статья

Президент провел в КазНУ имени аль-Фараби встречу с научной общественностью

Мемлекет басшысы әл-Фараби атындағы ҚазҰУ-да ғылыми қоғамдастықпен кездесті

Надежность цитирования достаточная опора Человек или должность Президентский корпус Дата события 19 марта 2026 В документе достаточно тезисов для уверенной работы, хотя часть формулировок может быть новостным пересказом.

Рабочий вывод

Что важно в документе

3 сигнала
Поручение

Напоминание о поручении открыть филиалы ведущих мировых университетов в Казахстане.

Оценка

Новая Конституция закрепляет образование, науку и инновации как стратегический приоритет государства.

Оценка

Ученые помогли разъяснить новую Конституцию, наука укрепляет патриотизм.

г. Алматы В своем выступлении Касым-Жомарт Токаев отметил, что сегодня между государствами обостряется конкуренция в сфере научно-технологического развития – Если мы хотим, чтобы наша страна динамично развивалась, мы должны уделять приоритетное внимание внедрению цифровизации и искусственного интеллекта. Для меня как Президента это одна из важнейших целей. В целом, в этой области в последнее время сделано немало, но нам еще многое предстоит осуществить. За последние 5 лет объем инвестиций в науку увеличился в 6 раз. В нашей стране растет число исследовательских университетов, укрепляются их связи с реальным производством. По данным Правительства, в настоящее время запущено более 200 коммерческих проектов. Таким образом, постепенно формируется экосистема «Университет – исследования – инновации – коммерция». Создаются наукограды, начато строительство технопарков и центров инжиниринга. Заметны позитивные тенденции, которых в области науки не было много лет. Вы активно участвуете в этой очень важной работе, за что выражаю всем вам искреннюю признательность, – поблагодарил Глава государства. Президент подчеркнул, что в соответствии с новой Конституцией Республика Казахстан признает развитие образования, науки, инноваций в качестве стратегического направления деятельности государства. Как он отметил, из этого следует, что развитие университетов и их исследовательской инфраструктуры, а также поддержка научных кадров должны быть не просто одной из текущих задач Правительства, а исполнением требований Основного закона. – В Казахстане действуют более 420 научно-исследовательских организаций, в которых трудятся свыше 27 тысяч ученых и научных работников. Это очень большой академический корпус. Особенно радует омоложение научной среды, возраст почти половины казахстанских ученых не превышает 40 лет. Преемственность поколений позволяет науке, как минимум, соответствовать духу и требованиям стремительно развивающегося мира. Я сохраняю оптимизм по поводу будущего казахской науки, хотя, имея опыт изучения международной практики, далек от идеализации нынешнего состояния науки в нашей стране, и, тем более, от «головокружения от успехов». То есть инфраструктура и, главное, люди для развития науки у нас имеются. Перед нами, и Правительством, и научным сообществом, стоит общая цель стратегического характера – создать более эффективную научную среду, стимулировать инновации в экономической сфере, максимально приблизить науку к производству. Здесь, откровенно говоря, немало вопросов, требующих самого скорого решения, – заявил Касым-Жомарт Токаев. Глава государства считает, что финансирование науки требует жесткой дисциплины и четкой приоритизации расходования средств. – Государство за последние шесть лет кратно увеличило финансирование науки. Ежегодно на науку выделяется более 200 млрд тенге и даже больше, то есть до 500 млн долларов. Это вообще-то приличные деньги для Казахстана. Но приходится констатировать, что практической отдачи от финансирования науки пока нет, реальных результатов не видно. Генеральная прокуратура выявила многочисленные и объемные финансовые нарушения в профильном министерстве и Фонде науки. Трудно сказать, с чем это связано. Очевидно, что серьезные упущения имеются на всех этапах процесса, начиная буквально с аккредитации грантополучателей. В моем понимании наука и коррупция – это естественные антагонизмы, они не должны стоять вместе. Отсутствуют жесткие фильтры и преграды, которые бы отсекали попытки присвоения государственных средств. Отсутствует само концептуальное видение развития научного процесса. Во главу угла поставлен очень сомнительный принцип освоения средств, а не практическая польза или новизна научных работ. При этом экспертизы затягиваются, запуск проектов срывается. Правительству предстоит разобраться в этих вопросах и принять срочные меры для исправления ситуации, – подчеркнул Президент. По мнению Касым-Жомарта Токаева, научные разработки должны приносить реальную пользу стране. По его словам, это аксиома, которую приходится повторять. – Фонд науки получил новые функции для стимулирования инноваций, но по факту зачастую занимается имитацией деятельности. Его конкретная деятельность нуждается в практическом осмыслении. Зачем обманывать себя? Вроде бы наука существует, но реальных практических результатов не приносит. Мне доложили, что из более чем трех тысяч прикладных научных проектов полезные итоги для коммерциализации получены лишь по 193 проектам, а на рынок вышли всего 29. То есть индустриальный эффект, отдача – минимальные, это приходится констатировать. Другой неприятный момент. Земельные участки, выделенные под создание современных производств, простаивают. При этом Фонд науки, допустивший серьезные просчеты в своей работе, не стал возвращать выделенные ему государственные средства, уже не говоря об обращении в правоохранительные органы. Вроде как ничего не произошло. Между тем сами правоохранительные органы выявили переводы денежных средств, полученных в виде грантов, сотрудникам Национального центра государственной научно-технической экспертизы и Фонда науки. По итогам проверки идет расследование 11 уголовных дел. Мне в канун нашего общего праздника Наурыза говорить об этом крайне неприятно, тем более речь идет о научных работниках, к которым я проявляю искреннее уважение. Но конституционный принцип Закона и Порядка касается и научных деятелей. Данный печальный инцидент, дискредитировавший научную общественность, ясно показывает, к чему приводит размытая ответственность, слабый контроль и низкий уровень оцифровки процессов. Все научные разработки должны иметь прикладное значение, активно внедряться в реальный сектор экономики. Конечно, есть и успешные примеры развития казахской науки, посыпать голову пеплом не стоит, но, если мы хотим достичь успеха, нужно извлекать уроки из неудач. Надо говорить правду. Я категорически против