Конституционные законы о Президенте, о Курултае и о выборах рассмотрели депутаты на совместном заседании Палат Парламента

Парламент Сенатының Төрағасы Мәулен Әшімбаев Парламент Палаталарының бірлескен отырысына қатысты. Жиында «Қазақстан Республикасының Президенті туралы», «Қазақстан Республикасының Құрылтайы және оның депутаттарының мәртебесi туралы» Конституциялық заң жобалары, сондай-ақ «Қазақстан Республикасындағы сайлау туралы» Конституциялық заңға өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы заң жобасы қаралды.

Парламент Палаталарының бірлескен отырысында атап өтілгендей, конституциялық реформаны іске асыру сапасы 2026 жылғы 1 шілдеден бастап күшіне енетін жаңартылған Ата заңға заңнамалық базаның сәйкестендірілуіне тікелей байланысты. Мемлекет басшысы бұл заңдардың реформаларды іс жүзінде жүзеге асыру тетігіне айналып, жаңа мемлекеттік модельдің құқықтық негізін қамтамасыз етуі тиіс екенін бірнеше рет атап өткен болатын.

Күн тәртібіндегі алғашқы мәселе «Қазақстан Республикасының Президенті туралы» заң жобасы болды. Сенатор Андрей Лукин өз баяндамасында бұл құжат тікелей басқару моделінен стратегиялық үйлестіру жүйесіне көшуді бекітетінін атап өтті. Оның айтуынша, заң билік тармақтарының теңгерімін және олардың халық алдындағы есептілігін қамтамасыз етеді. Құжат мемлекеттік аппараттың тұрақтылығын күшейтетін әрі елді жан-жақты жаңғыртуға арналған сенімді құқықтық негіз қалыптастыратын саяси тежемелік және тепе-теңдік жүйесін енгізеді. Бұл қадам Мемлекет басшысының азаматтар мүддесі жолында мемлекеттік органдардың үйлесімді жұмысын қамтамасыз ететін кепіл ретіндегі рөлін заң жүзінде бекітеді.

«Белгілі болғандай, Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың бастамасымен Әділетті Қазақстанды құруға, саяси бәсекелестікті күшейтуге, азаматтардың мемлекеттік басқаруға қатысуын кеңейтуге және биліктің қоғам алдындағы жауапкершілігі мен есептілігіне негізделген жаңа саяси мәдениетті қалыптастыруға бағытталған конституциялық трансформация үдерісі басталды. Сонымен қатар жаңа Конституцияда жаңа саяси бағыттың негізгі қағидаттары көрініс тапты. Бұл түбегейлі өзгерістер мен жаңа Ата заңды Қазақстан халқы тікелей ерік білдіру тетігі арқылы қолдады. Бұл өз кезегінде ел Президенті жүргізіп отырған реформалардың жалпыхалықтық қолдауға ие екенін көрсетті», - деді сенатор.

Ол сондай-ақ «ҚР Президенті туралы» Конституциялық заң жобасы елдің жаңа Конституциясының негізгі қағидаларын қамтитынын атап өтті. Атап айтқанда, Президенттің бір реттік жеті жылдық өкілеттік мерзімі, партия мүшесі болмауы және оның жақын туыстарына қойылатын шектеулер саяси жүйенің ашық әрі бәсекеге қабілетті болуына бағытталған саяси кепілдіктер ретінде бекітіледі.

Сенатор осы орайда Президентке Қазақстан Халық Кеңесінің қызметін қамтамасыз етуге қатысты жаңа өкілеттіктер берілетініне ерекше назар аударды. Оның ішінде Кеңес құрамын бекіту және ұйымдастырушылық инфрақұрылымын қалыптастыру мәселелері бар. Жалпы алғанда, заң жобасының ережелері билікке деген сенімді нығайтып, мемлекеттік басқарудың болжамды әрі тұрақты моделін қалыптастыруға бағытталған.

«Қазақстан Республикасының Құрылтайы және оның депутаттарының мәртебесі туралы» заң жобасын талқылау барысында сенатор Ғалиасқар Сарыбаев құжаттың өкілді биліктің жаңа институционалдық моделін қалыптастырудағы маңызын атап өтті.

