высокой гражданской и политической ответственности наших соотечественников. В этой деликатной сфере внутренней политики ни власть, ни общество не имеют право на ошибку. Авантюрам, шапкозакидательству здесь нет места. Теперь мы убедились в том, что ультраконсервативные политические системы, опирающиеся на религиозную архаику, имеющие ошибочное понимание национальной гордости и национальных интересов, нежизнеспособны и поэтому обречены на провал. Противиться движению вперед – значит пятиться назад, идти против законов бытия. Но и слишком быстрые, непродуманные решения и перемены тоже чреваты тяжелыми последствиями. Поэтому я категорически против реформ ради реформ. Во всем требуется разумный баланс. Если решил вброд перейти реку, то должен быть уверен, что ногами нащупаешь дно. Подорвать стабильность можно в считанные дни и даже часы, а на ее восстановление уходят десятилетия. Поэтому считаю абсолютно важным придерживаться концепции Закона и Порядка. Эта концепция – суть нашей политической системы, образа жизни, а вовсе не популизм. Нужно всегда помнить: судьба нашего общего дома – Республики Казахстан – зависит только от нас самих. По правде говоря, никого в мире не волнует, готовы ли мы к глобальным потрясениям, какими заботами живет наше общество. Наступила новая эпоха, и мы как прогрессивная нация должны успешно адаптироваться к современным вызовам, противопоставить им свой созидательный потенциал. Цель проводимых в стране масштабных реформ одна – это укрепление Независимости и суверенитета нашего государства, обеспечение прав и свобод граждан, улучшение благосостояния народа. Вы видите, какая чрезвычайно сложная политическая и экономическая ситуация сложилась в мире. Геополитическая напряженность и торговые войны выходят на новый уровень. Очевидно, что это результат дефицита доверия между ведущими державами и их нежелания соблюдать принципы международной ответственности. Конечно, текущая обстановка напрямую влияет на возможности нашей страны. Несмотря на это мы, успешно преодолевая вызовы и трудности, поддерживая устойчивый рост экономики, уверенно и последовательно реализуем национальную стратегию. По итогам прошлого года ВВП Казахстана составил 306 млрд долларов. Это второй по величине показатель среди стран СНГ и самый высокий среди стран региона. Благодаря этому в нынешнем году мы вошли в число 50 крупнейших экономик мира. А по итогам текущего года, как прогнозируют авторитетные международные организации и финансовые институты, ВВП нашей страны достигнет 320 млрд долларов. Казахстан продолжает уверенно лидировать в Центральной Азии по объему привлеченных чистых иностранных инвестиций. Их объем превысил 150 млрд долларов, что составляет 69% всех прямых иностранных инвестиций в регион. Золотовалютные резервы страны – 74 млрд долларов, а совокупные – 139 млрд долларов. То есть национальная экономика стабильно растет, и принципиально важно, что это качественный рост. Вы знаете, что десятилетиями экономика Казахстана страдала от дефицита и дисбаланса, которые стали серьезным препятствием для дальнейшего развития страны. Эта негативная тенденция сохраняется и в наши дни. Развитие производственного и сельскохозяйственного секторов носило инертный характер, износ коммунальной, энергетической, водной, дорожной инфраструктуры достиг критических масштабов. Теперь благодаря конкретным мерам со стороны Правительства ситуация постепенно меняется. Мы начали выстраивать новый индустриальный, энергетический и инфраструктурный каркас страны. Так, темпы роста обрабатывающей промышленности уже два года к ряду превышают 6%, формируя надежную экономическую основу наших регионов. Только в прошлом году по всей стране открыто 190 новых производств на сумму свыше 1,5 трлн тенге с созданием более 22 тысяч постоянных рабочих мест. А в текущем году, по прогнозам Правительства, планируется запустить еще 200 предприятий стоимостью 1,7 трлн тенге, на которых будут работать почти 20 тысяч человек. В результате в Казахстане возрождаются былые индустриальные мощности и создаются совершенно новые отрасли, к примеру, машиностроение и производство электротехнического оборудования. Безусловным приоритетом экономической политики стало комплексное развитие агропромышленного сектора, от которого напрямую зависит уровень жизни 7,4 миллиона наших граждан, или 36% населения, а также продовольственная безопасность страны. Финансирование отрасли за последние годы увеличилось в разы. В частности, в прошлом году на льготное кредитование фермеров впервые было направлено свыше одного триллиона тенге. Такая мощная поддержка аграриям никогда ранее не оказывалась, об этом они говорят сами. При этом мы ставим задачу не просто нарастить объемы производства, а сформировать современную технологичную аграрно-индустриальную экономику, продукция которой покрывала бы внутренние потребности и стабильно продавалась на зарубежных рынках. Это очень важно. Всего в прошлом году в этой сфере открыто 250 производств, благодаря которым в регионах формируются новые точки экономического роста и растет благосостояние местных жителей. Благодаря целенаправленным усилиям государства в агропромышленный сектор начали приходить ведущие мировые компании. К примеру, в Алматинской, Акмолинской, Жамбылской, Северо-Казахстанской, областях и Шымкенте с участием зарубежных инвесторов будут запущены крупные предприятия по глубокой переработке сельскохозяйственного сырья и производству продуктов питания. Суммарные вложения в эти проекты составили свыше одного миллиарда долларов, что позволит создать десятки тысяч рабочих мест. Еще одна важная задача. Государство запустило беспрецедентно масштабную работу по модернизации критически важной инфраструктуры. Все мы хорошо знаем, что вода – это основа жизни. Несмотря на обширную территорию, Казахстан испытывает острый дефицит водных ресурсов. Поэтому обеспечение населения качественной питьевой водой, а также удовлетворение растущих потребностей экономики в воде имеют стратегическое значение. В прошлом году введен в эксплуатацию опреснительный завод в Кендерли, благодаря чему город Жанаозен теперь обеспечен постоянным водоснабжением. На осень текущего года намечен запуск Шардаринского группового водопровода, который обеспечит питьевой водой 30 тысяч жителей города Шардары. Государство принимает системные меры для развития всего комплекса водной инфраструктуры. В частности, начата реконструкция Коксарайского водохранилища в Туркестанской области, строятся водохранилища в Кызылординской и Жамбылской областях. Эти проекты, имеющие огромное значение для сельского хозяйства и повышения благосостояния населения, будут завершены в следующем году. Всего в этом году реализуется более 220 проектов по модернизации и строительству новых водохозяйственных объектов. Правительство приступило к широкомасштабной модернизации коммунальной и энергетической инфраструктуры. На всех 37 действующих ТЭЦ уже проведены или запланированы ремонтные работы. Поставлена задача без промедления приступить к строительству трех новых ТЭЦ в Кокшетау, Семее, Усть-Каменогорске. Запланирован пуск новых электростанций на базе парогазовых установок в Туркестанской и Кызылординской областях. В текущем году предусмотрена модернизация более 440 подстанций и свыше 17 тысяч километров электросетей. В качестве ключевого фактора обеспечения энергетической самодостаточности Казахстана и диверсификации нашей экономики рассматривается создание атомной энергетики. Гражданами нашей страны на референдуме в 2024 году было принято стратегическое по своей сути решение о построении в Казахстане первой АЭС. Мирный атом, а также чистая угольная генерация – это сферы, которые сформируют энергетический суверенитет нашей страны. Следующая важная задача. Наряду с модернизацией коммунальной, энергетической и водной инфраструктуры мы планомерно укрепляем транспортно-транзитный потенциал страны. К примеру, в прошлом году построены и отремонтированы 1500 километров железных дорог, что является рекордным показателем. А уже в этом году будут проложены еще свыше 3700 километров новых линий. Параллельно запускаются новые пассажирские маршруты, обновляется парк вагонов, реконструируются вокзалы, средний срок службы которых по стране уже превышает 60 лет. Десять из них и вовсе были построены более века назад. В прошлом году впервые была начата масштабная реконструкция всех 124 вокзалов страны, и эта работа завершится до конца 2026 года. В прошлом году введена в эксплуатацию одна из самых ожидаемых трасс Астана – Алматы. Я ранее поручал начать строительство абсолютно новой автомобильной дороги, которая свяжет столицу с западными регионами страны. Сейчас в этом направлении уже ведется конкретная работа. Конечно, стране нужны масштабные автобаны, но и дороги местного значения не должны оставаться вне поля зрения. Для миллионов наших граждан, особенно в сельских районах, автомобильные дороги в буквальном смысле являются «дорогами жизни», обеспечивая повседневные потребности людей и развитие бизнеса. В прошлом году ремонтными работами по всей стране были охвачены 13 тысяч километров, включая 3 тысячи километров дорог местного значения. В этом году будет отремонтировано еще 2,3 тысячи километров местных дорог. В целом же, в предстоящие три года планируется привести в нормальное состояние 32 тысячи километров местных дорог. Для наглядности масштаба проводимой работы – в совокупности эти трассы почти в три раза превышают протяженность сухопутной границы Казахстана. При этом Правительство и профильные госорганы должны уделять приоритетное внимание качеству дорожной инфраструктуры. Стабильно высокие темпы набрало и жилищное строительство. За последние три года в стране сдано 57 млн квадратных метров жилья. В сравнении с показателями соседних стран, это действительно самый высокий показатель ввода жилья на душу населения. Более 520 тысяч семей в городах и около 70 тысяч семей в селах получили жилье. Кроме того, развивается и социальная инфраструктура. За последние несколько лет в стране построены и реконструированы в соответствии с требованиями времени тысячи школ, медицинских, культурных и спортивных объектов. Можно сказать, что вся страна превратилась в большую строительную площадку. Те, кто часто бывает в регионах, воочию убеждаются, что повсюду идут капитальный ремонт и по-настоящему большая стройка. Я постоянно подчеркиваю: люди – главное богатство нашей страны. Как вы знаете, население Казахстана неизменно растет, и нас уже более 20,5 млн человек. Но суть ведь не в численности населения как таковой, а в качестве человеческого капитала. Казахстан уверенно укрепляет статус социального государства, заботящегося о своих гражданах. В настоящее время более 50% государственного бюджета направляется на социальную сферу. Рост инвестиций в развитие человеческого капитала ежегодно составляет до одного триллиона тенге. Это колоссальные вложения, которые не стоит воспринимать как нечто само собой разумеющееся. Такая масштабная социальная помощь обеспечивается, прежде всего, благодаря упорному труду наших граждан. Возьмем, к примеру, поддержку материнства и детства. Во многих развитых странах, в том числе европейских, женщины обязаны вернуться на рабочее место через несколько месяцев после рождения ребенка. В Казахстане выстроена принципиально иная модель: государство оказывает всестороннюю поддержку родителям в виде различных пособий, льгот и трудового отпуска с сохранением рабочего места до трех лет. И родители могут всецело посвятить себя воспитанию детей. По моей инициативе реализуется программа «Нацфонд – детям», в рамках которой на специальные счета семи миллионов казахстанцев до 18 лет уже начислено свыше 2,5 млрд долларов. В отличие от многих государств бесплатное образование в Казахстане широко доступно на всех уровнях. Этот принцип сохранился неизменным в проекте новой Конституции. Наши дети бесплатно посещают государственные школы. В настоящее время в колледжах за счет бюджета обучаются 150 тысяч студентов. И каждый молодой человек при определенном старании может получить грант на получение высшего образования. Количество выделяемых государством грантов растет с каждым годом. Продолжительность жизни в стране впервые достигла 75,9 лет. Это самый высокий показатель среди стран нашего региона. С 2023 года материнская смертность сократилась на 35%, а младенческая — на 20%, достигнув исторического минимума. За последние семь лет было построено 1259 объектов здравоохранения. Из них 655 возведены в сельской местности в рамках национального проекта «Модернизация сельского здравоохранения». В прошлом году в Астане открылся Центр протонной терапии для лечения пациентов. Это уникальный объект в нашем регионе. Также в минувшем году была запущена программа «Аналар саулығы». Данная программа, направленная на охрану здоровья женщин, имеет особое значение. Как вы знаете, по моему поручению с 2021 года реализуется программа «Аңсаған сәби», в рамках которой количество ежегодно выделяемых квот увеличилось в 7 раз (с 1 тысячи до 7 тысяч). На сегодняшний день благодаря методу ЭКО на свет появилось более 11 тысяч детей. В начале года я подписал закон о привлечении к уголовной ответственности за насилие в отношении медицинских работников. В большинстве стран СНГ такого закона, такой нормы нет. В отличие от многих других государств, в Казахстане право на бесплатную медицинскую помощь гарантировано законом. Только за прошлый год 3,6 миллиона граждан были обеспечены бесплатными лекарственными средствами за счет бюджета. Демонстрирует свою эффективность система социального страхования. Оказывается специальная помощь лицам, оставшимся без работы, потерявшим кормильца или утратившим трудоспособность. В текущем году объем таких социальных выплат вырос на 10%. На сегодняшний день финансовая поддержка оказана более чем 660 тысячам человек на сумму порядка 70 миллиардов тенге. В этом году размеры всех видов пособий, а также базовой и солидарной пенсий увеличены на 10%. Все это – лишь небольшая часть так называемого социального пакета, предоставляемого в Казахстане с момента рождения и на протяжении всей жизни. Но, к сожалению, такая поддержка от государства многими гражданами не оценивается должным образом, воспринимается как нечто обязательное, как манна небесная. Международные эксперты предупреждают правительства о возможности усиления в обществах иждивенческих настроений и снижения трудоспособности граждан. Кстати, на эту же тему недавно высказался и легендарный Илон Маск, предупредивший о пагубности «чрезмерной щедрости» социальных систем. Некоторые подобного рода прогнозы и предупреждения мы уже ощущаем. Кроме того, нечистоплотные люди, попросту говоря, мошенники, как я не раз уже отмечал, внедряют преступные схемы получения социальной помощи, на которую не имеют никакого права. Такие преступники крадут, прежде всего, у тех людей, кто действительно нуждается в государственной поддержке. Поэтому мы обязательно проведем большую работу, чтобы сделать систему социальной защиты более адресной и эффективной. Иностранцев удивляет столь высокий уровень системы социальной поддержки в нашей стране. Дело в том, что такая помощь оказывается далеко не в каждом государстве. Откровенно говоря, некоторые страны не склонны оказывать подобную поддержку. Согласно данным Всемирного банка, в прошлом году 1,6 миллиарда человек, проживающих в странах с низким и средним уровнем дохода, не имели доступа к мерам социальной поддержки. Цифровые барьеры также усилили социальное неравенство. В нашей стране все социальные сети и законные виды онлайн-услуг работают без каких-либо ограничений. Это свидетельствует об открытости государственной политики и наличии плюрализма мнений в обществе. Кроме того, Казахстан считается одной из самых передовых стран по развитию системы электронного правительства и финансовых технологий. Но мы не остановимся на достигнутом, а продолжим массовое внедрение цифровизации и искусственного интеллекта. Данную задачу следует воспринимать как вопрос стратегического значения. Это не просто требование времени, а фундаментальный шаг к процветанию и повышению эффективности государства. Одним словом, несмотря на сложную геополитическую обстановку и внутренние вызовы, Казахстан поступательно развивается и уверенно движется по пути прогресса. В целом, по итогам 2025 года Казахстан существенно укрепил свои позиции в глобальной оценке человеческого капитала, заняв 42 место среди более чем 160 стран. Это не случайно. Масштабные государственные инвестиции последних лет уже начинают приносить осязаемые результаты и давать стратегический эффект. Рост позиций Казахстана в данном авторитетном индексе показывает, что наша государственная политика руководствуется долгосрочной логикой и опирается на правильные приоритеты: это укрепление здоровья нации; повышение качества образования; расширение возможностей для детей и