приукрашивания действительности, но в то же время не приемлю пустозвонство, краснобайство и победные реляции, – заявил Глава государства. Президент сообщил, что функции инновационной политики переданы министерству науки и высшего образования, запущена программа подготовки «индустриальных PhD», введен механизм стабильного финансирования фундаментальных исследований, законодательно закреплена новая методика оплаты труда ведущих ученых. – Но, несмотря на принимаемые меры, существенного экономического эффекта от научных разработок пока нет. Нам надо разобраться в причинах такой ситуации. Академия наук, соответствующие институты, ученые, бизнес-сообщество должны дать рекомендации относительно выхода из данной ситуации. Другими словами, необходимо приступить к коммерциализации научных исследований. В принципе, это задача вчерашнего дня, но лучше поздно, чем никогда. Стратегическая задача – кратно увеличить инвестиции в науку и инновации, в том числе силами частных предприятий и отдельных предпринимателей. То есть наука – это дело всенародное. Так мы должны поставить вопрос. Перед Правительством по-прежнему стоит задача выстраивания эффективной модели управления наукой, нацеленной на достижение результатов и развитие партнерства с бизнесом, – отметил Касым-Жомарт Токаев. Глава государства напомнил, что три года назад поручил открыть в нашей стране филиалы ведущих мировых университетов. Как он подчеркнул, это крайне важная задача. ­– Данная инициатива, прежде всего, позволяет молодежи получить качественное образование у себя на родине. Благодаря этому мы сможем внедрить международные программы и передовые стандарты в отечественную систему высшего образования. В целом, за это время проделана масштабная работа. Открыто 33 филиала университетов, в том числе таких престижных вузов, как МИФИ, Университет Аризоны, Сорбонна, Университет Лотарингии, Кардиффский университет, Университет Де Монтфорт, Пекинский университет языка и культуры, а также мастерские Лу Баня. При этом взаимодействие с ведущими зарубежными вузами не должно сводиться лишь к формальному партнерству. Нам не нужны филиалы, созданные только ради отчета, которые не приносят реальной пользы отечественной науке. Ключевым критерием оценки должен стать содержательный вклад в научный потенциал страны, а не количество открытых учреждений. Все филиалы вузов в Казахстане призваны способствовать повышению конкурентоспособности в сфере высшего образования. Данный вопрос требует тщательной проработки. В настоящее время большинство студентов, обучающихся в филиалах зарубежных университетов в нашей стране, – обладатели государственных грантов. Наблюдается значительный дисбаланс в распределении государственных образовательных грантов между национальными вузами и зарубежными учебными заведениями. По информации Правительства, стоимость государственных грантов, выделяемых зарубежному филиалу на обучение одного студента, в пять раз превышает стоимость грантов, выделяемых университетам, имеющим национальный статус. В такой ситуации даже неуместно говорить о наличии какой-либо конкуренции. Поэтому Правительству следует провести соответствующий анализ и пересмотреть стоимость государственных грантов, выделяемых зарубежным университетам, – поручил Президент. Касым-Жомарт Токаев подчеркнул важность усиления качественной подготовки профессиональных научных, инженерно-технических кадров. – Как вы знаете нынешний год объявлен мною Годом цифровизации и искусственного интеллекта. Мы должны предпринимать меры с целью эволюции Казахстана в сторону науки и технологии, в сторону техники и производственных процессов. У нас слишком много, я так считаю, юристов, филологов, дипломатов, то есть гуманитариев. Мы должны менять менталитет нации. А что такое менять менталитет нации? Надо ее поворачивать в сторону науки и технологии. Кто сказал, что это нам не под силу? Я думаю, что мы должны буквально совершить ментальную революцию в Казахстане. В этом ключе хочу отметить особую миссию университетов в формировании нового поколения граждан – образованных, здравомыслящих, ответственных за будущее страны. Именно университеты создают интеллектуальную элиту государства. Не следует воспринимать образование как исключительно социальную услугу. В современных быстроменяющихся реалиях образование уже стало важной производительной силой. Отрадно, что наша молодежь проявляет высокий интерес к науке, инновационному предпринимательству, освоению передовых цифровых навыков. И задача государства – обеспечить молодым гражданам доступ к качественному образованию, современной научной базе, глобальным академическим связям. Важным событием станет открытие Университета искусственного интеллекта, который, как планируется, примет первых студентов и магистрантов уже в этом году. Нужно ясно понимать, что успешно развивать искусственный интеллект без сильной науки попросту невозможно. Алгоритмы и сложные инженерные продукты рождаются, прежде всего, в продвинутой научной и университетской среде. Поэтому мы уделяем такое большое внимание этому направлению, – сказал он. Глава государства заявил, что казахстанцы должны не довольствоваться достигнутыми результатами и бравировать показателями, а постоянно работать над достижением новых целей. – Мы обязаны победить в условиях обострившейся мировой конкуренции. Казахский народ ни при каких обстоятельствах не должен остаться на обочине развития мировой цивилизации. Слишком трагична была вся наша история, мы все выстрадали благополучие. Но, как вам понятно, прогресс не приходит согласно пригласительному билету, он достигается путем невероятных усилий всего общества, будь это ученые, технологи, предприниматели, интеллектуалы и даже студенты, – сказал Касым-Жомарт Токаев. Далее он призвал молодежь воспитывать в себе такие качества, как трудолюбие, дисциплина и патриотизм. – Не случайно эти принципы общественного бытия вошли в Конституцию в качестве ее неотъемлемой части. Я каждый раз напоминаю, что патриотизм – это не краснобайство на трибунах и во время праздников, торжественных мероприятий, а высокая ответственность перед народом. Патриоты – это люди, которые добросовестно выполняют свою работу на всех участках, будь это университет, школа, больница, предприятие или министерство, уже не говоря о военной службе. Всего не перечислишь. Труд не может быть плохим по сути своей, – подчеркнул Глава государства. По мнению Президента, наукограды и города ускоренного развития призваны выступить точками притяжения инвестиций и передовых технологий. – Для реализации этой задачи была принята соответствующая Концепция, которая предусматривает создание мощных