Заң жобасы депутаттардың мәртебесіне, өкілеттіктеріне, кепілдіктері мен қоғам алдындағы жауапкершілігіне қатысты мәселелерді жүйелі түрде реттейді.

«Жобада Құрылтайдың құзыреті нақты белгіленген. Атап айтқанда, заң шығару қызметін жүзеге асыру, республикалық бюджеттің атқарылуы туралы есепті бекіту, сондай-ақ атқарушы билікке бақылау жүргізудің өзге де тетіктері қарастырылған. Заң жобасы бірнеше аспектілерді қамтиды. Олар жаңа бір палаталы заң шығарушы органның толыққанды жұмыс істеуін қамтамасыз етуге; заң шығару процесінің жеделдігі мен тиімділігін арттыруға; мемлекеттік институттарға деген азаматтардың сенімін нығайтуға құқықтық негізді қалыптастырады», - деді сенатор Ғалиаскар Сарыбаев.

Сонымен қатар Құрылтайдың ішкі қызметін ұйымдастыру мәселелері де жан-жақты регламенттелген. Оның ішінде отырыстарды өткізу тәртібі, шешім қабылдау рәсімдері және жұмыс органдарын қалыптастыру тетіктері нақты айқындалған.

Нурлан Бекназаров «Қазақстан Республикасындағы сайлау туралы» Қазақстан Республикасының Конституциялық заңына өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» Қазақстан Республикасы Конституциялық Заңының жобасын елдегі демократиялық институттарды нығайтудың, азаматтардың саяси құқықтарын қамтамасыз етудің және қоғамның сайлау жүйесіне деген сенімін арттырудың маңызды қадамы деп атады.

Сенатор Нурлан Бекназаров атап өткендей, енгізіліп отырған өзгерістер сайлау процесінің негізгі тетіктеріне тікелей әсер етеді.

«Сайлау комиссиялары мүшелеріне қойылатын талаптар күшейтілді. Сайлау қорларынан тыс қаржы тартуға және өзге де материалдық көмек қабылдауға қатаң тыйым салынады. Аталған талаптарды бұзғаны үшін тиісті жауапкершілік белгіленеді. Бұл нормалар сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін төмендетіп, барлық кандидаттар үшін тең әрі әділ бәсекелестік жағдайларын қалыптастырады. Өзгерістердің жеке бір бөлігі сайлау алдындағы үгіт-насихатты, оның ішінде онлайн-платформалар арқылы жүргізілуін құқықтық жетілдіруге бағытталған. Бұл түзетулер цифрлық коммуникациялардың электоралдық процестерге ықпалының артуы жағдайында ерекше өзекті және сайлау науқанының әділдігін қамтамасыз ететін болады», – деді Нурлан Бекназаров өз сөзінде заң жобасындағы негізгі жаңашылдықтарға тоқталып.

Сондай-ақ рәсімдік мәселелер де нақтылануда. Атап айтқанда, дауыстарды санау, хаттамаларды рәсімдеу және қол жинау тәртібі жетілдіріледі. Бұдан бөлек, теңгерімсіздік пен «қайталануды» үміткерлікке жол бермеу мақсатында кандидаттарды бір мезгілде бірнеше округ бойынша ұсынуға тыйым енгізіледі.

Жалпы алғанда, ұсынылып отырған түзетулер сайлау рәсімдерін нақтылаумен қатар, сайлау процесіне қатысушыларға қойылатын талаптарды күшейтеді. Сонымен бірге онлайн-платформалар арқылы жүргізілетін үгіт-насихат пен онлайн-дебаттарды ұйымдастыру тәртібін жетілдіріп, сайлау комиссияларының қызметін жүйелі әрі заманауи деңгейде реттеуге бағытталған.

Парламент Палаталарының бірлескен отырысында сондай-ақ сенаторлар Дархан Қыдырәлі, Жанна Асанова, Мұрат Қадырбек және басқа да депутаттар сөз сөйледі.

(Сенаттың Баспасөз қызметі, 74-72-27. Суретті түсірген: Н.Байбулин)

Chairman of the Senate of the Parliament, Maulen Ashimbayev, took part in a joint meeting of the Chambers of Parliament, at which the draft constitutional laws "On the President of the Republic of Kazakhstan", "On the Kurultai of the Republic of Kazakhstan and the Status of its Deputies" and "On Amendments and Supplements to the Constitutional Law "On Elections in the Republic of Kazakhstan" were considered.