молодежи; поддержка науки, культуры, спорта; упор на передовые инновации, цифровизацию, внедрение искусственного интеллекта; создание комфортной социальной и предпринимательской среды. Государство последовательно развивает все эти и другие сферы, в которых потенциал граждан становится главным двигателем прогресса. И это наш фундаментальный выбор, потому что в новую эпоху в выигрыше окажутся только те государства, которые вкладываются в будущее своих граждан. Всякий раз, выступая и на рабочих совещаниях, и на заседаниях Правительства, и перед трудовыми коллективами, я призываю отказаться от шапкозакидательских настроений, не довольствоваться достигнутыми результатами, открыто говорить о всех проблемах, коллективно вести поиск их решения, ставить перед собой более высокие цели. Убежден, только так можно достичь реальных результатов. Граждане нашей страны, находящиеся во всех регионах планеты, знают, что за ними стоит государство – Республика Казахстан, всегда готовое прийти к ним на помощь. В этом недавно убедились наши туристы, паломники, предприниматели, ставшие невольными заложниками конфликта на Ближнем Востоке. Ситуация была действительно критической. После начала эскалации мною были направлены личные послания лидерам стран региона, в которых выразил им искреннюю признательность за поддержку в момент тяжелых испытаний. Кроме того, состоялись телефонные переговоры с руководителями Катара, Объединенных Арабских Эмиратов, Бахрейна, Омана, Саудовской Аравии. Я выразил солидарность с этими странами. Было дано поручение организовать оперативную эвакуацию соотечественников, а также взять под охрану все объекты жизнедеятельности и критической инфраструктуры на территории страны, перевести на боевое дежурство Вооруженные силы и правоохранительные ведомства. На базе МИДа был создан специальный штаб, в который вошли представители всех ведомств. К работе подключились авиаперевозчики, туристические компании, а также добровольные спонсоры. Штаб работал круглосуточно, выстраивая безопасные маршруты эвакуации наших граждан. В условиях перекрестных атак баллистическими ракетами и беспилотниками по военным и гражданским объектам, в том числе аэропортам, воздушное пространство многих стран региона было закрыто. Поэтому в ряде случаев приходилось перемещать наших граждан по земле на территории других государств, где их встречали дипломатические и консульские работники для отправки самолетами в Казахстан. Из Ирана эвакуация шла по суше –через границу с Азербайджаном, Арменией и Туркменистаном. Наши посольства были на постоянной связи, предоставляли гражданам всю необходимую помощь и консультации. В результате этой очень сложной работы из зоны боевых действий в Казахстан было оперативно вывезено около 9 тысяч человек. И эта работа продолжается. На эти слаженные действия обратили внимание и за рубежом. Даже в мирное время подобные меры требуют огромных организационных усилий, а на фоне войны – сложность и значение такой работы кратно возрастают. Не будет преувеличением сказать, что успешное прохождение подобного стресс-теста укрепило авторитет Казахстана на международной арене. Хочу, пользуясь возможностью, вновь выразить признательность лидерам ближневосточных государств за организацию «зеленых коридоров». Благодарю сотрудников наших государственных органов, авиакомпаний и всех, кто помог в эвакуации соотечественников. Казахстан никогда не бросит на произвол судьбы своих граждан, какая бы ситуация ни была и где бы она ни происходила. Так было в период пандемии, когда государство спецбортами эвакуировало из разных точек планеты тысячи граждан. Так государство действовало и в других критических ситуациях за рубежом. Во время чрезвычайных происшествий внутри страны, будь то техногенные аварии, паводки, пожары и другие бедствия, от которых, к сожалению, никто в этом мире не застрахован, наше государство также никого не оставило наедине с трудностями и всем гражданам оказало помощь, как и было обещано мной. «Своих не бросаем» – это не лозунг, не популизм, а принцип нашей государственной политики. Поэтому закономерно то, что данный принцип в усиленном варианте нашел свое отражение в проекте новой Конституции. Там четко сказано: «Республика Казахстан гарантирует своим гражданам защиту за ее пределами в соответствии с законом». Все соотечественники должны знать: обладатели бирюзового паспорта нашего государства всегда и везде находятся под его защитой. Мощь нашего паспорта определяется силой государства, созидательной энергией народа, способностью воспринимать прогрессивные идеи, рождающиеся в современном мире. Уважаемые соотечественники! Единство, ответственность, толерантность, взаимная поддержка и доверие неуклонно становятся характерными особенностями нашего общества. Особенно отрадно, что наша молодежь понимает огромное значение этих принципов для благополучного будущего нашей страны. Мы все искренне радуемся успехам наших молодых талантов в спорте, искусстве, науке, бизнесе, технологической сфере, отмечаем их заслуги общественным признанием и государственными наградами. Наша самобытная культура, достижения в сфере технологий, яркие примеры солидарности, безусловно, способствуют восприятию Казахстана в современном мире как устремленного в будущее прогрессивного, цивилизованного государства. Вы знаете, что все рабочие встречи и совещания с моим участием, включая оглашение Посланий, проходят в атмосфере критического анализа работы всех исполнительных органов. Это вполне оправданно, но нужно видеть и очевидные достижения. А они, безусловно, имеются. Страна уверенно усиливает свой потенциал по всем основным направлениям. Ближайшая актуальная задача – сохранить темпы развития, выйти на новые целевые параметры движения вперед. За 35 лет Независимости мы стали свидетелями многих событий, положительных и отрицательных, радостных и горестных. Главное – мы приобрели опыт и умение жить в современном государстве как неотъемлемой части мирового сообщества. Но мир не стоит на месте, он стремительно меняется, ускоряется и эволюция мировоззрения человечества. Следовательно, нужно меняться и нам, гражданам Казахстана. От успешности данного процесса зависит благополучие нашего народа. Новая Конституция по своему смысловому наполнению носит поистине народный характер, этот важнейший документ поставлен на службу нашему народу и, прежде всего, подрастающему поколению и молодежи. Новая Конституция – это по сути жизненный путеводитель в руках молодых граждан, которым предстоит строить и защищать нашу страну в надвигающуюся эпоху больших перемен. Поэтому не будет преувеличением сказать, что данная Конституция – это политическая платформа устойчивого развития Казахстана на десятилетия вперед. Еще один момент. Эту конституционную реформу следует воспринимать с учетом изменений, внесенных в 2022 году. Тогда поправки затронули почти треть статей Основного закона, то есть мы уже в то время могли принять новую Конституцию. И об этом говорилось на общественных площадках и в экспертных кругах. Но именно тогда было принято решение приступить к обновлению конституционных основ страны после тестирования ряда политических новаций. Не буду скрывать, это было мое решение. Нынешняя конституционная реформа стала ответом на запрос общества, поэтому приобрела поистине народный характер. Напомню, что изначально в повестке дня была парламентская реформа, но общественные дискуссии вышли далеко за рамки этой инициативы. От граждан поступило около четырех тысяч предложений. Из них только около пятнадцати процентов затрагивали деятельность Парламента, все остальные непосредственно касались различных аспектов объемной конституционной реформы. Впоследствии, уже в рамках работы Конституционной комиссии, количество обращений достигло двенадцати тысяч. Хочу особо отметить, что обсуждение проекта Основного закона шло более полугода с широким освещением в СМИ. Обращаю внимание на этот момент. Некоторые утверждают, что чуть ли не в две недели управились. Нет, обсуждение проекта Основного закона шло более полугода, и вся эта работа освещалась в СМИ. О глубокой вовлеченности общества в этот процесс говорят многочисленные отклики и мнения граждан, направленные на платформы eGov и eOtinish. Число просмотров прямых трансляций заседаний Конституционной комиссии в социальных сетях превысило миллион. Комиссия, не имеющая аналогов как по своему масштабу, так и по профессиональному уровню специалистов в ее составе, проделала огромную работу. Систематизация и приведение в порядок тысяч предложений – задача не из легких. Пользуясь случаем, я вновь выражаю благодарность всем гражданам, работавшим над текстом Народной Конституции. Также выражаю искреннюю признательность соотечественникам, проявившим сопричастность к судьбе страны и направившим свои предложения. Лишь после того, как эксперты пришли к консенсусу по всем ключевым пунктам, окончательный проект Новой Конституции был опубликован в средствах массовой информации и вынесен на республиканский референдум. Уже в воскресенье наш народ сделает свой выбор. Безусловно, этот референдум займет особое место в истории Казахстана. В случае поддержки гражданами проекта Основного закона в стране будет выстроена принципиально новая, более эффективная политическая система, обеспечивающая долгосрочное устойчивое развитие. Новацией проекта Конституции стало положение об ограничении сроков полномочий председателя и судей Конституционного суда, председателя Верховного суда и Генерального прокурора. Согласно проекту Основного закона, одно и то же лицо не может быть назначено на эти должности более одного раза. Однократность срока для высших должностных лиц государства – беспрецедентная политическая новация. При этом сохраняются полномочия Курултая на лишение неприкосновенности судей Конституционного суда и Верховного суда, согласование назначения Премьер-министра. Тем самым усиливается система сдержек и противовесов, она станет более эффективной. Теперь в новом однопалатном Парламенте не будет президентской квоты, хотя ее можно было бы сохранить. По крайней мере, в числе поступивших предложений по конституционной реформе предлагалось оставить в силе такую квоту. Тем не менее считаю, что депутаты должны избираться по единым правилам, без каких-либо исключений и привилегий. Принципиальное значение имеет норма, запрещающая родственникам Президента занимать политические должности и руководящие посты даже в квазигосударственном секторе. Это положение ставит надежный заслон семейственности и сверхконцентрации власти. Отдельные «влиятельные» личности, так называемые «серые кардиналы», «закулисные кукловоды» не должны подменять собой государственные институты. Эта практика безвозвратно канет в Лету. Всей страной мы вступаем в новый этап развития. Государственные учреждения будут работать не по усмотрению отдельных руководителей, а в соответствии с Конституцией и соответствующими законами. В этом и заключается суть политической модернизации. Эволюционное развитие государственной власти обрело необратимый характер. Остановить эту важную работу или повернуть этот процесс вспять невозможно – народ этого не допустит. Я твердо в это верю. Сегодня предлагается новая модель государственного устройства, согласно которой все ветви власти будут в равной степени независимы при принятии решений. Президент же обеспечит их беспрепятственную и скоординированную работу. Полномочия главного представительного органа страны – Курултая – будут расширены. Однопалатный Парламент позволит эффективно осуществлять законотворческую деятельность. Это очень важно, поскольку скорость реакции государства на современные вызовы стала ключевым фактором конкурентоспособности в условиях кардинальной трансформации мирового порядка и внутренних реформ. В свою очередь Халық Кеңесі как высший консультативный орган создаст надежный канал обратной связи между государством и обществом, различными социальными и этническими группами. А наделение Халық Кеңесі правом законодательной инициативы только повысит его институциональную роль. Усиление институциональной ответственности за судьбу страны – в этом суть всех политических преобразований. Политическая система, опирающаяся только на одну несущую опору, хрупка и недолговечна. И это уже доказала мировая практика. Мы же создаем поистине народную власть, в основе которой такие непреходящие ценности, как социальная справедливость и созидательный патриотизм, верховенство закона и общественный порядок, законные права и свободы граждан, приоритет образования, науки, технологий и, разумеется, Независимость, суверенитет, территориальная целостность нашего государства. В Конституции 1995 года главный акцент был сделан на укрепление устоев государственной власти, что для того времени было оправданно, поскольку Независимость, делавшая лишь первые шаги, нуждалась в законодательном обеспечении. Ныне действующую Конституцию ни в коем случае нельзя подвергать критике, этот основной законодательный документ сыграл положительную роль в государственном строительстве. Это надо признать. Мы строим Справедливый Казахстан и поэтому обязаны помнить особую историческую миссию Первого Президента Республики Казахстан Нурсултана Абишевича Назарбаева. В нынешней жизни общества принцип «не человек для государства, а государство для человека» приобрел особую актуальность и поэтому проходит красной нитью сквозь весь текст Новой Конституции. Вовсе не случайно, что раздел, посвященный защите прав и свобод человека, стал самым объемным – 30 статей. Это почти треть Основного закона, а, к слову, раздел о Президенте состоит всего из 10 статей. При этом многие нормы, посвященные правам наших граждан, уникальны по своей сути, потому что содержат новые смыслы. Теперь на уровне Основного закона выражена наша общая готовность оберегать исторические, культурные, семейные и нравственные ценности. Это неотъемлемое право нашего народа, и это право никто, будь это политики, общественные деятели, зарубежные или отечественные неправительственные организации, не могут и не должны подвергать сомнению и, тем более, критике. Абсолютное большинство наших граждан разделяет государственную политику поддержки семьи, потому что именно в здоровых семьях закладываются основы нового качества нации, ответственного гражданства и патриотизма. Самая важная государственная задача – проводить политику защиты коренных интересов наших граждан. В конце концов, это вопрос нашего суверенитета, а также благополучного будущего нации. Проект Новой Конституции возводит в абсолют защиту прав и свобод человека, начиная с рождения, получения начального и среднего образования, создания семьи и заканчивая ответственностью совершеннолетних детей перед нетрудоспособными родителями. Проект Основного закона – яркий пример гуманного отношения к гражданам. Некоторые его нормы еще недавно выглядели социальной утопией. Например, если в действующей Конституции говорится о вреде, который может нанести гражданин государству, то в Новой Конституции появилась норма о вреде, который может быть нанесен государством человеку. В частности, речь идет о возмещении государством вреда, причиненного незаконными действиями государственных органов или их должностных лиц. «Конституция государства должна быть такой, чтобы не нарушать конституцию человека» – этот афоризм в полной мере отражает новые подходы к защите прав, свобод и интересов граждан Казахстана. Вновь обращаю внимание на примат Закона и Порядка как государственной идеологии. Без ее полного понимания и превращения в важнейший элемент национального менталитета трудно говорить об укреплении казахской государственности. Важной новацией считаю запрет на право быть избранным в отношении коррупционеров, даже если их судимость была погашена или снята. Принципам справедливости также всецело отвечают гарантии неприкосновенности жилища. В проекте Конституции черным по белому написано, что никто не сможет лишить человека жилья или выселить из него без соответствующего судебного решения. Отдельной статьей в Основном законе, чего никогда не было прежде, закрепляется институт адвокатуры, внедряется так называемое правило Миранды. Это усилит гарантированные государством права человека на судебную защиту и получение юридической помощи. На конституционном уровне предлагается закрепить право на неприкосновенность частной жизни. Речь идет не только о тайне личных вкладов и сообщений. Конституционной защитой предлагается обеспечить тайну банковских операций и персональных данных, что актуально с учетом стремительного развития цифровых технологий и финансового сектора. Кроме того, Казахстан планирует зафиксировать на высшем конституционном уровне гарантии защиты персональных данных и цифровых прав. В качестве конституционного принципа деятельности государства впервые определяется развитие науки и образования, культуры и инноваций. Критически важное значение имеет положение