научно-технологических парков. По моему поручению начата работа по присвоению городу Курчатову статуса наукограда. Парламент рассматривает законопроект, определяющий правовой статус и механизмы финансирования наукоградов. Создание наукоемких территорий – наша стратегическая задача. Новая Конституция позволяет устанавливать специальный правовой режим «города ускоренного развития». Считаю, что город Алатау станет привлекательным для инвесторов проектом в сфере высоких технологий. В целом, развитие науки в регионах остается в фокусе особого внимания государства. Акимам были делегированы полномочия по реализации научно-технической политики. В 11 региональных высших учебных заведениях создаются центры академического превосходства и исследовательские центры. Эти центры будут проводить важные исследования по различным направлениям: от альтернативной энергетики до биотехнологий. В конечном счете, мы должны не просто копировать чужие знания и науку, а создавать их сами, – сказал Касым-Жомарт Токаев. Особо в выступлении была подчеркнута необходимость воспитания поколения ученых, способных проводить актуальные исследования в мировой науке. – В новой Конституции мы закрепили развитие человеческого капитала, образования, науки и инноваций как стратегическое направление деятельности государства. Теперь мы все обязаны реализовать эту цель. Другого пути нет. Это очень сложная задача, и мы должны это понимать. Для достижения этой цели научное сообщество должно проявить профессионализм, ответственность и патриотизм. Я возлагаю на вас большие надежды, – отметил Президент. Кроме того, Глава государства поделился своим видением будущего Казахстана. – Потомки, скорее всего, снисходительно отнесутся к нашим промахам, которые в принципе неизбежны, коль скоро мы работаем. Но потомки никогда не простят упущенных возможностей для превращения Казахстана в справедливое, сильное государство, где существует культ законопослушания, чистоты, бережного отношения к природе и, конечно, культ образования и знаний. Вот таким должен быть Казахстан. Вот это наша конечная цель, – заявил он. Касым-Жомарт Токаев убежден, что для достижения результатов в развитии науки следует уделять приоритетное внимание поддержке человеческого капитала. – Мы должны переосмыслить подходы к системе воспитания подрастающего поколения и поддержке граждан в духе социальной справедливости, созидательного патриотизма и трудолюбия. Это означает переход от модели патернализма к модели трансформации прогресса, где главным ресурсом становятся человек и его способности. Поэтому мы недаром говорим, что изюминка нашей новой Конституции в ее человекоцентричности, – сказал Президент. Глава государства обратился ко всем представителям научного и академического сообщества страны. – От ваших идей, исследований, результатов работы, открытий во многом зависит, каким будет Казахстан завтра, насколько наша страна будет инновационной и прогрессивной. Уверен, что совместными усилиями мы сможем превратить Казахстан в один из ведущих научных и технологических центров Евразии, – сказал Президент. В завершение Касым-Жомарт Токаев вновь напомнил, что истинное преобразование страны начинается не с политических лозунгов, а с обновления и укрепления ее правового фундамента. – Сплотившись как единый народ, мы приступили к этой важнейшей работе. Новая Конституция станет надежной опорой нашей государственности и нашего суверенитета. Каждая ее статья, каждый пункт будут способствовать дальнейшему укреплению государственности. Мы уделили особое внимание сохранению преемственности многовековой истории Великой степи. Наши предки с самых истоков придавали особое значение созданию правового государства. Ярким доказательством тому служат «Қасым ханның қасқа жолы» («Светлый путь хана Касыма»), «Есім ханның ескі жолы» («Исконный путь хана Есима») и «Жеті Жарғы» хана Тауке. Новый Основной закон сильного и конкурентоспособного Казахстана – это уникальный документ в новых исторических и геополитических условиях. Он займет особое место в летописи нашей страны. Это фундаментальный документ, отражающий помыслы, чаяния и надежды наших соотечественников. Это поистине Народная Конституция, – заявил Глава государства. Президент также подчеркнул, что отечественные ученые внесли значительный вклад в разъяснение общественности сути новой Конституции, показав на практике, что наука является важным инструментом укрепления патриотизма. Затем Касым-Жомарт Токаев вручил государственные награды ряду граждан за значительный вклад в социально-экономическое развитие страны. орденом «Барыс» ІІІ степени Туймебаев Жансейт Кансейтулы – председатель правления – ректор НАО «Казахский национальный университет имени аль-Фараби»; орденом «Парасат» Калыкова Айгуль Оразовна – председатель территориальной избирательной комиссии города Алматы Абикенов Архат Ашметович – доцент НАО «Казахский национальный университет имени аль-Фараби» Нукенов Абзал Нукенович – заместитель акима города Алматы; орденом «Құрмет» Арын Айжан Арынқызы – ассоциированный профессор НАО «Казахский национальный университет имени аль-Фараби» Байсымакова Айгуль Болатбековна – директор ГКП «Дворец школьников» Управления образования города Алматы Ахатов Уалихан Акыпбекович – декан НАО «Казахский национальный университет имени аль-Фараби» Алимкулов Ербол Темирханович – профессор НАО «Казахский национальный университет имени аль-Фараби» Шибутов Марат Максумович – политолог, город Алматы Нурахметова Гульмира Галиевна – профессор НАО «Казахский национальный университет имени аль-Фараби» Рыскалиев Даулетбай Уразгалиевич – доцент НАО «Казахский национальный университет имени аль-Фараби» Ибраева Алуа Саламатовна – профессор НАО «Казахский национальный университет имени аль-Фараби» Шарипова Асель Бостановна – профессор НАО «Казахский национальный университет имени аль-Фараби»; медалью «Ерен еңбегі үшін» Ділдәбек Дидарбек Жұмағалиұлы – председатель молодежного крыла «Жастар Рухы» Алматинского городского филиала партии «Amanat» Мукашева Гульбахыт Жакановна – архивариус КГУ «Аппарат акима Жетысуского района города Алматы» Алихан Қанат Насырұлы – старший преподаватель НАО «Казахский национальный университет имени аль-Фараби» Кажденбек Азиз Оралбекович – руководитель КГУ «Управление молодежной политики города Алматы» Жарболова Айгерим Жаксылыковна – старший преподаватель НАО «Казахский национальный университет имени аль-Фараби» Малаева Диана Кабдулловна – проректор ТОО «Казахская головная архитектурно-строительная академия», город Алматы Сагинаев Мейржан Егинбаевич – старший преподаватель НАО «Казахский национальный университет имени аль-Фараби».