The quality of the constitutional reform's implementation, as noted during a joint session of the Chambers of Parliament, directly depends on aligning the legislative framework with the updated Basic Law, which comes into force on July 1, 2026. The Head of State has repeatedly emphasized that these laws should become the mechanism for the practical implementation of reforms, providing the legal basis for the new state model.

The first item on the meeting's agenda was the draft law "On the President of the Republic of Kazakhstan," which, as Senator Andrei Lukin noted in his report, enshrines the transition from a model of direct governance to strategic coordination, ensuring balance among all branches of government and their accountability to the people. The document establishes a new system of political checks and balances that strengthens the stability of the state apparatus and creates a reliable legal basis for the country's further comprehensive modernization. This step, in turn, legally enshrines the role of the Head of State as the guarantor of coordinated interaction between government agencies in the interests of citizens.

"As is well known, it was at the initiative of President Kassym-Jomart Kemelevich Tokayev that the process of constitutional transformation was launched, aimed at building a Fair Kazakhstan, strengthening political competition, expanding citizen participation in government, and fostering a new political culture of responsibility and accountability of the government to society. At the same time, the new Constitution reflects the key principles of the new political course. These fundamental changes and the new Basic Law were directly supported by the people of Kazakhstan through the mechanism of direct expression of will, confirming nationwide support for the reforms implemented by the President," the senator noted.

He also emphasized that the draft constitutional law "On the President" reflects the key provisions of the country's new Constitution. Specifically, the provisions on a single seven-year term, non-partisanship for the President, and restrictions on his close relatives serve as political guarantees for the formation of a more open and competitive political system.

In this regard, the senator paid particular attention to the introduction of new powers for the President to ensure the functioning of the Kazakh National Assembly, including the approval of its composition and the development of its organizational infrastructure. Overall, the provisions of the bill are aimed at strengthening trust in the government and establishing a predictable and sustainable model of public administration.

During the discussion of the draft law "On the Kurultai of the Republic of Kazakhstan and the Status of its Deputies," Senator Galiaskar Sarybayev emphasized the document's importance in shaping a new institutional model of representative government. The bill systematically regulates the status of deputies, their powers, guarantees, and accountability to society.

"The draft clearly defines Kurultai’s responsibilities. Specifically, it provides mechanisms for legislative activity, approving the report on the execution of the republican budget, and overseeing the executive branch. The draft law covers several aspects. They form the legal basis for ensuring the full functioning of the new unicameral legislative body; increasing the efficiency and effectiveness of the legislative process; and strengthening public trust in state institutions," said Senator Galiaskar Sarybayev.

The organization of the Kurultai's internal service is also detailed, including the procedure for holding meetings, making decisions, and forming working bodies.

Senator Nurlan Beknazarov called the draft law "On Amendments and Supplements to the Constitutional Law of the Republic of Kazakhstan 'On Elections in the Republic of Kazakhstan'" an important step toward strengthening democratic institutions in the country, ensuring citizens' political rights, and increasing public confidence in the electoral system.

As Senator Nurlan Beknazarov noted, the amendments affect the very foundation of the electoral process.

"The requirements for members of election commissions have been tightened. Raising funds outside of election funds and accepting other financial assistance are strictly prohibited. Violating these requirements will result in appropriate penalties. These regulations reduce corruption risks and create conditions for equal and fair competition for all candidates. A separate set of amendments is aimed at legally streamlining election campaigning, including through online platforms. These amendments will be particularly relevant given the increasing influence of digital communications on electoral processes and will ensure the fairness of the election campaign," noted Nurlan Beknazarov, outlining the key changes.

Procedural aspects such as vote counting, protocol preparation, and signature collection are also being clarified. A ban on the simultaneous nomination of candidates in multiple constituencies is being introduced to avoid distortions and duplication.

Overall, the proposed amendments, along with specifying election procedures and tightening requirements for electoral participants, improve the procedure for conducting election campaigning, including through online platforms and online debates, and regulate the activities of election commissions at the systemic level.

Senators Darkhan Kydyrali, Zhanna Asanova, Murat Kadyrbek, and others also spoke during the joint session of the Chambers of Parliament.

(Press Office of the Senate, 74-72-27. Photo by: N.Baibullin)