о светском характере государства, в частности, системы образования. Наша страна обладает большим потенциалом, чтобы стать центром притяжения талантов и инвестиций со всего мира. Это важная часть работы по совершенствованию качества человеческого капитала. Поэтому впервые предложено закрепить на уровне Конституции защиту интеллектуальной собственности, что позволит придать новый импульс развитию креативной экономики. Особую силу имеет норма, прямо запрещающая придавать законам обратную силу, если это ухудшает положение человека или возлагает на него новые обязанности. Тем самым будет сформирована стабильная, предсказуемая правовая и инвестиционная среда, в которой гражданин защищен и может уверенно планировать свою жизнь и предпринимательскую деятельность. Предлагается установить специальный правовой режим для отдельных территорий и «городов ускоренного развития». В связи с этой нормой появились сообщения об опасности нарушения территориальной целостности страны. Такие серьезные обвинения исходят от юридически безграмотных людей, которые даже не удосужились изучить мировой опыт. Кстати, это касается и стенаний по поводу якобы снижения статуса русского языка в проекте Новой Конституции. Забавно читать подобного рода статьи с многочисленными стилистическими и грамматическими ошибками, их авторы радеют за русский язык, а сами толком его не знают. Между тем сам факт опубликования текста Новой Конституции на казахском и русском языках, имеющих одинаковую юридическую силу, в качестве официального документа говорит о многом и в комментариях и, тем более, в оправданиях не нуждается. Равным образом нет никакой надобности устраивать истерики по поводу якобы приниженного статуса казахского языка. В проекте Новой Конституции четко записано: «Государственный язык Республики Казахстан – казахский язык». И в этом качестве наш родной язык уверенно покоряет не только литературные высоты, но и обретает популярность во всех сферах общественно-политической жизни страны, и, что особенно важно, стал модным в молодежной среде. Другими словами, перспективы казахского языка вполне радужные. А те, кто якобы переживают за его судьбу, на самом деле используют данную тему в качестве политической ниши или цели. Казахская молодежь отличается способностью к быстрому восприятию прогресса. Ей вполне по силам владеть тремя-четырьмя языками, включая казахский и русский. Собственно говоря, это уже происходит повсеместно и в широких масштабах. Куда ни шло, когда «политический буллинг» силятся применить иностранные граждане, однако, когда этим пытаются заниматься наши соотечественники, тем более без всяких на то оснований, это трудно понять. В желании самоутвердиться, получить известность некоторые граждане попросту пересекают «красную линию», за которой находятся национальные интересы. Следует хотя бы попытаться вникнуть в идеологическую и политическую суть Новой Конституции, функциональную природу предложенных норм. Что касается, например, города Алатау, то специальные режимы касаются исключительно финансового управления, налоговых преференций и судебных процедур, необходимых для привлечения капитала. Закрепляя в Конституции специальный правовой режим, мы создаем благоприятные условия для инвесторов. Мы демонстрируем всему миру, что Казахстан – это стабильное, открытое и свободное от барьеров государство с прозрачной ситуацией на внутреннем рынке. Подобные территории являются и впредь будут оставаться неотъемлемой частью единого конституционного и правового пространства Казахстана. Как важнейшая составляющая конституционного строя, территориальная целостность и государственное устройство нашей страны незыблемы. Хочу вновь подчеркнуть, что защита Независимости, суверенитета и территориальной целостности страны, согласно Новой Конституции, стали принципами, не подлежащими пересмотру и не допускающими иных толкований, интерпретаций, то есть абсолютно неизменными. Наряду с этими фундаментальными принципами огромное значение имеет положение о статусе национальной валюты. Это не просто формальное приложение к Флагу, Гербу, Гимну, данная новация направлена на правовую защиту суверенитета, в том числе монетарного. Хочу особо подчеркнуть: единственным источником власти и носителем суверенитета является народ Казахстана. Это положение было четко закреплено в проекте Конституции как новая норма. Это означает, что обновленный Основной закон еще сильнее укрепит фундамент нашей государственности. Данный шаг имеет исключительное значение, особенно в текущий период, когда геополитическая ситуация нестабильна, а вызовы и угрозы национальной безопасности становятся все более ощутимыми. Изменилась не только буква, но и сам дух, содержание Основного закона. В нем закреплены наши многовековые традиции государственности, цели, идеалы и незыблемые ценности. Откровенно говоря, я как Глава государства непосредственно участвовал в подготовке текста Новой Конституции, уделяя внимание каждой ее главе и каждой статье. Глубоко переосмысливая значение каждого слова, направил свои предложения членам Конституционной комиссии. Мы также уделяли особое внимание приведению терминологии в соответствие с требованиями казахского языка. К примеру, в Основном законе есть понятие «территориальная целостность Казахстана» («Қазақстан аумағының тұтастығы»). По сути, это должно было звучать как «целостность земли» («жердің тұтастығы»), на что я как лингвист и политик обратил внимание экспертов. Родная земля – одно из самых священных понятий для казахского народа. Наши предки жертвовали своими жизнями ради каждой пяди родной земли. Они смогли отстоять наши бескрайние степи и передать их в наследие будущим поколениям. Наш священный долг – беречь родную природу и целостность земли, зорко охранять ее рубежи. Каждая песчинка Великой степи – наше бесценное сокровище. Поэтому согласен с тем, что словосочетание «жердің тұтастығы» («целостность земли»), будучи исконно казахским понятием, соответствует мировоззрению нашего народа. Однако, с учетом того, что термин «аумақтық тұтастық» («территориальная целостность») утвердился на уровне международного права, большинство членов Конституционной комиссии приняли решение оставить формулировку неизменной. Этот пример наглядно демонстрирует, насколько бурно обсуждалась каждая норма и статья в процессе подготовки проекта новой Конституции. У казахов говорят: «Келісіп пішкен тон келте болмас» («Что сообща решено, то всегда верно»). Большую заинтересованность проявила и общественность, от наших граждан поступили тысячи предложений, которые были тщательно рассмотрены и изучены. Все конструктивные идеи были учтены. Столь высокая вовлеченность подчеркивает искреннюю сопричастность наших граждан к судьбе своей страны. Проект Основного закона, который вынесен на всеобщее голосование, был всесторонне изучен и обсужден. Поэтому можно уверенно заявить, что это поистине Народная Конституция. Безусловно, новый Основной закон –главный документ Справедливого, Сильного, Безопасного и Чистого Казахстана, страны с самобытной цивилизацией, уникальной историей, высокими и ясными целями, светлым будущим. Подчеркну, что как Глава государства, я принимаю каждое решение, исходя из высших интересов нации. Мы не имеем права на инерционное развитие, не можем почивать на лаврах, медлить и уповать на авось. Мы встали на путь эволюционной, или всесторонней, динамичной и решительной модернизации. Принятие Новой Конституции выведет отношения государства и граждан на качественно более высокий уровень, перезагрузит всю юридическую систему страны. Порядок внесения изменений в Конституцию обретет более совершенную и демократичную правовую форму. Согласно действующей Конституции, изменения и дополнения в Основной закон может вносить Парламент, что у нас и происходило неоднократно. По новому проекту любые изменения и дополнения в Конституцию могут быть внесены только по результатам всенародного референдума. Это позволит предотвратить в будущем необоснованные конституционные поправки в интересах отдельных политических групп. С самого начала своего президентства я словом и делом стоял на том, чтобы все важнейшие вопросы в жизни страны проходили через сито народного обсуждения и решались на республиканских референдумах. Это моя незыблемая позиция. Напомню, что принятый в 1995 году конституционный закон о референдуме у нас впервые заработал только в 2022 году. Предстоящий через несколько дней референдум станет уже третьим за столь короткое время. За годы Независимости, несмотря на все мрачные прогнозы, мы смогли благодаря самоотверженному труду наших граждан построить сильное государство, пользующееся высоким авторитетом на международной арене. Но сила сама по себе не является конечной целью. Настоящая зрелость государства проявляется в ответственности перед гражданином, законом и будущими поколениями. Сильное государство дает опору, а ответственное государство создает уверенность. Именно такое сочетание силы и ответственности делает государство по-настоящему современным и прогрессивным. Наши потомки могут простить нам многие ошибки, но никогда не простят слабость и безволие в решающий момент истории. Пришло время зрелости и ответственности, время судьбоносного выбора. Хочу обратиться ко всем гражданам, особенно к молодым соотечественникам. Данный проект Новой Конституции адресован, прежде всего, вам. Вы получили редкий шанс отдать свой голос на референдуме и, тем самым, стать сопричастными к судьбе нашей Родины, к великому делу. Другими словами, вы сможете вписать свое имя в историю Казахстана как творцы его Основного закона. Спустя много лет, уже умудренные жизненным опытом, вы с полным правом сможете с гордостью и во всеуслышание сказать: «Я выполнил свой гражданский долг и внес вклад в принятие Основного закона нашей страны». Ваш выбор, дорогие соотечественники, – не просто галочка в бюллетене, а веское слово за поистине Народную Конституцию. Именно молодым людям предстоит вывести Казахстан на путь устойчивого прогресса. Именно вы уже в скором времени возьмете на себя миссию построения общества на основе единства, солидарности, трудолюбия, законопослушания; общества, в котором прочно утвердятся ценности образования, науки, культуры, светскости; общества, где тотальная цифровизация и искусственный интеллект станут неотъемлемой частью повседневной жизни. Ваши голоса – это акт ответственного, созидательного патриотизма, вашей гражданской зрелости и заботы о будущем страны. Современный Казахстан выгодно отличается от многих стран своей экономической устойчивостью, политической стабильностью, уважительным отношением к различным религиозным и культурным традициям. Мы выступаем за развитие межцивилизационного, межрелигиозного диалога, соблюдение международного права, мирное сосуществование, нераспространение ядерного оружия, укрепление мер доверия и безопасности. Казахстан всегда твердо отстаивал и будет защищать национальные интересы, государственный суверенитет. Мы – нация, которая созидает, а не разрушает, притягивает, а не отталкивает, объединяет, а не разделяет. Поэтому наши паспорта пользуются широким международным доверием и признаются в качестве документов, обладающих большой «проходной силой». Граждане Казахстана свободно путешествуют, беспрепятственно пересекают границы, получают образование, ведут бизнес по всему миру. Это наглядное доказательство того, что мы живем в стране больших возможностей и открыты всему миру. Мы строим Справедливый Казахстан, в котором каждый человек, вне зависимости от социального статуса, политических, идеологических предпочтений, языковой, конфессиональной, этнической принадлежности, в полной мере может реализовать свой потенциал. Могу с уверенностью сказать: проект Новой Народной Конституции – это крепкая, незыблемая платформа светлого будущего нашей общей Родины – Республики Казахстан! Наша Новая Конституция открывает путь для технологического прогресса, развития искусственного интеллекта и тотальной цифровизации, способствует тому, чтобы наша Родина стала Справедливым и Процветающим государством. Мы – мирная страна. Бирюзовый паспорт Казахстана хорошо знают и уважают в мире, а наших граждан везде встречают с теплом и радушием. Сегодня свыше 90 тысяч молодых казахстанцев беспрепятственно получают образование за рубежом. Мы живем в стране, которая предоставляет огромные возможности каждому, и предстоящий референдум – еще одна такая уникальная возможность. 15 марта каждый наш соотечественник сможет вписать свое имя в летопись достижений Казахстана. Это поистине исторический момент, свидетелями которого выпадает быть не каждому. Поэтому я хочу вновь обратиться к нашей молодежи. Активное участие в референдуме – проявление неравнодушного отношения к судьбе своей страны. Ваш голос в этот важный день – это возможность лично участвовать в построении светлого будущего своей Родины. Пройдут годы, а Казахстан благодаря обновленной Конституции продолжит свое поступательное развитие и вскоре займет свое место среди самых передовых стран мира. Тогда вы сможете с гордостью сказать: «Я лично участвовал в преобразованиях, благодаря которым моя Священная Отчизна достигла таких вершин». Уверен, будущие поколения будут благодарны вам. Великий Абай говорил: «Адамның адамшылығы істі бастауынан білінеді» («О достоинствах человека суди по тому, как он начал дело»). Будучи сплоченным народом, мы взяли на себя важную и ответственную миссию, а самое главное, что нами движут благие помыслы. Все намеченные нами реформы принесут реальные плоды, так как они осуществляются во имя будущего страны. Нам доверены бескрайние просторы Великой степи, которую наши предки отстояли силой своего оружия и величием духа. Мы верим, что подрастающее поколение будет жить в Справедливом и Процветающем Казахстане. Мы приложим все усилия для того, чтобы воплотить наши планы в реальность. Я глубоко верю в созидательную силу нашего народа и высокие устремления молодежи. Наступило время сплотиться и самоотверженно трудиться ради достижения общей цели. Призываю всех преданно служить интересам нашей Родины! Пусть мир и согласие царят на нашей земле!
Құрметті депутаттар!
Ең алдымен, баршаңызға және жаңа ғана сөз сөйлеген азаматтарға ризашылығымды білдіремін. Салмақты, пайдалы ой-пікірлер айтылды. Оның бәрі Парламенттің, Үкіметтің алдағы жұмысында ескерілетін болады. Шын мәнінде, бұл басқосудың еліміз үшін мән-маңызы айрықша. Бүгінгі форумға барлық аймақтан жергілікті билік өкілдері арнайы келді. Қазір осы залда миллиондаған азаматтарымыздың мүддесін қорғап жүрген екі мыңға жуық депутат отыр. Сіздер халықпен тығыз жұмыс істеп жүрсіздер. Жұрттың мұң-мұқтажын, талап-тілегін жақсы білесіздер. Сондықтан мен Мемлекет басшысы ретінде Сіздер атқарып жатқан жұмысты ұдайы басты назарда ұстаймын. Жалпы, мұндай жиын өңірлік саясаттың тиімділігін бағалап, өзекті мәселелерді талқылауға мүмкіндік береді.
Өздеріңізге мәлім, Қазақстанда кең ауқымды, тарихи өзгерістер жүзеге асырылып жатыр. Игі бастамалардың бәрі де халықтың әл-ауқатын арттыру үшін қолға алынды. Біз мемлекеттік басқару жүйесін, экономиканы және әлеуметтік саланы түбегейлі жаңғыртуға кірістік. Бұл орайда, мәслихаттардың алдында тұрған миссия – айрықша. Өкілді органдарды күшейту мемлекеттік саясаттың негізгі басымдығы болып қала береді.
Біз бұған дейін біраз шаруа атқардық. «Қуатты аймақтар – қуатты ел» қағидатына сәйкес, мәслихаттардың беделін көтердік. Соның арқасында осы құрылымдар мемлекеттік басқару жүйесіндегі басты институттың біріне айналды. Дегенмен мәслихаттардың әлеуетін одан әрі күшейту үшін бірқатар міндетті орындауымыз керек. Алдымен сол міндеттерге қысқаша тоқталайын.
БІРІНШІ міндет. Аймақтар өз бюджетін мұқият жоспарлап, табысын арттыруға баса мән беруге тиіс.
Біз жергілікті биліктің әлеуетін және аймақтардың қаржылық дербестігін біртіндеп күшейтіп жатырмыз. Былтыр ауылдық округтердің бюджеті 442 миллиард теңгеден асты. Бұл қаражаттың үштен бірі – елді мекендердің өз табысы. Оның үстіне, еліміздегі ауылдық округтердің орташа бюджеті 190 миллион теңгеге жетті. Бұл – жақсы көрсеткіш.
Биылдан бастап ауылдық округтер қосымша табыс көзіне ие болмақ. Атап айтқанда, кең таралған пайдалы қазбалар өндірісіне, жерасты сулары мен емдік балшықтарды пайдалануға салынатын салықты өздері жинап, қажетіне жаратады.
Менің тапсырмама сәйкес, қазір Үкімет заңды тұлғаларға және жеке кәсіпкерлерге салынатын мүлік салығының бір бөлігін төртінші деңгейдегі бюджеттерге беру мәселесін пысықтап жатыр. Сондай-ақ аймақтарға жекелеген қызмет түрімен айналысуға арналған лицензиялық алымнан, экологиялық айыппұлдардан түсетін қаражат та берілуі мүмкін. Бұл – өте дұрыс ұстаным. Түскен табыс, ең алдымен, сол аймақты дамытуға жұмсалуы керек. Бір сөзбен айтқанда, жергілікті жерде қордаланған мәселелерді шешу үшін мүмкіндік те, ресурс та арта түспек. Мәслихаттарға жүктелетін міндет – осы қаражаттың тиімді жұмсалуын қатаң бақылау.