Президент ғылыми қауым алдында сөйлеген сөзінде бүгінде түрлі мемлекеттер арасында технологиясы озық ел болу үшін қарқынды күрес жүріп жатқанын атап өтті.

– Біз еліміз өсіп-өркендесін десек, ең алдымен, цифрландыру мен жасанды интеллектінің дамуына баса мән беруіміз керек. Бұл – менің Президент ретіндегі ең маңызды мақсатымның бірі. Жалпы, соңғы уақытта бұл салада ауқымды шаруа атқарылды, әлі де көп жұмыс істеуіміз керек. Кейінгі бес жылда ғылым саласына салынған инвестиция көлемі алты еседен асты. Елімізде зерттеу университеттері көбеюде, олардың нақты өндіріспен байланысы нығайып жатыр. Үкіметтің мәліметі бойынша, қазір 200-ден аса коммерциялық жоба қолға алынды. Осылайша, «Университет – зерттеу – инновация – коммерция» экожүйесі біртіндеп пайда болып жатыр. Ғылым қалашықтары салынып, технология парктері және инжиниринг орталықтарының құрылысы басталды. Бір сөзбен айтқанда, ғылым саласында көп жыл бойы болмаған оң үрдістер байқалып жатыр. Бұл өте маңызды жұмысқа сіздер де белсене атсалысып жүрсіздер. Баршаңызға шынайы ризашылығымды білдіремін, – деді Мемлекет басшысы.

Президент енді еліміздің жаңа Конституциясына сай ғылым саласы бұдан да жоғары қарқынмен дамитынына назар аударды. Қасым-Жомарт Тоқаевтың айтуынша, Ата заңымызда ғылымның өрісін кеңейту негізгі стратегиялық басымдықтың бірі ретінде көрсетіліп отыр. Бұл университеттерді, зерттеу инфрақұрылымын дамыту, ғалымдардың жағдайын жасау – Үкімет жұмысының бір бағыты ғана емес, мемлекеттің конституциялық міндеті ретінде бекітілді деген сөз.

– Қазақстанда 420-дан астам ғылыми-зерттеу ұйымы бар. Онда 27 мыңнан аса ғалым мен ғылыми қызметкер еңбек етіп жүр. Бұл – өте үлкен академиялық корпус. Әсіресе, ғылыми ортаның жасарып келе жатқаны қуантады. Отандық ғалымдардың жартысына жуығы 40 жасқа толмаған. Ұрпақтар сабақтастығы көз ілеспес жылдамдықпен дамып жатқан әлемде ғылымның заман талабына сай болуына мүмкіндік береді. Мен қазақ ғылымының келешегіне үмітпен қараймын. Әйтсе де халықаралық тәжірибемен жете таныс адам ретінде отандық ғылымның қазіргі жай-күйін асыра бағалаудан, «толайым табысқа жетті» деп айтудан аулақпын. Дегенмен ғылымды дамыту үшін бізде инфрақұрылым да, адами әлеует те бар. Үкімет пен ғылыми қоғамдастықтың алдында ортақ стратегиялық мақсат тұр. Ол – анағұрлым тиімді ғылыми орта қалыптастыру, экономикадағы инновацияны ынталандыру, ғылымды өндіріспен барынша ұштастыру. Ашығын айтқанда, шешімін күткен мәселе шаш етектен, – деді Мемлекет басшысы.

Қасым-Жомарт Тоқаев ғылымды қаржыландыру ісіне қатаң тәртіп керек, қаражатты басымдықтарға қарай жұмсаған жөн деп санайды.

– Мемлекет соңғы алты жылда ғылымға арналған қаржыны бірнеше есе ұлғайтты. Жыл сайын ғылымға 200 миллиард теңгеден астам, тіпті, бұдан да көп, 500 миллион доллардан аса қаржы бөлінеді. Бұл – Қазақстан үшін қомақты ақша. Алайда ғылымды қаржыландырудың нақты нәтижесін әзірге көре алмай отырмыз. Бас прокуратура салалық министрлікте және Ғылым қорында көптеген әрі ауқымды қаржылық заңбұзушылықтарға жол берілгенін әшкереледі. Неліктен осылай болғанын тап басып айту қиын. Грант алушыларды аккредиттеуден бастап қаржыландыру үдерісінің барлық кезеңінде кемшіліктер көзге көрініп тұр. Менің түсінігімде, ғылым мен жемқорлық бір біріне кереғар құбылыс, екеуі қатар аталмауға тиіс. Мемлекет қаржысын жымқырғысы келетін кез келген әрекетке тосқауыл қоятын сүзгі не кедергі жоқ. Ғылыми үдерісті дамытудың тұжырымды көзқарасы қалыптаспаған. «Әйтеуір қаражатты қалайда игерсек болды» деген ұстаным тамыр жайған. Ғылыми жұмыстың нақты пайдасы, жаңашылдығы қандай? Оған ешкім бас қатырмайды. Бұған қоса, сараптама ұзаққа созылады. Жобалар уақтылы іске аспайды. Үкімет аталған мәселелерді егжей-тегжейлі тексеріп, жағдайды түзеу үшін шұғыл шаралар қабылдауы қажет, – деді Президент.

Мемлекет басшысының пікірінше, ғылыми әзірлемелер елге нақты пайда әкелуі керек. Өкінішке қарай, бұл бұлжымас аксиоманы қайталауға тура келіп тұр.

– Ғылым қорына инновацияны ынталандыруға арналған жаңа құзыреттер берілді. Бірақ жұмыстың нәтижесі жоқ. Қордың қызметін қайта саралау қажет. Өзімізді алдаудың не қажеті бар? Ғылым бар сияқты, бірақ оның нақты пайдасын көрмей отырмыз. Маған үш мыңнан астам қолданбалы ғылыми жобаның тек 193-і ғана коммерцияландыруға лайық деп танылғаны, ал нарыққа бар-жоғы 29 жоба шыққаны баяндалды. Өкінішке қарай, индустрияға әсері, қайтарымы өте аз. Тағы бір келеңсіз жайт: заманауи өндіріс құруға бөлінген жер телімдері бос жатыр. Ал жұмысында олқылықтарға жол берген Ғылым қоры мемлекет қаржысын қайтармағаны өз алдына, тіпті, құқық қорғау органдарына да шағымданбаған. Ештеңе болмаған сияқты. Алайда құқық қорғау органдары грант ретінде алынған ақшаның кейін Ұлттық мемлекеттік ғылыми-техникалық сараптама орталығы мен Ғылым қоры қызметкерлеріне аударылғанын әшкереледі. Тексеріс нәтижесі бойынша 11 қылмыстық іс қозғалды. Ұлыстың ұлы күні – Наурыз мейрамы қарсаңында өзім шынайы құрметпен қарайтын ғылыми қызметкерлер туралы осындай ұятты деректерді ашық айту оңай емес. Бірақ Конституциядағы Заң мен тәртіп қағидаты ғылым қайраткерлеріне де қатысты. Ғылыми қоғамдастықтың абырой-беделіне нұқсан келтіретін осы жағымсыз жайт жауапкершіліктің болмауы, бақылаудың нашарлығы және процестерді цифрландырудың төмен деңгейі қайда әкеліп соғатынын анық көрсетті. Барлық ғылыми әзірлеме қолданбалы мәнге ие болуға тиіс. Экономиканың нақты секторларына белсенді енгізілуі керек. Әлбетте қазақ ғылымының дамуында сәтті мысалдар баршылық. Ауызды қу шөппен сүрте беруге болмайды. Бірақ шынайы табысқа жеткіміз келсе, сәтсіздіктерден сабақ алуымыз керек. Турасын айтқан жөн. Шындықты бұрмалауға түбегейлі қарсымын. Бірақ құр сөз бен мақтангершілікті жақтырмаймын, – деді Мемлекет басшысы.