Аймақтарда бюджетті жоспарлау және орындау жұмысының сапасын арттыру айрықша маңызды. Мен мұны Үкіметтің жақында өткен кеңейтілген отырысында айттым. Қазіргі тәртіпке сәйкес жергілікті бюджет бекітілетін кезде депутаттарға жалпы мәлімет қана ұсынылады, тиісті түсініктемелер берілмейді. Сондай-ақ бюджет жобасы мәслихаттың қарауына соңғы сәтте жолданады. Сол себепті оны депутаттар үстірт қарап, қысқа мерзім ішінде қабылдауына тура келеді. Соның салдарынан қаражат халықтың нақты қажеттілігін өтемейді, тиімсіз жобаларға жұмсалып кететін жағдайлар пайда болды. Ешкімге нақты жауапкершілік жүктелмеген соң, мәселе сұраусыз қалады. Демек жергілікті деңгейде тиісті бақылау жүргізілмейді деген сөз. Соның бәрі жергілікті тұрғындардың наразылығын туғызады. Мұндай келеңсіздікке тосқауыл қою үшін өкілді орган бюджетті жоспарлау үдерісіне әуел бастан атсалысуы керек. Бірақ бюджет бойынша барлық талқылау тек мемлекет пен өңірлік мүдделерге негізделуге тиіс, лоббизмге немесе популизмге жол бермеу керек. Басты ұстаным – бәрі де халық үшін.
Әкімдіктегі бюджеттік комиссияның құрамына білімді, беделді мәслихат депутаттарын қосқан жөн. Осылайша, жұмыстың сапасын арттырып, қаражаттың тиімді жұмсалуын қадағалауға болады. Қыруар қаржыны оңды-солды шашып, пайдасы жоқ бастамаларға жұмсауды доғару қажет.
Әкімдер республикалық бюджеттен берілетін түрлі дотацияға сеніп отыра бермеуі керек. Масылдық ұғымынан біржола арылу қажет. Жергілікті билік өкілдері табысты көбейту үшін белсене жұмыс істеуге тиіс. Бюджет қабылданатын кезде «Қанша жұмыс орны ашылады, жеке инвестиция тартыла ма, бизнестің дамуына қандай жағдай жасалады, қанша салық төленеді?» деген сауалдарға нақты жауап берілуі керек. Күрішті күрмектен ажырата білу қажет. Бұл – барлық деңгейдегі әкімдер мен мәслихаттар депутаттары, ең алдымен, мемлекет мүддесіне қызмет ететін бір ұжым, бір команда деген сөз. Барлық аймақтың мәслихаттары мен әкімдіктері бірлесіп, бюджеттің әр теңгесінің ел игілігіне жұмсалуын қамтамасыз етуге міндетті.
ЕКІНШІ мәселе. Мәслихаттардың өкілеттігін одан әрі кеңейтіп, нақтылай түсу қажет. Бұл – айрықша маңызы бар міндет.
Олардың жергілікті билік жүйесіндегі рөлін күшейту қажет. Әкімдер халықпен кездескенде азаматтардың көбі нақты мәселелерді айтып, бірнеше сұрақ қояды. Сондай түйткілдер дұрыс шешімін табуы үшін депутаттық корпус белсенді түрде бақылау жасап, әкімдермен бірге жұмыс істеуі керек. Сондай-ақ мәслихаттардың ішкі жұмыс тәртібін ретке келтіріп, қайта қараған абзал. Олардың көптеген құзыреті әлі күнге дейін айқын емес. Бұл ахуал мемлекеттік басқару үдерісіне кедергі келтіріп отыр.
Сондықтан өз міндетін орындамаған немесе этиканы бұзған мәслихат депутаттарының жауапкершілігін күшейтетін нақты шаралар қабылдау қажет. Мұндай қадам халықтың саяси мәдениетін дамытуға және өкілді билік институтына деген сенімін нығайтуға мүмкіндік береді.
Біз басқарудың ротациялық тәртібін мемлекеттік биліктің барлық деңгейіне біртіндеп енгізіп жатырмыз. Қазіргі таңда сайланатын әкімдердің өкілеттігі екі мерзіммен шектелген. Енді мәслихат төрағаларын ротация тәртібімен ауыстыру қағидатын енгізу керек деп санаймын. Бұрын мәслихаттарды басқаратын хатшылары болды, енді төрағалар басқарып отыр. Бұл, меніңше, дұрыс шешім болды. Алайда, олардың өкілеттігі де екі мерзімнен аспауы қажет. Осындай әдіс арқылы кәсіби депутаттық корпус қалыптастырып, оның тиімділігін арттыруға болады. Бұл ұстаным елімізде жүзеге асырылып жатқан реформалардың логикасына сай келеді.
Барлық деңгейдегі билік өкілдері халықпен ашық әрі түсінікті әңгіме, сұхбат орната білуі керек. Шағымданатын азаматтардың арасында түрлі адам болады, бұл – белгілі нәрсе. Десек те, шын мәнінде, мұқтаж адамдар аз емес, оларға қолғабыс етуіміз керек. Бүгінде орталыққа аймақтардан жолданатын арыз-шағымдар көбейіп кетті. Бұл мәселе туралы мен Жолдауымда айтып өттім. Былтыр Президент Әкімшілігіне шамамен 83 мың өтініш келіп түскен. Бұл – алдыңғы жылмен салыстырғанда 30 пайызға көп.
Шағымдардың басым бөлігін жергілікті деңгейде қарап, дер кезінде шешуге болатын еді. Ешкім де мүлде мүмкін емес мәселені айтпайтыны белгілі. Ашығын айтқанда, жұрт өңірдегі биліктен ең қарапайым деген мәселелерге қатысты түсініктеме ала алмайды, қиналады. Содан соң азаматтар елордаға хат жолдап, тікелей Президентке жүгініп жатады. Шын мәнісінде, олардың арасында үнемі арыз жазатын «кәсіби» шағымданушылар бар, бірақ көбі өз мұң-мұқтажын айтып, Ақордаға шағымдануға мәжбүр. Мәслихат депутаттары халық пен билік арасындағы көпір болуға тиіс. Олар тұрғындардың мәселесін шешуге көмектесуі керек. Осы маңызды жұмысқа олардың құзыреті толық жетеді.
Былтыр облыстық деңгейде атқарушы органдарға 6 мыңға жуық депутаттық сауал жолданды. Бірақ оның саны емес, сапасы маңыздырақ, яғни, мәслихаттар осы мүмкіндікті тиімді пайдалануға тиіс. Түптеп келгенде, аймақтардың дамуы, тұрмыс сапасының жақсаруы, жұрттың билікке зор сеніммен қарауы Сіздердің қызметтеріңізге тікелей байланысты. Осыны әрдайым басты назарда ұстаған жөн.
Тағы бір мәселе – толық цифрлық мемлекет құру. Бұл мақсаттың еліміз үшін маңыздылығын жақсы білесіздер. Мәслихаттар бұл үдерістен тыс қалмауға тиіс. Озық технологиялар мен жасанды интеллектіні мемлекеттік басқару жүйесінің барлық саласына енгізу стратегиялық маңызы бар мақсатқа айналды. Еліміздің жарқын болашағы осы мақсаттың табысты іске асуына тікелей байланысты. Бұл тұрғыдан алғанда, мәслихаттардың осы жұмысқа белсенді атсалысқаны абзал.
Сондай-ақ депутаттардың кәсіби білігін арттырып, цифрлық құзыретін кеңейту өте маңызды, онсыз істелген жұмыстың бәрі бос болмақ. Бұл шаруамен Мемлекеттік басқару академиясы белсенді және тиімді түрде айналысуға тиіс. Менің білуімше, таяу арада нәтижелер де белгілі болмақ. Бүгінге дейін 1200-ге жуық депутат арнайы оқу курсына шақырылып, кәсіби тұрғыдан шыңдалды. Енді биыл басталған AI Governance 500 бағдарламасының аясында облыстық мәслихаттардың аппарат басшыларын оқыту қажет.
Жалпы, елімізде жасалып жатқан цифрлық өзгерістер орталық пен аймақтар арасындағы алшақтықты мейлінше азайтуы қажет.
ҮШІНШІ міндет. Мәслихаттар жоғары заң шығарушы органға қажетті кадрларды даярлауға белсене атсалысуы керек.
Референдумға шығарылған Конституция жобасында жаңа бір палаталы Құрылтайдың депутаттары пропорциялы өкілдік жүйе негізінде сайланады деп көрсетілген. Бұл қадам саяси партиялардың рөлін күшейтіп, заң шығару жұмысының сапасын арттыратыны күмәнсіз. Мұндай ұстаным озық халықаралық тәжірибеге толық сай келеді. Біз көптеген мемлекеттердің пропорциялы сайлау жүйесіне көшіп жатқанын көріп отырмыз. Дамыған елдерде де осындай жүйе бар. Себебі бұл тәсіл өз тиімділігін көрсетті.
Конституция жобасын әзірлеу кезінде кейбір партия барлық деңгейдегі мәслихаттарды да осы жүйемен жасақтауды ұсынды. Бірақ менің бұл мәселеге қатысты көзқарасым – нақты. Аймақтарда мажоритарлық, яғни бір мандатты жүйе сақталады. Бұл – өте маңызды. Себебі дәл осы мәслихат депутаттары жергілікті жерде сайлаушылармен үнемі байланыста болып, қоян-қолтық жұмыс істейді. Сонымен бірге мұндай жүйе ешқандай партияға кірмейтін, бірақ халық сенетін іскер азаматтар үшін тағы бір тиімді саяси баспалдақ болмақ. Сол арқылы мәслихаттардың рөлі арта түседі.
Азаматтар референдумда Конституция жобасын қолдап жатса, еліміздің саяси құрылымы түбегейлі өзгереді. Біз мүлдем жаңа конституциялық үлгіге немесе модельге көшеміз. Бұл қадам пропорционалдық және мажоритарлық жүйе арасындағы тепе-теңдікті қамтамасыз етеді. Бұған қоса, сайлау үдерісін барынша жүйелеп, сайлауға түсетін азаматтардың жауапкершілігін арттыра түседі. Осылайша, мәслихаттар Құрылтайға қажетті білікті мамандар даярлауға белсенді түрде атсалысады.
Ауқымды реформаларды сапалы жүзеге асыру үшін мейлінше тиімді әрі кәсіби заң шығару қызметін жолға қоюымыз керек. Ал еліміздегі өкілді билік жүйесінің негізі аймақтарда қалыптасады. Сондықтан мәслихаттардың қызметі айрықша маңызды екенін үнемі есте ұстаған жөн. Себебі жұрт өз мәселесін ең алдымен депутаттарға айтады. Ал халықтың сенімін ақтаудан артық абырой жоқ. Түптеп келгенде, депутат болу – ел адамы болу деген сөз. Бұл – мәртебесі биік, жауапкершілігі зор қызмет. Ұлт мүддесін бәрінен биік қойып, ел игілігі үшін еңбек ететін азаматтар нағыз депутат деген атқа лайық, осындай азаматтар міндетті түрде халықтың сенімі мен құрметіне ие болады. Депутат халықтың сеніміне сызат түсіретін әрекеттен аулақ болуы қажет. Өйткені мұндай әрекет бүкіл мемлекеттік аппараттың, тұтас билік жүйесінің беделіне нұқсан келтіреді. Сіздер осы жауапкершілікті дұрыс түсініп, терең сезініп, қызметтеріңізді адал атқара бересіздер деп кәміл сенемін.
Қымбатты отандастар!
Құрметті форумға қатысушылар!
Жер шарындағы барша адамзат «турбуленттілік» деген сөзді жақсы біледі. Әуе кемесі «турбулентті» аймаққа енген сәтте жолаушыларды сабырға шақыратын ұшқыштарға қарағанда, саясаткерлер мен сарапшылар халықаралық ахуалды сипаттауда осы сөзді жиі қолданып жүр.
Шынында, бүкіл әлем тұрақсыз әрі бағдарсыз шақта өмір сүруге мәжбүр. Соңғы он жыл ішінде болған оқиғалар бірінен бірі асып түседі. Бұл үдеріс әлеуметтік желідегі талқылаулардың өзегіне айналды. Онда ақиқат пен аңыз, конспирология мен жалған мәлімет, қайғы-қасірет пен қуаныш қатар көрініс табуда. Жасанды интеллект дәуіріне қадам басқан әлемнің бүгінгі кейпі осындай. Өткен екі апта әлемдік қоғамдастыққа дүрбелеңнің шын мәнінде қаншалықты қауіпті екенін әрі тұтқиылдан келетінін анық көрсетті. Планетамыздың тіршілігінде тұрақсыздық белең алды. Тіпті, экономикасы ілгері, орнықты мемлекеттердің өзі әп-сәтте жаһандық қақтығыстың, егер әр нәрсені өз атымен айтар болсақ, соғыстың ортасында қалды. Соғыс өрті іргемізден, яғни Каспий маңындағы көршілес елдің аумағынан шықты.
Таяу Шығыстағы ахуалдың ушығуы қазірдің өзінде жаһандық қауіпсіздіктің іргесін шайқап, әлем экономикасына зардабын тигізгені анық. Көшбасшы мемлекеттер жетекшілері арасындағы сенім дағдарысының күшеюі, ірі елдер мен блоктардың жік-жікке бөлінуі, ынтымақ-бірлікте өмір сүру психологиясы мен принциптерінің тоқырауға ұшырауы, халықаралық құқықтың сақталмауы, БҰҰ беделінің бұрын-соңды болмаған деңгейге төмендеуі бүгін бастан кешіп отырған қатерлі жағдайға себеп болды.
Осыдан он жыл бұрын саясаткерлер әлемнің жолайрықта тұрғанына, кімнің қалай бағыт алатынын білмейтініне алаңдаушылық танытатын. Ал қазір жұрттың бәрі дүниежүзілік соғыс табалдырығымызда тұрғанын айтып отыр. Бұл барлық мемлекеттің мүддесіне зиян келтірмек.
Геосаяси, әскери, экономикалық, технологиялық және климаттық сын-қатерлер өрши түсіп, әлемді әбігерге салды. Осындай күрделі кезеңде Қазақстан азаматтары сабыр сақтап, ел ішіндегі және тысқары жерлердегі арандатуларға бой алдырмауы керек. Ең бастысы, Жаратқан берген батылдық, ар-намыс, ақыл-парасат сияқты қасиеттерімізді танытқан жөн. Президент ретінде саяси-дипломатиялық тәсілдердің бәрін қолдана отырып, ел қауіпсіздігін қамтамасыз етуге бар күшімді саламын. Әлем технологиялық, экономикалық, саяси тұрғыдан түбегейлі өзгергенін мойындауымыз керек. Ал ол жақсы жаққа өзгерді ме, әлде кері кетті ме? Оған өркениет болашақта жауап береді. Бірақ Қазақстан азаматтарының әлемдік даму көшінен шет қалуға қақысы жоқ.
Егер әлем өзгерген болса немесе жаңаруды бастан өткеріп жатса біз де соған сай бейімделіп, жақсысынан үйреніп, жаманынан жиренуіміз қажет. Сондықтан Қазақстан ұлттық мүддесін қорғай отырып, стратегиялық ұстамдылық танытады.