Президент инновациялық саясатты жүргізу құзыреті Ғылым және жоғары білім министрлігіне берілгенін, «Индустриялық PhD» мамандарын даярлау бағдарламасы іске қосылғанын, іргелі зерттеулерді тұрақты қаржыландыру тетігі енгізілгенін, сондай-ақ жетекші ғалымдарға еңбекақы төлеудің жаңа әдістемесі заң жүзінде бекітілгенін алға тартты.

– Алайда қабылданып жатқан шараларға қарамастан, ғылыми әзірлемелерден ауыз толтырып айтарлық экономикалық әсер әзірге жоқ. Бұл жағдайдың себептерін анықтауымыз керек. Ғылым академиясы, тиісті институттар, ғалымдар мен бизнес-қоғамдастық осы тығырықтан шығаратын ұсыныс беруге тиіс. Басқаша айтқанда, ғылыми әзірлемелерді коммерцияландыруды қолға алған жөн. Негізі, бұл әлдеқашан орындалуға тиіс міндеті еді. Бірақ ештен кеш жақсы. Стратегиялық мақсатымыз – ғылым мен инновацияға келетін инвестицияны еселеу. Бұл іске жеке кәсіпорындар мен кәсіпкерлер де атсалысуы қажет. Яғни, ғылым – жалпыхалықтық іс. Мәселені осылай төтесінен қоюмыз керек. Үкімет ғылымды басқарудың нәтижеге құрылған және бизнеспен серіктестікті дамытуды көздейтін тиімді моделін жасақтауы керек, – деді Қасым-Жомарт Тоқаев.

Мемлекет басшысы осыдан үш жыл бұрын елімізде әлемнің ең үздік жоғары оқу орындарының филиалдарын ашу жөнінде нақты тапсырма бергенін еске салды.

– Бұл Қазақстанға өте қажет. Осы бастама, ең алдымен, жастардың өз жерімізде сапалы білім алуына жол ашады. Біз сол арқылы еліміздің жоғары білім жүйесіне халықаралық бағдарламалар мен озық стандарттарды енгізе аламыз. Жалпы, осы уақыт ішінде ауқымды шаруа атқарылды, 33 университеттің филиалы ашылды. Оның ішінде Мәскеу инженерлік физика институты, Аризона университеті, Сорбонна, Лотарингия университеті, Кардифф университеті, Де Монтфорт университеті, Бейжің тіл және мәдениет университеті сияқты беделді жоғары оқу орындары, сондай-ақ Лу Бань шеберханасы бар. Бірақ бұл жұмыс әлемнің үздік университеттерімен серіктестік орнатумен аяқталмауы керек. Бізге есеп үшін ашылған, ұлттық ғылымды дамытуға қауқарсыз филиалдардың қажеті жоқ. Басты назар санда емес, сапада болуға тиіс. Қазақстанда жұмыс істейтін әр филиал жоғары білім саласындағы бәсекені арттыруға ықпал етуі керек. Осы мәселені мұқият зерделеу маңызды. Қазір еліміздегі шетел жоғары оқу орындарының филиалдарында білім алып жатқан студенттердің дені – мемлекеттік грант иелері. Елімізде жергілікті жоғары оқу орны мен шетелдік университеттерге берілетін мемлекеттік оқу гранттарының ақысында үлкен айырмашылық бар. Үкіметтің мәліметі бойынша, бір студентті оқыту үшін шетелдік филиалға бөлінетін мемлекеттік грант көлемі ұлттық мәртебесі бар университеттерге бөлінетін грант көлемінен бес есе артық. Мұндай жағдайда бәсекелестік туралы сөз айтудың өзі орынсыз болуы мүмкін. Сондықтан Үкімет шетелдік жоғары оқу орындарына бөлінетін мемлекеттік грант құнын қайта пысықтап, тиісті талдау жүргізгені жөн болады, – деді Президент.

Қасым-Жомарт Тоқаев кәсіптік, ғылыми, инженерлік-техникалық мамандарды сапалы даярлауға күш салудың маңызына тоқталды.

– Өздеріңізге мәлім, биылғы жылды «Цифрландыру және жасанды интеллект жылы» деп жарияладым. Яғни Қазақстанды ғылыми-технологиялық тұрғыдан дамытып, техника мен өндірістік процестерді арттыру үшін шара қабылдауымыз керек. Менің ойымша, бізде заңгерлер, филологтар мен дипломаттар, яғни, гуманитарлық сала мамандары өте көп. Ұлттың менталитетін өзгертуіміз керек. Ал ол қалай өзгереді? Ол үшін ғылым мен технологияға мойын бұруымыз қажет. Бұл біздің қолымыздан келмей ме? Қазақстанда тура мағынасында сана революциясын жасауымыз керек деп ойлаймын. Осы орайда университеттердің ерекше миссиясын атап өткім келеді. Олар білімді, парасатты, елдің келешегі үшін жауапкершілік арқалай алатын азаматтардың жаңа буынын тәрбиелеп шығаруда айрықша рөл атқарады. Мемлекеттің зияткер қауымы университет қабырғасында қалыптасады. Білім беру саласын әлеуметтік қызмет ретінде қабылдау дұрыс емес. Қазіргі құбылмалы әлемде білім маңызды өндірістік күшке айналды. Жастарымыздың ғылымға, инновациялық кәсіпкерлікке, озық цифрлық дағдыларды меңгеруге қызығушылық танытатыны қуантады. Мемлекеттің міндеті – жастарды сапалы біліммен қамтамасыз ету, олардың заманауи ғылыми базада жұмыс істеуіне, дүние жүзімен академиялық байланыс орнатуына жағдай жасау. Көп ұзамай Жасанды интеллект университеті ашылады. Мұны маңызды уақиғалардың бірі деп айтуға болады. Оқу орны алғашқы студенттері мен магистранттарын биыл қабылдауды жоспарлап отыр. Іргелі ғылымсыз жасанды интеллектіні дамыту мүмкін емес екенін түсінген жөн. Алгоритмдер мен күрделі инженерлік өнімдер, ең алдымен, дамыған ғылыми және университеттік ортада пайда болады. Сол себепті осы бағытқа айрықша көңіл бөлеміз, – деді Президент.