Ең бастысы, еліміз халықаралық кеңістікте бейбітшілікті нығайтуды, Қазақстанның төңірегіндегі қауіпсіздікті сақтауды көздейтін ұтымды, теңгерімді сыртқы саясат жүргізіп келеді әрі осы бағытынан айнымайды. Бұл ел ішіндегі реформаларды жалғастыру үшін өте қажет.
Латын Америкасындағы, Таяу Шығыстағы оқиғалар геосаясатқа өзгерістер әкелгеніне қарамастан, еліміз жақын және алыс орналасқан мүдделес мемлекеттердің барлығымен жан-жақты ынтымақтастықты ұдайы дамыта береді. Қазір сыртқы саясат пен дипломатияның рөлі арта түсті. Бұл Қазақстан үшін де маңызды. Ел ішіндегі ахуалға, экономикаға немесе саяси реформаларға белгілі дәрежеде халықаралық жағдайлар ықпал етеді. Осы орайда Қазақстанның табысты дамуына бірлік пен тұрақтылық негіз болмақ. Бұл – біздің бұлжымас қағидаттарымыз.
Дегенмен аталған факторлардың орнықтылығы – өткеннің мұрасы емес, отандастарымыздың жоғары азаматтық және саяси жауапкершілігінің жемісі. Ішкі саясаттың осынау нәзік саласында биліктің де, қоғамның да қателесуге құқы жоқ. Оның салдары өте ауыр болуы мүмкін. Бұл арада құйтырқылық пен бос мақтанға орын жоқ.
Бүгінде ескілікті аңсайтын, діни әрі ұлттық құндылықтар мен елдік мүдде турасында қате түсінікке негізделген әсіре консервативті саяси жүйе заман талабына сай келмейтініне, сәтсіздікке ұшырататынына көз жеткізіп отырмыз. Алға қадам басқанның аяғынан шалу – кері кету, тіпті, тіршілік заңына қарсылық саналады. Алайда асығыс, сарапқа салмай қабылданған өзгерістер мен шешімдердің салдары тым ауыр. Сондықтан мен құр ұранмен реформа жасауға түбегейлі қарсымын. Барлық бастама ақылға қонымды болғаны жөн. Егер өзеннің арғы жағасына өткің келсе, тереңге бойлай алатыныңа сенімді болуың керек.
Тұрақтылықты бірер күнде, тіпті санаулы сағатта бұзуға болады. Ал оны қалпына келтіруге ондаған жылдар қажет. Сол себепті Заң мен тәртіп тұжырымдамасын ұстану өте өзекті деп білемін. Бұл тұжырымдама саяси жүйеміз бен өмір салтымыздың негізі. Еш популизм емес.
Ортақ Отанымыз, Қазақстан Республикасының тағдыры тек өзіміздің қолымызда екенін ешқашан ұмытпағанымыз абзал. Шынын айтқанда, біздің жаһандық дүрбелеңдерге төтеп беруге дайын не дайын емес екеніміз, қоғамымымыздың қандай мәселеге бас қатыратыны ешкімге маңызды емес.
Жаңа дәуірге қадам бастық. Озық ойлы ұлт ретінде қазіргі сын-қатерлерге бейімделіп, оған жасампаздықпен жауап беруіміз қажет. Елімізде ауқымды реформалар жүргізуде бір ғана мақсатты көздейміз. Бұл – мемлекетіміздің Тәуелсіздігі мен егемендігін нығайту, азаматтарымыздың құқықтары мен бостандықтарын қорғау, халқымыздың әл-ауқатын жақсарту.
Қазір әлемдегі саяси-экономикалық ахуал аса күрделі болып кеткенін көріп отырсыздар. Әскери қақтығыстар, «сауда соғысы» жылдан жылға ушығып барады. Бұл әлемдегі ірі мемлекеттер арасындағы өзара сенім дағдарысының, олардың халықаралық қауымдастық алдындағы жауапкершілікті елеп-ескермеуінің нәтижесі деп айтуға негіз бар. Мұның бәрі еліміздің мүмкіндіктерін шектеп отыр. Бірақ соған қарамастан, біз ұлттық стратегиямызды табанды түрде әрі біртіндеп жүзеге асырып жатырмыз. Барлық сын-қатер мен қиындықты еңсеріп, тұрақты дамып келеміз.
Былтыр Қазақстанның жалпы ішкі өнімі 306 миллиард доллар болды. Бұл – Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы елдері арасындағы екінші орын, ал осы аймақтағы елдер арасындағы ең үлкен көрсеткіш. Соның нәтижесінде біз биыл әлемдегі экономикасы аса ірі 50 елдің қатарына қосылдық. Беделді халықаралық ұйымдар мен қаржы институттарының болжамына сәйкес, биыл осы көрсеткіш 320 миллиард доллар болады.
Шетелден тартылған таза инвестиция көлемі бойынша Қазақстан Орталық Азияда көш бастап тұр, яғни 150 миллиард доллардан астам қаражат тартылды. Бұл – Орталық Азиядағы тікелей шетел инвестициясының 69 пайызы деген сөз.
Еліміздің алтын-валюта қоры – 74 миллиард долларға, ал жалпы жинақталған қор 139 миллиард долларға жетті. Бір сөзбен, ұлттық экономикамыз жалпы тұрақты түрде өсіп келеді. Ең маңыздысы, мұны сапалы өсім деуге болады.
Ондаған жылдар бойы экономикамызда тапшылық, біржақтылық көп болғанын білесіздер. Бұл еліміздің одан әрі дамуына үлкен кедергі болды, әлі күнге дейін осындай келеңсіз үрдіс бар. Өндіріс және ауыл шаруашылығы саласы баяу дамыды. Коммуналдық-шаруашылық, энергетика, су, жол инфрақұрылымының әбден тозығы жетті. Қазір ахуал Үкіметтің нақты мақсаттарға сай жұмысының арқасында біртіндеп өзгеріп жатыр.
Біз мемлекетіміздің жаңа индустриялық, энергетикалық және инфрақұрылымдық арқауын, яғни каркасын жасауға кірістік. Мысалы, өңдеу өнеркәсібінің даму қарқыны екі жыл қатарынан 6 пайыздан асып отыр. Бұл үдеріс аймақтардың мықты экономикалық негізін қалыптастыруға мүмкіндік береді.
Былтырдың өзінде еліміздің әр түкпірінде жалпы құны 1,5 триллион теңге болатын 190 өндіріс орны іске қосылды. 22 мыңнан астам тұрақты жұмыс орны ашылды. Ал биыл Үкіметтің болжамы бойынша құны 1,7 триллион теңге болатын 200 кәсіпорын қызметін бастайды. Онда 20 мыңға жуық жұмыс орнын ашу жоспарланған. Осылайша, Қазақстанның бұрынғы индустриялық қуаты жандана түседі.
Өнеркәсіптің мүлде жаңа салалары пайда болды. Мысал ретінде машина құрастыру және электр техникасының жабдықтарын жасау саласын айтуға болады. Агроөнеркәсіп секторын жан-жақты дамыту мемлекет саясатындағы негізгі басымдық болып қалады. 7,4 миллион азаматымыздың тұрмыс-тіршілігі, яғни, тұрғындардың 36 пайызы және еліміздің азық-түлік қауіпсіздігі осы саланың өркендеуіне тікелей байланысты. Соңғы жылдары бұл салаға бөлінген қаржы көлемі еселеп артты. Атап айтқанда, былтыр шаруаларға жеңілдетілген несие беру үшін 1 триллион теңгеден астам қаражат бөлінді. Ауыл шаруашылығы еңбеккерлеріне бұрын-соңды дәл осындай орасан зор қолдау көрсетілмеген. Мұны шаруалардың өздері де айтып жүр.
Бірақ өндіріс көлемін ұлғайтумен шектелуге болмайды. Біз заман талабына сай келетін, озық технологияға негізделген аграрлық-индустриялық экономика құруымыз керек. Бұл – аса маңызды міндет. Өнімдеріміз ішкі нарықтың сұранысын толық өтеп, шетелге де тұрақты шығарылуға тиіс. Былтыр ауыл шаруашылығы саласында 250 өндіріс ашылды. Соның арқасында аймақтар тың серпінмен өсіп-өркендеп, халықтың әл-ауқаты арта түседі.
Мемлекеттің жүйелі жұмысының нәтижесінде ауыл шаруашылығы саласына әлемдегі озық компаниялар қызығушылық таныта бастады. Мысалы, шетел инвесторларының атсалысуымен Алматы, Ақмола, Жамбыл, Солтүстік Қазақстан облыстарында және Шымкент қаласында шикізатты терең өңдейтін және азық-түлік шығаратын ірі кәсіпорындар іске қосылады. Бұл жобаларға 1 миллиард доллардан астам қаражат салынды. Осылайша, ондаған мың адам жұмыспен қамтылады.
Келесі маңызды мәселе. Мемлекет ел өміріне қажетті аса маңызды инфрақұрылымды жаңғырту үшін бұрын-соңды болмаған ауқымды шараларды қолға алды.
Су – тіршілік көзі екенін баршаңыз жақсы білесіздер. Қазақстан жер көлемі жағынан ірі мемлекет болғанымен, елімізде су көздері аз, тіпті, тапшы деуге болады. Сондықтан халыққа сапалы ауыз су беру, экономика салаларын су ресурсымен қамтамасыз ету еліміздің алдында тұрған стратегиялық маңызы бар міндеттер саналады. Былтыр Кендірліде су тұшыту зауыты іске қосылды, соның арқасында Жаңаөзен қаласы тұрақты ауыз сумен қамтылды. Биыл күзде Шардара су құбыры жұмыс істей бастайды, яғни, қаланың 30 мың тұрғынына таза ауыз су беріледі.
Жалпы, мемлекет еліміздегі бүкіл су инфрақұрылымы жүйесін дамыту үшін нақты шаралар қабылдауда. Атап айтқанда, Түркістан облысындағы Көксарай су қоймасында жаңғырту жұмыстары басталды, сондай-ақ Қызылорда, Жамбыл облыстарында су қоймалары салынып жатыр. Ауыл шаруашылығына орасан зор пайда әкелетін осы жобалар келесі жылы аяқталып, ел кәдесіне жарай бастамақ.
Биыл су шаруашылығы нысандарын салу және жаңғырту жұмыстары бойынша 220-дан астам жоба жүзеге асырылып жатыр. Үкімет коммуналдық және энергетикалық инфрақұрылымдарды кең ауқымда модернизациялауға кірісті.
Жұмыс істеп тұрған 37 жылу электр стансасы жөнделді, кейбіріне жөндеу жүргізу жоспарланып отыр. Көкшетау, Семей және Өскемен қалаларына тездетіп жаңа жылу электр орталықтарын салу міндеті қойылды. Түркістан мен Қызылорда облыстарындағы бу-газ қондырғылары базасында жаңа электр станциялары іске қосылмақ. Биыл 440-тан аса қосалқы станцияны және 17 мыңнан астам шақырымды құрайтын электр желісін жаңғырту қарастырылған.
Қазақстанды қуат көзімен жеткілікті қамтамасыз етудің және экономиканы әртараптандырудың басты факторы ретінде атом энергиясы өндірілмек. Еліміздің азаматтары 2024 жылы өткен референдумда Қазақстандағы алғашқы атом электр станциясын салу жөнінде стратегиялық шешім қабылдады. Бейбіт атом, сондай-ақ таза көмір өндірісі – еліміздің энергетикалық дербестігін қалыптастыратын сала.
Тағы бір маңызды міндет – көлік-транзит саласына қатысты. Біз еліміздің осы бағыттағы әлеуетін біртіндеп нығайта береміз. Бұл шаруа коммуналдық, энергетикалық және су саласындағы инфрақұрылымды жаңғырту жұмысымен қатар жүреді. Мысалы, былтыр 1500 шақырым темір жол салынып, жөндеуден өтті. Бұл да – рекордтық көрсеткіш. Биыл 3700 шақырымнан астам жаңа теміржол желілері төселіп, пайдалануға беріледі. Қазіргі таңда жолаушылар үшін жаңа бағыттар ашылып, вагондар паркі жаңартылып жатыр.
Сондай-ақ вокзалдар қайта жөндеуден өтуде. Себебі олар орташа есеппен алғанда 60 жылдан бері жұмыс істеп тұр. Тіпті, еліміздегі он вокзал осыдан бір ғасыр бұрын салынған. Жалпы, біз былтыр Қазақстандағы 124 вокзалды түгел жаңғырта бастадық. Бұл жұмыс осы жылдың соңына дейін аяқталады. Мұндай ауқымды бастама алғаш рет қолға алынды.
Алдыңғы жылы көптен күткен Астана – Алматы күре жолын жөндеу жұмыстары толық бітті. Мен бұған дейін Астананы еліміздің батыс аймақтарымен байланыстыратын мүлде жаңа автокөлік жолын салуды тапсырдым. Қазір бұл бағытта нақты жұмыс жүргізіліп жатыр.
Әрине, кең жолақты жолдар еліміз үшін аса қажет. Дегенмен жергілікті жолдар да назардан тыс қалмайды. Себебі миллиондаған азаматымыз, соның ішінде ауылдағы ағайын үшін автокөлік жолы, шын мәнінде, «өмір жолы» саналады. Сапалы жол болса, жұрт тұрмыс-тіршілігін жақсартып, бизнесін дамыта алады. Былтыр жалпы ұзындығы 13 мың, оның ішінде жергілікті маңызы бар 3 мың шақырым тас жол жөндеуден өтті. Биыл тағы 2300 шақырымға созылатын жергілікті жолдар жаңғыртылады. Алдағы үш жылдың ішінде осындай 32 мың шақырым жол нормативтік талапқа сай жөнделеді. Бұл – Қазақстанның құрлық шекарасынан үш есе көп қашықтық. Алайда Үкімет және тиісті мемлекеттік мекемелер жол инфрақұрылымының сапасына ерекше мән беруге тиіс.
Тұрғын үй құрылысы да тұрақты әрі қарқынды дамып келеді. Соңғы үш жылдың ішінде елімізде 57 миллион шаршы метр тұрғын үй салынды. Басқа іргелес елдермен салыстырсақ, бұл, расында, жан басына шаққанда ең жоғары құрылыс ауқымы. Қаладағы 520 мыңнан астам, ал ауылдағы 70 мыңға жуық отбасы баспаналы болды.
Сонымен қатар әлеуметтік инфрақұрылым да дамып жатыр. Соңғы жылдары мыңдаған заманауи мектеп және медицина, мәдениет, спорт нысандары салынып, күрделі жөндеуден өтті. Шын мәнінде, қазіргі таңда еліміз үлкен бір құрылыс алаңына айналды деуге болады. Қай жаққа қарасаңыз да құрылыс, жөндеу жұмыстары жүріп жатыр. Мұны аймақтарға жиі баратын, елімізді жиі аралайтын азаматтар көріп, біліп жүр.
Мен еліміздің ең басты байлығы – адамдар екенін үнемі айтамын. Өздеріңізге мәлім, халқымыздың саны тұрақты түрде өсіп келеді. Бүгінде біз 20,5 миллионнан астық. Бірақ мәселе тұрғындардың санында емес, адам капиталының сапасында. Қазақстан өз азаматтарына әрдайым қамқорлық танытып, әлеуметтік мемлекет ретіндегі мәртебесін нығайтып келеді. Қазіргі таңда мемлекеттік бюджеттің 50 пайыздан астамы әлеуметтік салаға тиесілі.