Мемлекет басшысы қазақстандықтар қол жеткізген нәтижеге тоқмейілсіп, көрсеткіштермен мақтанбай, керісінше, жаңа мақсаттарға жету үшін тынымсыз еңбек ету қажет екенін мәлімдеді.

– Әлемдік бәсеке күшейген кезеңде біз әрдайым жеңімпаз болуымыз керек. Қазақ халқы қандай жағдай болса да, өркениет көшінен қалмауға тиіс. Тарихымызда қилы қасіретті бастан өткердік. Осы бақ-қуатты өмірге жету үшін талай зобалаңды көрдік. Өркениет бізге өздігінен келмейді. Оны өздеріңіз де түсінетін шығарсыздар. Оған қол жеткізу үшін қоғам жұдырықтай жұмылып, күш біріктіруі қажет. Ғалымдар, технологтар, кәсіпкерлер, білімді азаматтар, тіпті, студенттер де ортақ іске атсалысқаны жөн, – деді Қасым-Жомарт Тоқаев.

Президент жастарды еңбекқорлық, тәртіп пен патриоттық рухында тәрбиелеуге шақырды.

– Тұрмыс-тіршіліктің бұл қағидаттары Конституциямыздың ажырамас бөлігі ретінде бекітілуі бекер емес. Патриотизм мінберлерде, мерекелерде, салтанатты іс-шараларда сөзден қамал тұрғызу емес, халық алдындағы жоғары жауапкершілік екенін үнемі еске саламын. Патриот дегеніміз – өз жұмысын кез келген орында, мейлі, университет, мектеп, аурухана, кәсіпорын немесе министрлікте болсын, өз қызметін адал атқаратын адамдар. Әскери қызметшілер туралы айтпасақ та болады. Бұл арада барлық мамандықты тізіп шығу міндет емес шығар. Жұмыстың жаманы болмайды, – деді Қасым-Жомарт Тоқаев.

Мемлекет басшысының пайымдауынша, ғылым қалашықтары мен қарқынды дамитын қалалар инвестиция және жаңа технологияларды тарту орталығына айналуға тиіс.

– Осы міндетті іске асыру үшін тиісті тұжырымдама қабылданды. Бұл концепцияға сәйкес мықты ғылыми- технологиялық парктер құру жоспарланып отыр. Менің тапсырмам бойынша Курчатов қаласына ғылым қалашығы мәртебесін беру жұмысы басталып кетті. Парламент осындай қалашықтардың құқықтық мәртебесін және қаржыландыру тетіктерін айқындайтын заң жобасын қарап жатыр. Ғылымды арқау еткен аумақтар құру – біздің стратегиялық басымдыққа ие мақсатымыз. Жаңа Конституцияда қарқынды дамитын қалалар үшін арнайы құқықтық режим бекітілді. Сондықтан Alatau City жоғары технологиялар саласындағы инвесторлар үшін тартымды жобаға айналады деп сенеміз. Жалпы, мемлекет өңірлерде ғылым мен инновацияны дамытуға ерекше назар аударып отыр. Соған сәйкес әкімдерге ғылыми-технологиялық саясатты жүргізу құзыреті берілді. Аймақтардағы 11 жоғары оқу орнында академиялық артықшылық және зерттеу орталықтары құрылып жатыр. Бұл орталықтар баламалы энергетикадан бастап биотехнология саласына дейін әртүрлі бағыттар бойынша маңызды зерттеулер жүргізетін болады. Түптеп келгенде, біз білім-ғылымды өзгелерден құр көшіріп алмай, өзіміз жасауымыз керек, – деді Қасым-Жомарт Тоқаев.

Президент әлемдік ғылымда өзекті зерттеулер жасай алатын ғалымдар буынын тәрбиелеу қажеттігіне мән берді.

– Біз жаңа Конституцияда адам капиталын, білімді, ғылымды, инновацияны дамытуды мемлекет қызметінің стратегиялық бағыты ретінде бекіттік. Енді бәріміз бұл мақсатты міндетті түрде іске асыруымыз керек. Басқа жол жоқ. Бұл – өте күрделі міндет, оны түсінуіміз керек. Осы мақсатқа қол жеткізу үшін ғылым қауымдастығы кәсіби біліктілік, адалдық және отаншылдық қасиеттерін танытуы қажет. Мен сіздерге үміт артамын, – деді ол.

Бұдан бөлек, Қасым-Жомарт Тоқаев Қазақстанның болашағы туралы ойымен бөлісті.