Ал адам капиталын дамытуға арналған инвестиция көлемі жыл сайын шамамен бір триллион теңгеге өсуде. Бұл көп қаражат деп айтсақ, қате болмас. Сондықтан мұның бәрін қалыпты нәрсе деп қабылдауға болмайды. Себебі осындай ауқымды әлеуметтік қамқорлық, бұл – ең алдымен, ел азаматтарының табанды еңбегінің жемісі және нәтижесі.
Мысалы, ана мен баланы қолдау шараларын алайық. Көптеген дамыған мемлекетте, соның ішінде Еуропа елдерінде әйелдер баланы дүниеге әкелген соң бірнеше айдың ішінде жұмысқа шығуға міндетті. Ал Қазақстанда жағдай мүлдем басқаша. Мемлекет ата-аналарға жан-жақты қолдау көрсетеді. Түрлі жәрдемақылар, жеңілдіктер қарастырылған. Оларға жұмыс орнын сақтай отырып, үш жылға дейін еңбек демалысын алуға мүмкіндік берілген. Бір сөзбен, ата-аналар бала тәрбиесімен алаңсыз айналыса алады.
Менің бастамаммен «Ұлттық қор – балаларға» жобасы жүзеге асырылып жатқанын білесіздер. Бүгінге дейін 18 жасқа толмаған 7 миллионға жуық баланың арнайы есепшотына 2,5 миллиард доллардан астам қаржы аударылды.
Көптеген елдерге қарағанда Қазақстанда барлық деңгейде ақысыз білім алуға мүмкіндік бар. Бұл қағидат жаңа Конституция жобасында өзгеріссіз сақталды. Біздің балаларымыз мемлекеттік мектептерде ақысыз оқиды. Қазір еліміздегі колледждерде 150 мың студент мемлекет қаржысы есебінен білім алуда. Ізденіп-талаптанса, кез келген жас азамат жоғары оқу орнына грант арқылы түсе алады. Мемлекет мұндай грант санын жыл сайын арттырып жатыр.
Елімізде өмір сүру ұзақтығы алғаш рет 75,9 жасқа жетті. Бұл – осы аймақ елдері арасындағы ең жоғары көрсеткіш. 2023 жылдан бері ана өлімі 35 пайызға азайды. Ал сәби өлімі 20 пайызға қысқарып, тарихи тұрғыдан ең төмен деңгейге түсті.
Соңғы жеті жылда 1259 денсаулық сақтау нысаны салынды. Соның ішінде «Ауылда денсаулық сақтауды жаңғырту» ұлттық жобасы аясында 655 нысан бой көтерді.
Былтыр Астанада науқастарды емдейтін Протондық терапия орталығы ашылды. Бұл – біздің аймақтағы теңдессіз нысан. Сондай-ақ өткен жылы «Аналар саулығы» бағдарламасы іске қосылды. Әйелдердің денсаулығын қорғауға арналған бұл бағдарламаның да мән-маңызы айрықша.
Менің тапсырмаммен 2021 жылдан бастап «Аңсаған сәби» бағдарламасы жүзеге асырылып жатқанын білесіздер. Соның аясында жыл сайынғы бөлінетін квота саны 7 есе артты (яғни 1 мыңнан 7 мыңға дейін көбейді). Бүгінде 11 мыңнан астам сәби осы ЭКО тәсілімен дүниеге келді.
Мен медицина қызметкерлеріне күш көрсеткен адамдарды қылмыстық жауапкершілікке тарту туралы заңға жыл басында қол қойдым. Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы елдерінің көбінде мұндай заң мен норма жоқ. Сонымен қатар басқа елдермен салыстырғанда Қазақстан халқына ақысыз медициналық көмек алуға заңмен кепілдік берілген.
Тек былтырдың өзінде 3,6 миллион адам мемлекет есебінен ақысыз дәрі-дәрмек алған. Елімізде Әлеуметтік сақтандыру жүйесі тиімді жұмыс істеп тұр. Жұмыссыз қалған, асыраушыдан айрылған және еңбекке жарамсыз адамдарға арнайы көмек беріледі. Биыл осындай әлеуметтік төлемдердің көлемі 10 пайызға ұлғайды. Бүгінге дейін 660 мыңнан астам адамға шамамен 70 миллиард теңге қаржылай қолдау көрсетілді. Осы жылы жәрдемақының барлық түрінің, базалық және ортақ зейнетақының мөлшері 10 пайызға көбейді.
Мұның бәрі – Қазақстанда дүниеге келгеннен бастап өмір бойы берілетін әлеуметтік көмектің аздаған бөлігі ғана. Өкінішке қарай, мемлекеттің мұндай қолдауын көпшілік тиісті деңгейде бағалай бермейді, оны солай болуға міндетті деп қабылдайды, аспаннан шұға жауғандай көреді. Халықаралық сарапшылар үкіметтерге қоғамда масылдық белең алып, азаматтардың жұмыс қабілетінің төмендеуі мүмкін екені туралы ескертуде. Айтпақшы, жақында әйгілі Илон Маск осы тақырыпта сөз сөйлеп, әлеуметтік жүйелердегі «шектен тыс жомарттықтың» зиянын жеткізді. Осы тектес болжамдар мен мәлімдемелерді жиі көреміз. Сонымен қатар кейбір ар-ұяты жоқ адамдар, қарапайым тілмен айтқанда, алаяқтар, ешқандай құқығы болмаса да әлеуметтік көмек алудың қылмыстық жолдарын жасаған. Бұл жөнінде бұған дейін де айтқанмын. Мұндай қылмыскерлер ең әуелі мемлекеттік қолдауға шын мұқтаж жандарды тонап отыр. Сондықтан әлеуметтік көмекті тиісті адресіне жеткізу үшін ауқымды жұмыс жүргіземіз.
Шетелдіктер еліміздегі әлеуметтік қолдау жүйесі осыншама жоғары деңгейде екеніне таң қалады. Себебі мұндай көмек кез келген елде көрсетіле бермейді. Ашығын айтсақ, кейбір мемлекеттер осындай қолдау жасауға құлықты емес.
Дүниежүзілік банктің мәліметіне сәйкес, былтыр табысы төмен және орташа елдерде тұратын 1,6 миллиард адам әлеуметтік қолдау шараларына қол жеткізе алмаған. Цифрлық кедергілер де әлеуметтік теңсіздікті күшейте түсті. Елімізде әлеуметтік желілер мен заңды онлайн-қызмет түрлерінің бәрі ешқандай шектеусіз жұмыс істеп тұр. Бұл – мемлекеттік саясаттың ашықтығын және қоғамда пікір алуандығы бар екенін аңғартады.
Бұдан бөлек, Қазақстан электронды үкімет жүйесі және қаржылық технологияны дамыту бойынша ең ілгері елдердің бірі саналады. Бірақ біз мұнымен тоқтап қалмаймыз. Цифрландыруды және жасанды интеллектіні жаппай енгізуді жалғастыра береміз. Бұл міндетті стратегиялық мағынаға ие мәселе ретінде қабылдауымыз керек. Өйткені, бұл – заман талабы, сондай-ақ, өсіп-өркендеуге, мемлекеттің тиімділігін арттыруға жол ашатын аса маңызды қадам.
Бір сөзбен, әлемдегі күрделі геосаяси ахуал мен ел ішіндегі өзекті түйткілдерге қарамастан, Қазақстан дамудың даңғыл жолына түсіп, нық сеніммен алға қадам басып келеді.
Жалпы, 2025 жылдың қорытындысы бойынша Қазақстан адам капиталын жаһандық бағалаудағы позициясын айтарлықтай нығайтып, 160-тан аса елдің арасында 42-орынға табан тіреді. Бұл кездейсоқ емес. Соңғы жылдардағы ауқымды мемлекеттік инвестициялар қазірдің өзінде жеміс беріп, стратегиялық тиімділігін көрсете бастады. Аталған беделді индексте Қазақстанның жоғары көтерілуі мемлекеттік саясаттың ұзақмерзімді қисынға әрі нақты басымдықтарға сүйенетінін көрсетеді. Бұл дегеніміз – ұлт саулығын нығайту, білім сапасын арттыру, балалар мен жастарға арналған мүмкіндіктерді кеңейту, ғылымды, мәдениетті, спортты қолдау, озық инновацияға, цифрландыруға ден қою, жасанды интеллектіні енгізу, жайлы әлеуметтік және кәсіпкерлік орта құру. Мемлекет осы және басқа да салаларды дәйекті түрде дамытып келеді. Сол арқылы азаматтардың әлеуетін өркендетуге жол ашады. Бұл – біздің түпкілікті таңдауымыз. Себебі жаңа заманда халқының келешегін кемел етуге ұмтылған мемлекеттер ғана ұтады.
Жиындарда, Үкімет отырыстарында, еңбек ұжымдарымен кездесулерде бос мақтаннан, тоқмейілсуден аулақ болып, түйткілді мәселелерді ашық айтып, оның шешімін бірлесіп іздеуіміз қажет екенін, алдымызға биік мақсат қою керегін үнемі айтып келемін. Сонда ғана нақты нәтижеге жете алатынымызға сенімдімін.
Азаматтарымыз әлемнің қай қиырында жүрсе де, оларға өз мемлекеті – Қазақстан Республикасы қамқор болып, көмек қолын созуға дайын екенін біледі. Бұған жақында Таяу Шығыстағы қақтығыстың ортасында қалған туристеріміз, қажылық сапарға аттанған отандастарымыз, кәсіпкерлеріміз көз жеткізді.
Жағдай шын мәнінде күрделі еді. Шиеленіс басталған сәтте өңір елдері басшыларына осынау қиын-қыстау кезде шынайы қолдауымды білдіріп, хат жолдадым. Бұдан бөлек, Қатар, Біріккен Араб Әмірліктері, Бахрейн, Оман, Сауд Арабиясы басшыларымен телефон арқылы сөйлесіп, оларға тілектестігімді жеткіздім.
Сондай-ақ отандастарымызды жедел эвакуациялау тапсырылды. Ел аумағындағы тіршілікті қамтамасыз ету нысандары мен маңызды инфрақұрылымдарды қорғау, Қарулы күштер мен құқық қорғау ведомстволарында жауынгерлік кезекшілік ұйымдастыру жөнінде міндет жүктедім.
Сыртқы істер министрлігінің жанынан арнайы штаб құрылды. Оның құрамына барлық ведомствоның өкілдері енді. Бұл жұмысқа әуе тасымалдаушы және туристік компаниялар, ерікті демеушілер атсалысты. Штаб тәулік бойы жұмыс істеп, азаматтарымызды аймақтан қауіпсіз жолдармен алып шығуға бар күшін салды.
Қақтығысқа қатысушы тараптар бір-бірінің әскери және азаматтық нысандарын, соның ішінде әуежайларды баллистикалық зымырандармен, ұшқышсыз ұшу аппараттарымен атқылады. Соның салдарынан көптеген елдің әуе кеңістігі жабылды. Кей жағдайларда отандастарымызды өзге елдердің аумағы арқылы алып өтуге тура келді. Оларды дипломаттарымыз бен консулдық қызметкерлері қарсы алып, ұшақтарға жайғастырып, елге шығарып салды. Иранда қалған азаматтарымыз Әзербайжан, Армения және Түрікменстан шекаралары арқылы эвакуацияланды. Елшіліктер ұдайы байланыста болып, тиісті көмек көрсетті. Осы күрделі жұмыстың нәтижесінде 9 мыңға жуық отандасымыз оқ пен оттың ортасынан аман-есен елге оралды. Бұл жұмыс жалғасуда.
Бұған шетелдіктер де назар аударды. Бейбіт күннің өзінде мұндай шараларды ұйымдастыруға көп күш-жігер жұмсау керек. Ал соғыс жағдайында тіпті қиындап, мән-маңызы арта түседі. Осынау стресс-сынақтан сәтті өту Қазақстанның халықаралық аренадағы абырой-беделін асқақтатты десем, артық айтқандық емес.
Орайлы сәтті пайдалана отырып, Таяу Шығыс елдерінің басшыларына «кедергісіз дәліз» ұйымдастырғаны үшін тағы да ризашылығымды білдіремін. Отандастарымызды эвакуациялауға көмек көрсеткен барша жанға, мемлекеттік органдар мен әуе компанияларының қызметкерлеріне алғыс айтамын.
Қандай жағдай болса да, Қазақстан өз азаматтарын ешқашан тағдыр тәлкегіне қалдырмайды. Пандемия кезінде де солай болған. Әлемнің түкпір-түкпірінен арнайы борттармен мыңдаған отандасымызды елге алдырдық. Шетелдерде қиын жағдай туындағанда да дәл осылай әрекет еттік. Техногендік апат, су тасқыны, өрт және басқа да төтенше жағдайлар кезінде мемлекет қиындыққа душар болған азаматтарға уәде еткеніміздей қолұшын берді.
«Азаматтарымызды қиын жағдайда қалдырмаймыз». Бұл – жай ғана ұран немесе популизм емес, мемлекеттік саясатымыздың бұлжымас қағидаты. Сондықтан осы ұстанымның жаңа Конституция жобасында көрініс табуы заңдылық. Ата заңымызда: «Қазақстан Республикасы өз азаматтарын ел аумағынан тыс жерде заңға сәйкес қорғауға кепiлдiк бередi» деп тайға таңба басқандай анық жазылған.
Барша отандасымызға белгілі ақиқат бар: көк паспорт иелері әрқашан және кез келген жерде мемлекет қорғауында болады. Паспортымыздың қуаты мемлекетіміздің ықпалынан, халқымыздың жасампаз рухынан, заманның озық идеяларын игере алатын қабілетімізден көрінеді.
Бірлік, жауапкершілік, төзімділік, өзара қолдау және сенім рухы – біздің қоғамға тән асыл құндылықтар. Бұл қағидаттардың ел ертеңі үшін мәні зор. Мұны жастарымыздың терең түсінетіні қуантады. Біз дарынды ұл-қыздарымыздың спортта, өнерде, ғылымда, бизнес пен технология саласында бағындырған белестеріне шын жүректен қуанамыз. Олардың жетістіктерін тұтас ел болып атап өтеміз, мемлекеттік наградалармен марапаттаймыз.
Төл мәдениетіміздің, технология саласындағы табыстарымыздың, ырысты ынтымағымыздың жарқын мысалдары Қазақстанды болашаққа қол созған прогрессивті әрі өркениетті ел ретінде танытады.
Өздеріңізге мәлім, жұмыс кеңестері мен кездесулерде, халыққа арнаған Жолдауымда барлық атқарушы органның жұмысындағы кемшін тұстарды ашық айтып, талдау жасаймын. Бұл – дұрыс. Әйтсе де көзге айқын көрініп тұрған жетістіктерді де атап өткеніміз жөн. Еліміздің барлық бағытта әлеуеті нығайып келеді. Ендігі міндет – даму қарқынын сақтап, жаңа мақсатқа жету үшін алға ұмтылу.
Биыл тәуелсіз ел болғанымызға 35 жыл толады. Осы уақыт аралығында жағымды және жағымсыз көптеген оқиғаға куә болдық. Мерейімізді өсірген, жігерімізді жасытқан сәттерді де бастан өткердік. Бастысы, біз шыңдалып, әлем елдерімен терезесі тең мемлекет ретінде өмір сүруді үйрендік.
Алайда дүние бір орында тұрмайды. Әлем көз ілеспес жылдамдықпен өзгерді, адамзаттың дүниетанымы да жаңарды. Демек, бізге, яғни Қазақстан азаматтарына да өзгеру қажет. Халқымыздың болашағы осы үдерістің қаншалықты табысты жүзеге асатынына тікелей байланысты.