– Келер ұрпақ біздің кейбір кемшіліктерімізге көз жұма қарайтын шығар. Бірақ олар Қазақстанды Әділетті, Қуатты мемлекетке айналдыратын, заң мен тәртіп, тазалық, табиғатты аялау, білім және ғылым салтанат құратын мүмкіндікті мүлт жібергенімізді ешқашан кешірмейді. Қазақстан осындай ел болуы керек. Біздің түпкі мақсатымыз – осы, – деді Президент.

Мемлекет басшысы ғылымда нәтижеге қол жеткізу үшін адам капиталына баса мән берген жөн деп есептейді.

– Біз өскелең ұрпаққа тәрбие беру мен азаматтарды қолдауды әлеуметтік әділдік, жасампаз отаншылдық және еңбекқорлық тұрғысынан қайта қарауымыз керек. Бұл – патернализм моделінен адам мен оның қабілеті басты ресурсқа айналатын өркениетті трансформациялау үлгісіне өту деген сөз. Сондықтан жаңа Конституциямыздың, ең алдымен, адамға бағдарлануы тегін емес, – деді Қасым-Жомарт Тоқаев.

Президент еліміздің ғылыми-академиялық қоғамдастығына үндеу жасады.

– Қазақстанның ертеңі қандай болатыны, инновациялық және озық елге айналу мүмкіндігі сіздердің идеяларыңызға, зерттеулеріңізге, жасаған еңбектеріңіз бен ашқан ғылыми жаңалықтарыңызға тікелей байланысты. Күш-жігер біріктіріп, Қазақстанды Еуразиядағы жетекші ғылыми, технологиялық орталықтардың біріне айналдыра аламыз. Мен бұған сенімдімін, – деді Мемлекет басшысы.

Сөз соңында Президент елдің шынайы жаңаруы саяси ұраннан емес, құқықтық іргетасымызды жаңаша қалыптастырып, бекітуден басталатынын жеткізді.

– Біз бір ел, бір жұрт болып осы аса маңызды жұмысқа кірістік. Жаңа Конституция елдігіміздің тірегі, егемендігіміздің тұғыры болады. Оның әр бабы, әр тармағы елдігімізді нығайта түседі. Біз Ұлы даланың мыңдаған жылдық тарихының сабақтастығын сақтауға баса назар аудардық. Бабаларымыз әуел бастан құқықтық мемлекет құруға ерекше мән берген. Қасым ханның қасқа жолы, Есім ханның ескі жолы, әз Тәукенің Жеті жарғысы – соның айқын дәлелі. Қуатты, Күшті, Бәсекеге қабілетті Қазақстанның жаңа Жарғысы – жаңа тарихи, геосаяси жағдайдағы бірегей құжат. Оның тарихымыздағы орны ерекше. Бұл – азаматтарымыздың арман-тілегінен, мақсат-мұратынан туған қастерлі құжат, шын мәніндегі Халық Конституциясы, – деді Мемлекет басшысы.

Қасым-Жомарт Тоқаев ғалымдар жаңа Конституцияның мән-мазмұнын жұртшылыққа терең түсіндіруге айтарлықтай үлес қосқанына назар аударып, ғылым елдікті нығайтудың маңызды құралы екенін айтты.

Жиын соңында Президент елдің әлеуметтік-экономикалық дамуына қосқан елеулі үлесі үшін бір топ азаматқа мемлекеттік наградалар табыстады.

ІІІ дәрежелі «Барыс» орденімен

Түймебаев Жансейіт Қансейітұлы

«Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті» КеАҚ басқарма төрағасы – ректоры;

Қалықова Айгүл Оразқызы

Алматы қаласы аумақтық сайлау комиссиясының төрағасы

Әбікенов Архат Әшметұлы

«Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті» КеАҚ доценті

Нүкенов Абзал Нүкенұлы

Алматы қаласы әкімінің орынбасары;

«Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті» КеАҚ қауымдастырылған профессоры

Байсымақова Айгүл Болатбекқызы

Алматы қаласы білім басқармасының «Оқушылар сарайы» МҚК директоры

Ахатов Уәлихан Ақыпбекұлы

«Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті» КеАҚ деканы

Әлімқұлов Ербол Темірханұлы

«Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті» КеАҚ профессоры

Шибутов Марат Мақсұмұлы

саясаттанушы, Алматы қаласы

Нұрахметова Гүлмира Ғалиқызы

Рысқалиев Дәулетбай Оразғалиұлы

Ыбыраева Алуа Саламатқызы

Шәріпова Әсел Бостанқызы

«Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті» КеАҚ профессоры;

«Ерен еңбегі үшін» медалімен

Ділдәбек Дидарбек Жұмағалиұлы

«Amanat» партиясының Алматы қалалық филиалы «Жастар Рухы» жастар қанатының төрағасы

Мұқашева Гүлбақыт Жақанқызы

«Алматы қаласы Жетісу ауданы әкімінің аппараты» КММ архивариусы

Әлихан Қанат Насырұлы

«Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті» КеАҚ аға оқытушысы

Қажденбек Азиз Оралбекұлы

«Алматы қаласының жастар саясаты басқармасы» КММ басшысы

Жарболова Әйгерім Жақсылыққызы

Малаева Диана Қабдулқызы

«Қазақ бас сәулет-құрылыс академиясы» ЖШС проректоры, Алматы қаласы

Сағынаев Мейіржан Егінбайұлы

«Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті» КеАҚ аға оқытушысы.