Жаңа Конституцияның мазмұны шын мәнінде халықтық сипатқа ие. Бұл маңызды құжат жұртымызға, әсіресе, өскелең ұрпақ пен жастардың игілігіне қызмет етеді. Жаңа Конституция – жастарға өмірде бағыт-бағдар сілтейтін темірқазық іспеттес. Өйткені өзгерістерге толы жаңа дәуірде елдің де, жердің де иесі, қорғаны – жастар. Сондықтан бұл құжатты Қазақстанның алдағы онжылдықтардағы орнықты дамуына негіз қалайтын саяси тұғыры десек, қателеспейміз.
Қазіргі конституциялық реформаны Ата заңымызға 2022 жылы енгізілген өзгерістерден бөліп қарауға болмайды. Ол кезде бас құжаттың үштен бірі жаңартылды. Бізге сол уақыттың өзінде жаңа Конституция қабылдауға болар еді. Осындай ұсыныс көптеген қоғамдық алаңда, сарапшылар ортасында айтылды. Дегенмен бірқатар саяси жаңашылдықты жүзеге асырып, содан кейін ғана еліміздің конституциялық негіздерін біртіндеп өзгертуге кірісу жөнінде шешім қабылданды. Жасыратыны жоқ, бұл менің ұйғарымым болатын.
Қазіргі конституциялық реформа қоғам сұранысына сай келеді, сондықтан нағыз халықтық сипатқа ие болды. Әуелі күн тәртібіне парламенттік реформа мәселесі ғана қойылған еді. Алайда қоғамдық талқылаулар бұл бастаманың аясынан шығып кетті.
Азаматтардан төрт мыңға жуық ұсыныс түсті. Оның 15 пайызға жуығы Парламенттің қызметіне қатысты, ал қалғаны ауқымды конституциялық реформаның түрлі аспектісін қамтыды. Нәтижесінде конституциялық комиссияға келіп түскен өтініштердің саны он екі мыңға жетті. Негізгі заңның жобасына қатысты талқылаулар жарты жылдан астам уақытқа созылды. Бұқаралық ақпарат құралдарында кеңінен жарияланды. Мына бір жағдайға баса назар аударғым келеді: кейбіреулер конституциялық реформа екі аптаға жетер-жетпес уақыт аралығында жасалды деген ұшқары пікір айтады. Бірақ олай емес. Ата заңның жобасы жарты жылдан аса уақыт талқыланды. Барлық жұмыс БАҚ-та көрініс тапты. Жалпы, бұл үдеріске бүкіл қоғам білек сыбанып кірісті. Азаматтарымыз eGov және eOtinish платформаларында ойларын ортаға салды. Комиссия отырыстарын әлеуметтік желілер арқылы тікелей эфирде көргендер саны миллионнан асты.
Ауқымы жағынан да, құрамындағы мамандардың кәсіби деңгейі тұрғысынан алып қарасақ та теңдесі жоқ Комиссия өте көп жұмыс атқарды. Мыңдаған ұсынысты жүйелеп, ретке келтіру – оңай шаруа емес. Мен осы сәтті пайдаланып, Халық Конституциясының мәтінімен жұмыс істеген барша азаматқа тағы да зор алғыс айтамын. Сондай-ақ ел тағдырына тікелей әсер ететін мәселеге бейжай қарамай, өз ұсыныстарын жолдаған адамдарға шынайы ризашылығымды білдіремін.
Сарапшылар барлық негізгі мәселе бойынша ортақ мәмілеге келген соң ғана жаңа Конституцияның соңғы жобасы бұқаралық ақпарат құралдарында жарияланып, республикалық референдумға шығарылды.
Енді алдағы жексенбіде халқымыз дауыс береді. Бұл референдумның Қазақстан тарихындағы орны ерекше болатыны сөзсіз. Азаматтарымыз Конституция жобасын қолдаған жағдайда Қазақстанда жаңа, анағұрлым тиімді, яғни, еліміздің ұзақмерзімді тұрақты дамуына жол ашатын саяси жүйе қалыптасады.
Конституциялық Сот төрағасы мен судьяларының, Жоғары Сот төрағасының және Бас прокурордың өкілеттілік мерзімін шектейтін ережелер Конституция жобасындағы жаңашылдық болды. Негізгі заң жобасына сәйкес, бір адам аталған қызметтерге бір реттен артық тағайындалмайды. Мемлекеттегі жоғары лауазымды тұлғалардың өкілеттігін бір мерзіммен шектеу – бұрын-соңды болмаған саяси жаңашылдық. Сонымен қатар Құрылтайдың Конституциялық Сот пен Жоғарғы Сот судьяларын қол сұғылмау кепілдігінен айыру, Премьер-министрді тағайындауға келісім беру құзыреті сақталады. Осылайша, тежемелік және тепе-теңдік жүйесі нығайып, оның тиімділігі арта түседі.
Енді бір палаталы Парламентте Президент квотасы болмайды. Оны сақтауға да болар еді. Конституциялық реформа жөнінде келіп түскен ұсыныстардың қатарында осы квотаны күшінде қалдыру туралы да көп айтылды. Бірақ депутаттар ешқандай артықшылықсыз бірыңғай ереже бойынша сайлануға тиіс деп санаймын.
Президенттің жақын туыстарының мемлекеттік саяси қызметші лауазымын атқаруына, тіпті, квазимемлекеттік сектор субъектілерінің басшысы болуына тыйым салатын норма айрықша мәнге ие. Бұл ереже биліктегі отбасылық жүйеге және оның бір қолға шоғырлануына тосқауыл қояды.
Кейбір ықпалды адамдар, басқаша айтқанда «сұр кардиналдар» немесе «саясат сахнасының сыртындағы ойыншылар» мемлекеттік институттарды алмастырмауы керек. Бұл тәжірибе түбегейлі жойылды.
Біз бір ел болып жаңа кезеңге қадам бастық. Мемлекеттік мекемелер жекелеген басшылардың қалауына қарай емес, Конституцияға және тиісті заңға сәйкес жұмыс істейді. Саяси жаңғырудың мән-маңызы да – осында.
Мемлекеттік биліктің табиғи, яғни, эволюциялық жолмен дамуы мызғымас сипатқа ие болды. Бұл маңызды жұмысты тоқтату, тіпті, өткенді кері қайтару да мүмкін емес. Себебі халық ондайға жол бермейді. Мен бұған кәміл сенемін.
Бүгінде мемлекеттік құрылымның жаңа үлгісі ұсынылып отыр. Соған сәйкес биліктің барлық тармағы шешім қабылдаған кезде бірдей тәуелсіз болады. Ал Президент олардың кедергісіз, үйлесімді жұмысын қамтамасыз етеді.
Еліміздің басты өкілді органы – Құрылтайдың құзыреті кеңейе түседі. Бір палаталы Парламент тиімді заң шығару қызметін жүзеге асыруға мүмкіндік береді.
Әлемдік тәртіп пен ішкі реформалар түбегейлі өзгеріп жатқан кезеңде заманауи сын-қатерлерге дер кезінде төтеп беру бәсекеге қабілетті мемлекеттің басты сипатына айналды. Сондықтан бұл шешімнің маңызы зор.
Өз кезегінде, жоғары кеңесші орган саналатын Халық Кеңесі мемлекет пен қоғам, әртүрлі әлеуметтік-этностық топтар арасында сенімді байланыс орнатады. Ал Халық Кеңесіне заң шығару бастамасын беру оның институционалдық рөлін нығайта түседі.
Барлық саяси жаңғыру ел тағдырына институционалдық жауапкершілікті күшейту ниетінен туындап отыр. Бір ғана тірекке арқа сүйеген саяси жүйе әлсіз болады әрі ұзаққа шыдамайды. Мұны халықаралық тәжірибе көрсетті.
Біз, шын мәнінде, халықтық билік қалыптастырудамыз. Оның өзегінде әлеуметтік әділдік, жасампаз отаншылдық, Заң мен тәртіп үстемдігі, азаматтардың заңды құқықтары мен бостандықтарын сақтау, білім, ғылым және технологияның дамуына басымдық беру, мемлекетіміздің Тәуелсіздігін, егемендігі мен аумақтық тұтастығын қорғау секілді ешқашан ескірмейтін, мәнін жоймайтын құндылықтар жатыр.
1995 жылғы Конституцияда мемлекеттік билікті нығайтуға басымдық берілді. Сол заманның биігінен қарағанда, бұл орынды еді. Өйткені Тәуелсіздіктің елең-алаңында заң шығару қызметін қамтамасыз ету қажет болды.
Қолданыстағы Конституцияны сынға алудың қажеті жоқ. Өйткені бұл құжат мемлекетіміздің іргесін бекемдеуге оң ықпал етті. Мұны мойындауымыз керек. Біз Әділетті Қазақстанды құрып жатырмыз. Сондықтан Қазақстан Республикасының тұңғыш Президенті Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевтың ерекше тарихи еңбегін ұмытпағанымыз ләзім.
Қазіргі қоғам өмірінде «Адам мемлекет үшін емес, мемлекет адам үшін» деген қағидаттың өзектілігі артты. Сондықтан жаңа Конституцияның бойынан осы ұстаным анық аңғарылады.
Адамның құқықтары мен бостандықтарын қорғауға 30 баптан тұратын ең үлкен бөлімнің арналуы тегін емес. Бұл – Ата заңның шамамен үштен бірі. Салыстырмалы түрде айтсақ, Президент туралы бөлім небәрі 10 баптан тұрады.
Азаматтарымыздың құқығына қатысты көптеген нормаға жаңа мазмұн беріліп, мән-маңызы арта түсті. Еліміздің тарихи-мәдени мұрасын, отбасылық және адами құндылықтарды көздің қарашығындай сақтайтынымызды Ата заң деңгейінде айқындадық.
Бұл – халқымыздың ажырамас құқығы. Ешбір саясаткердің, иә болмаса қоғам белсендісінің, шетелдік немесе отандық үкіметтік емес ұйымдардың бұған күмән келтіруіне, сынап-мінеуіне қақысы жоқ. Оған жол бермейміз.
Халқымыздың басым бөлігі отбасын қолдау бағытындағы мемлекеттік саясатты құптайды. Өйткені отбасы дегеніміз – ұлттың жаңа қасиетін қалыптастырып, адал әрі патриот азаматты тәрбиелеп шығаратын алтын ұя.
Азаматтарымыздың мүддесін қорғау – ең маңызды мемлекеттік міндет. Сайып келгенде, бұл егемендігімізге, ұлтымыздың баянды болашағына қатысты мәселе.
Жаңа Конституция жобасы адам құқықтары мен бостандықтарын қорғауды ең жоғары деңгейге көтереді. Яғни адам дүние есігін ашқаннан бастап, оның бастауыш және орта білім алуы, отбасын құруы және кәмелетке толған балалардың еңбекке жарамсыз ата-анасына қамқорлық жасау міндеті Негізгі заңда түгел қамтылған.
Ата заң жобасы – азаматтармен адами қарым-қатынас түзудің жарқын көрінісі. Күні кеше ғана кейбір нормалар әлеуметтік қиял сияқты көрінген еді. Мысалы, қазіргі Конституцияда азаматтың мемлекетке келтіретін зияны жөнінде жазылған, ал жаңа Ата заң жобасында адамға зиян келтіргені үшін мемлекетке жүктелетін жауапкершілік туралы норма пайда болды. Бұдан былай әр адам мемлекеттік органның немесе лауазымды тұлғаның заңсыз әрекеті арқылы келтірілген зиянды мемлекеттен өтеп алуға құқығы бар.
«Мемлекет Конституциясы адам конституциясын бұзбайтындай болуға тиіс» деген ұлағатты сөз Қазақстан азаматтарының құқықтары мен бостандықтарын, мүдделерін қорғаудың жаңа тәсілдерін дәл сипаттайды. Заң мен тәртіп үстемдігіне мемлекеттік идеология ретінде басымдық берілгенін тағы да атап өткім келеді. Бұл қағидатты толық түсінбесек және ұлттық санамызға сіңірмесек, қазақ мемлекеттігінің нығаюы туралы айтудың өзі артық.
Жемқорлардың, тіпті олардың соттылығы заңда белгіленген тәртіппен жойылғанына немесе алынғанына қарамастан, сайлануға құқығы жоқ. Бұл – өте маңызды жаңашылдық деп ойлаймын.
«Тұрғын үйге қол сұғуға болмайды» деген бап та әділдік қағидатына толық сай келеді. Жаңа Конституция жобасында «Сот шешiмiнсiз тұрғын үйден айыруға және шығарып жіберуге жол берiлмейдi» деп нақты жазылған.
Негізгі заңда адвокатура институты бекітіліп, сондай-ақ Миранда ережесі енгізіледі. Бұрын-соңды мұндай болған жоқ. Осы арқылы азаматтың сотта қорғалу және заң көмегін алу құқығына мемлекет беретін кепілдік күшейеді.
Жеке өмірге қол сұқпау құқығын Конституция деңгейінде бекіту ұсынылды. Бұл жерде тек жеке салымдар мен жазысқан хаттардың құпиясын заңмен қорғау туралы сөз болып отырған жоқ. Банк операцияларының, дербес деректердің құпиялығын қамтамасыз ету Конституция бойынша қорғалады. Цифрлық технология мен қаржы секторы қарыштап дамыған қазіргі заманда бұл өзекті мәселеге айналды.
Бұдан бөлек, Қазақстанда дербес деректер мен цифрлық құқықтың қорғалуына кепілдік беруді Негізгі заң деңгейінде бекіту жоспарланып отыр. Алғаш рет білім мен ғылымды, инновацияны дамыту мемлекет қызметінің конституциялық қағидаты ретінде танылмақ. Мемлекеттің, әсіресе, білім беру жүйесінің зайырлы сипатқа ие болуы айрықша маңызға ие. Біз төрткүл дүниенің дарындарын өзімізге тартып, инвестициясын игеретін мықты елге айнала аламыз. Оған әлеуетіміз жетеді. Бұл – адам капиталының сапасын арттыру бағытындағы жұмыстың маңызды бөлігі. Сондықтан зияткерлік меншікті тұңғыш рет Конституция деңгейінде қорғау ұсынылып отыр. Бұл, өз кезегінде, креативті экономиканың дамуына тың серпін береді.
«Азаматтарға жаңа міндеттер жүктейтін немесе олардың жағдайын нашарлататын заңдардың кері күші болмайды» деген норма енгізілді. Осылайша, біз тұрақты әрі түсінікті құқықтық, инвестициялық орта қалыптастырамыз. Азаматтарымыз өз құқы бұзылмайтынын, қорғалатынын біліп, олардың алаңсыз өмір сүруіне және кәсіпкерлікпен айналысуына жағдай жасалады. Сонымен қатар жекелеген аумақтар мен «қарқынды дамитын қалалар» үшін арнаулы құқық режимін белгілеу ұсынылып отыр.
Осы нормаға байланысты еліміздің аумақтық тұтастығына қауіп төндіреді деген қауесет тарай бастады. Әдетте мұндай ауыр айыптауды әлемдік тәжірибеден бейхабар, заңнамалық сауаты жоқ адамдар айтады.
Айтпақшы, жаңа Конституция жобасында орыс тілінің мәртебесін төмендетіп жатыр-мыс деген күңкіл әңгімеге қатысты да осыны айтуға болады. Бұл жайында жазылған мақалаларды оқудың өзі қызық. Стилистикалық және грамматикалық қателерден аяқ алып жүре алмайсың. Жарияланым авторлары орыс тілі үшін қам жейді, бірақ өздері оны дұрыс меңгермеген. Түптеп келгенде, жаңа Конституция мәтінінің ресми құжат ретінде қазақ және орыс тілдерінде жариялануы көп нәрсені аңғартпай ма? Бұл жерде түсініктеме беріп, ақталудың өзі артық.
Осы орайда қазақ тілінің мәртебесі төмендеді деп байбалам салудың қажеті жоқ. Жаңа Конституция жобасында «Қазақстан Республикасының мемлекеттік тілі – қазақ тілі» деп нақты жазылған. Бұл ретте ана тіліміз тек көркем әдебиетте ғана емес, еліміздің қоғамдық-саяси өмірінің барлық саласында кеңінен қолданылады. Ең маңыздысы, жастар арасында қазақша сөйлеу сәнге айналды. Басқаша айтқанда, қазақ тілінің болашағы жарқын. Кейбіреулер тіл тағдырына алаңдаған кейіп танытып, бұл тақырыпты саяси құрал ретінде пайдаланады. Қазақ жастары жаңашылдыққа тез бейімделе алуымен ерекшеленеді. Олар қазақша мен орысшаны қоса алғанда, үш-төрт тілді еркін меңгереді. Мұны айналамыздан күнде көріп жүрміз.
«Саяси буллингпен» шетелдік азаматтардың айналысатыны өз алдына. Бірақ осы қитұрқы әрекетке өз азаматтарымыздың баруын, оның үстіне себепсіз соқтығуын түсіну өте қиын. Кейбіреулер өз бағасын асырып, жұрт алдындағы беделін көтеру үшін ұлт мүддесіне шекеден қарап, шектен шығады. Тым болмаса, жаңа Конституцияның идеологиялық және саяси мәніне, ұсынылған нормалардың қандай рөл атқаратынына бір сәт үңіліп көрген жөн.
Біз арнаулы режимді тек қаражат, яғни капитал тарту үшін енгізіп отырмыз. Мұндай артықшылық қаржылық басқару, салық жеңілдіктері және сот рәсімдеріне қажетті жұмыстарды қамтамасыз ету үшін беріледі. Мәселен, осындай режим Алатау қаласына қатысты қолданылмақ.
Конституцияда арнаулы құқық режимін бекіту арқылы біз инвесторларға қолайлы жағдай жасаймыз. Жер жүзіне Қазақстанды тұрақты, ашық, кедергісіз және ішкі нарықтағы ахуалы айқын ел ретінде көрсетеміз. Мұндай аумақтар Қазақстанның біртұтас конституциялық, құқықтық кеңістігінің ажырамас бөлігі саналады және солай болып қала береді. Конституциялық жүйенің аса маңызды бөлігі ретінде еліміздің аумақтық тұтастығы мен мемлекеттік құрылымы мызғымас сипатқа ие.
Жаңа Ата заңымызда Тәуелсіздікті, егемендікті және аумақтық тұтастықты қорғау басты қағидаттар ретінде көрсетілгеніне тағы да тоқталғым келеді. Бұл ережелерді қайта қарауға, басқаша тәпсірлеуге болмайды. Яғни ол мүлдем өзгермейді.
Осындай негізгі ережелермен қатар, Ата заң жобасында ұлттық валютаның мәртебесі айқындалды. Бұл – мән-маңызы зор норма. Төл валютаның Елтаңба, Ту және Әнұранмен қатар тұруы бекер емес. Бұл жаңашылдық егемендікті, соның ішінде қаржылық дербестікті құқықтық тұрғыдан қорғауды көздейді.
Мына нәрсені атап өткім келеді: Қазақстан халқы биліктің бастауы және егемендіктің иесі саналады. Осы ереже Конституция жобасында жаңа норма ретінде нақты бекітілді. Бұл – жаңа Ата заң мемлекеттігіміздің тұғырын нығайта түседі деген сөз. Мұның, әсіресе, геосаяси ахуал құбылып, тұрақсыздық орнап, ұлттық қауіпсіздікке сын-қатерлер төнуі мүмкін кезеңде маңызы зор.
Ата заңның мәтіні ғана емес, мәні мен мағынасы өзгерді. Онда сан ғасырлық мемлекеттілік дәстүріміз, мақсат-мұраттарымыз бен мызғымас құндылықтарымыз нақты көрсетілді.
Ашығын айтайын, мен өзім де Мемлекет басшысы ретінде жаңа Конституция жобасының мәтінін жазуға тікелей атсалыстым. Оның әр тарауына, әр бабына баса мән бердім. Әрбір сөздің мағынасына терең үңіліп, өз ұсыныстарымды Конституциялық комиссияға жолдадым. Бұдан бөлек, біз терминдер мен сөздерді қазақы ұғымға барынша сай етіп беруге айрықша назар аудардық. Мысалы, қазіргі Ата заңымызда «Қазақстан аумағының тұтастығы» деген ұғым бар. Негізі, бұл «жердің тұтастығы» болуы керек еді. Мен бұл мәселеге лингвист және саясаткер ретінде сарапшылардың назарын аудардым. Себебі, жер – қазақ үшін ең қастерлі ұғымның бірі. Ата-бабаларымыз бір қарыс жер үшін жанын құрбан қылған. Осы ұланғайыр жерді қорғап, ұрпаққа мирас еткен. Оның табиғатын аялау, тұтастығын сақтау, шекарасын қас қақпай күзету – қасиетті борышымыз. Ұлы даланың бір уыс топырағы – баға жетпес байлығымыз. Сондықтан «жердің тұтастығы» деген сөз халқымыздың дүниетанымына сай келетін, нағыз қазақы ұғым болар еді. Мен бұл ұстанымды қолдаймын. Алайда халықаралық деңгейде орныққан термин болғандықтан, Конституциялық комиссияның басым көпшілігі «аумақтық тұтастық» ұғымын өзгеріссіз қалдырды. Мен мұны жаңа Конституцияның жобасын әзірлеу кезінде әрбір нормаға, әрбір бапқа қатысты қызу пікірталас болғанына байланысты мысал ретінде айтып отырмын.
Қазақта «Келісіп пішкен тон келте болмас» деген сөз бар. Жұртшылық та бұл жұмыстан тыс қалған жоқ. Азаматтарымыздан мыңдаған ұсыныс келіп түсті. Соның барлығы мұқият зерттеліп, сүзгіден өтті. Ақылға қонымды ұсыныстың бәрі ескерілді. Бұл халқымыз өз болашағы үшін жауапты екенін терең сезіне алғанын көрсетеді.
Референдумға шығарылып жатқан жаңа Ата заң жобасы жан-жақты зерделеніп, қызу талқыдан өтті. Сондықтан оны нағыз Халық Конституциясы деп нық сеніммен айта аламыз.
Шын мәнінде, жаңа Ата заң – өркениеті бай, тарихы терең, мұраты биік, жоспары айқын, болашағы жарқын, Әділетті, Қуатты, Қауіпсіз, Таза Қазақстанның төлқұжаты.
Мен Мемлекет басшысы ретінде әрбір шешімді тек ұлт мүддесі тұрғысынан қабылдайтынымды атап өткім келеді. Бізге арқаны кеңге салып, жайбарақат жүруге болмайды. «Бір жөні болар, жолымыз болар» деп отыра алмаймыз. Оған құқымыз да жоқ. Біз эволюциялық даму жолына, яғни, жан-жақты, жедел және батыл жаңғыру жолына түстік.
Ұсынылған Конституция жобасы қабылданса, мемлекет пен азаматтардың қарым-қатынасы жаңа сипатқа ие болады, сондай-ақ еліміздің бүкіл заң жүйесі жаңарады.
Ата заңға өзгерістер енгізу тәртібі әлдеқайда жақсарып, демократиялық құқықтық сипатқа ие болады.
Қазіргі Конституция бойынша Парламент Негізгі заңға өзгерістер мен толықтырулар енгізе алады және мұндай жағдай осыған дейін бірнеше рет болған. Ал енді Конституцияға енгізілетін кез келген өзгерістер мен толықтырулар бойынша шешім тек жалпыхалықтық референдум арқылы қабылданады. Бұл қадам келешекте жекелеген саяси топтардың мүддесіне бола негізсіз конституциялық түзетулер жасауға тосқауыл қояды.
Мен Президент қызметіне кіріскен сәттен бастап ел тағдырына қатысты аса маңызды мәселенің бәрі халықтың талқысынан өтіп, референдум арқылы шешіліп келеді. Бұл мен үшін мызғымас ұстаным болды.
Естеріңізге сала кетейін, 1995 жылы қабылданған «Референдум туралы» конституциялық заң күшіне енгеннен бері алғаш рет 2022 жылы ғана қолданылды. Алдағы науқан аз уақыт ішінде өткен үшінші референдум болмақ.
Тәуелсіздік жылдары ішінде айтылған барлық теріс болжамдарға қарамастан, халқымыздың табанды еңбегінің арқасында Қазақстан халықаралық абырой-беделі зор күшті мемлекет ретінде қалыптасты.
Бірақ, күшті, мықты ел болу жеткіліксіз. Мемлекеттің шынайы кемелдігі азаматтардың, заң мен өскелең ұрпақтың алдындағы жауапкершілігінен айқын көрінеді.
Мықты мемлекет тірек болады, ал жауапты мемлекет ертеңгі күнге деген сенімді күшейтеді. Күш пен жауапкершілік үйлесім тапқанда ғана мемлекет озық әрі қарқынды даму жолына түседі.
Кейінгі ұрпақ біздің олқылықтарымызға түсіністікпен қарауы мүмкін, бірақ ел тағдырына әсер ететін тарихи шешім қабылдау кезінде енжар, жігерсіз, жауапсыз болсақ, олар бізді ешқашан кешірмейтіні сөзсіз.
Дәл қазір біздің алдымызда кемел санамен, зор жауапкершілікпен тағдырлы таңдау жасау міндеті тұр. Осы орайда барша азаматқа, әсіресе, жас отандастарымызға қарата арнайы үндеу жасағым келеді. Жаңа Конституция жобасы, ең алдымен, Сіздерге арналған. Сіздерге референдумда дауыс беріп, осы ұлы іске, яғни, Отанымыздың тағдырына қатысыңыз бар екеніңізді білдіретін орайлы мүмкіндік берілді. Басқаша айтқанда, Сіздер Ата заңға үлес қосқан азаматтар ретінде ел тарихына өз есімдеріңізді жазып қалдыра аласыздар. Біраз уақыт өткен соң, өмір көріп, есейген шағыңызда: «Мен азаматтық парызымды орындадым. Елімнің жаңа Ата заңын қабылдауға өз үлесімді қостым» деп мақтанышпен айтуға толық құқыңыз бар.
Қымбатты отандастар, Сіздердің таңдауларыңыз – бюллетень қағазындағы жай ғана белгі емес. Ол – нағыз Халық Конституциясы жобасына көрсеткен нақты қолдауыңыз. Жастар Қазақстанды дамудың даңғыл жолына салуға атсалысады.
Күні ертең ынтымақ-бірлігі жарасқан, еңбекқор, заңға бағынатын, білім, ғылым, мәдениет және зайырлылық құндылықтары берік орныққан, жаппай цифрландыру мен жасанды интеллект күнделікті өмірдің ажырамас бөлшегіне айналатын қоғам құру миссиясы Сіздерге жүктеледі. Сіздің дауысыңыз нағыз жасампаз отаншылдықтың, азамат ретінде ел келешегі үшін жауапкершілік арқалаудың қандай болатынын көрсетеді.
Қазіргі Қазақстан көптеген елден көш ілгері. Шартарапқа экономикалық дамуы орнықты, саяси ахуалы тұрақты, түрлі дін мен мәдениетке құрметпен қарайтын ел ретінде танылдық.
Біз өркениетаралық және дінаралық диалог өрбітуді, халықаралық құқықты сақтап, бейбіт қатар өмір сүруді, ядролық қаруды таратпай, өзара сенім және қауіпсіздік шараларын нығайтуды жақтаймыз.
Қазақстан ұлттық мүддесін, егемендігін әрдайым қорғайды. Келешекте де солай болмақ. Біз – жасампаз ұлтпыз. Қарым-қатынаста қиратпаймыз, бауырымызға тартамыз. Ешкімді жатырқамаймыз, бөлінбейміз, бірігіп, тату-тәтті тіршілік етеміз. Сондықтан біздің төлқұжатымызға халықаралық сенім жоғары, орасан зор күшке ие құжат ретінде мойындалады. Азаматтарымыз дүние жүзін емін-еркін шарлап, шетелдерде білім алады, кәсібін жүргізеді. Бұл еліміздің әлемнің алпауыт мемлекеттерімен терезесі тең, мол мүмкіндікке ие екеніне айқын дәлел.
Біз Әділетті Қазақстанның негізін қалап жатырмыз. Бұл елде кез келген адам әлеуметтік мәртебесіне, саяси, идеологиялық таңдауына, тіліне, дініне, этникалық шығу тегіне қарамастан, өз қарым-қабілетін толық пайдалана алады.
Осы тұрғыдан жаңа Халық Конституциясының жобасы ортақ Отанымыз – Қазақстан Республикасының жарқын келешегіне берік әрі мызғымас іргетас болады деп айта аламын.
Жаңа Ата заңымыз технологиялық өрлеуге, жасанды интеллектіні дамытуға және жаппай цифрландыруға жол ашады. Отанымыздың әділетті әрі өркендеген мемлекет болуына ықпал етеді.
Біз – бейбіт елміз. Қазақстанның көк түсті төлқұжатын жаһан жұртшылығы жақсы біледі және құрметтейді. Әлемнің әр түкпірінде азаматтарымызды жылы қабақпен, ерекше ілтипатпен қарсы алады. Бүгінде 90 мыңнан астам жастарымыз шетелде кедергісіз білім алуда.
Біз әр адамға зор мүмкіндік беретін елде өмір сүріп жатырмыз. Жақында өтетін референдум – сондай керемет мүмкіндіктің бірегейі. 15 наурызда әр азаматымыз Қазақ елінің жасампаздық жылнамасына өз қолтаңбасын қалдыра алады. Бұл – нағыз тарихи сәт. Мұндай сәт үнемі бола бермейді.
Осы орайда, мен Қазақстан жастарына тағы да арнайы үндеу жасағым келеді. Референдумға белсене қатысу – ел тағдырына бей-жай қарамау деген сөз. Сол күні өз таңдауыңды жасау – туған елдің жарқын болашағын өз қолыңмен құру деген сөз.
Уақыт өтеді, ал Қазақстан жаңа Конституцияның арқасында қарыштап дами береді. Көп ұзамай әлемдегі ең озық елдің біріне айналады. Сол кезде «Қастерлі Отанымды осы биікке жеткізген жолды таңдауға мен де атсалыстым» деп, мақтанышпен айта аласыздар. Ал кейінгі буын өздеріңізге әрдайым ризашылығын білдіріп жүреді. Ұлы Абай «Адамның адамшылығы істі бастауынан білінеді» деген. Біз бір ел болып маңызды әрі жауапты жұмысты қолға алдық. Ең бастысы, ниетіміз – түзу. Демек ісіміз оңға басып, берекелі болары сөзсіз.
Түптеп келгенде, мұның бәрі елдің ертеңі үшін жасалып жатыр. Ата-бабамыз ақ найзаның ұшымен, ақ білектің күшімен бізге кең-байтақ жерді аманат етті. Біз де келер ұрпақтың әділетті әрі өркендеген Қазақстанда өмір сүргенін қалаймыз. Сол үшін бәрін жасаймыз. Мен халқымыздың жасампаз қуатына, жастардың таудай талабына сенемін. Енді бір жеңнен қол, бір жағадан бас шығарып, белсенді жұмыс істейік.
Ел мүддесіне адал қызмет ете беріңіздер!
Еліміз аман, жеріміз тыныш болсын!