Выступление Главы государства Касым-Жомарта Токаева на совместном заседании палат Парламента
Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың Парламент палаталарының бірлескен отырысында сөйлеген сөзі
Remarks by the Head of State Kassym-Jomart Tokayev at a Joint Session of the Two Chambers of Parliament
Надежность цитирования
высокая опора
Человек или должность
Президентский корпус
Дата события
30 июня 2026
Документ дает надежную опору для тезисов: речь или интервью представлены содержательно.
Паспорт доказательности qazvision:document:242 · f1d33dea433a
ПервоисточникAkorda.kz
Обновлено15 июля 2026, 18:25 UTC
ЯзыкиRU, KK, EN
Типы опорыпрямая речь: 8
Покрытиеполное покрытие
Проверка источникафрагмент источника не проверен
SHA-256 опубликованного текстового слоя: f1d33dea433acac52b2c60ac8ece4f315ec60c6117004082230abe7907661632
ID цитирования
qazvision:citation:document:AKR-2026-0630-SOVMEPALAT
Ревизия корпусаb9ac88562e0695c2
История изменений
Контекст документа
Президентский корпус
Тематический состав
1 входов
Источник: опубликованные тезисы Qaz.Vision Открыть тезисы
Рабочий вывод
Что важно в документе
Позиция
Уважаемые депутаты и члены Правительства!
Позиция
Нашу сегодняшнюю встречу можно без преувеличения назвать событием исторического масштаба.
Позиция
Мы не просто завершаем очередную парламентскую сессию – мы подводим черту под целой эпохой в развитии Независимого Казахстана и открываем принципиально новую главу в летописи отечественной государственности.
Уважаемые соотечественники!
Уважаемые депутаты и члены Правительства!
Нашу сегодняшнюю встречу можно без преувеличения назвать событием исторического масштаба.
Мы не просто завершаем очередную парламентскую сессию – мы подводим черту под целой эпохой в развитии Независимого Казахстана и открываем принципиально новую главу в летописи отечественной государственности.
Уже завтра вступает в силу новая Конституция нашей страны.
Наряду с Основным законом коренным образом обновится и система государственной власти.
На смену двухпалатному Парламенту приходит однопалатный Курултай.
В целом, эти изменения наглядно отражают преемственность в историческом развитии Казахстана.
Тридцать лет назад был сформирован первый в истории страны профессиональный Парламент.
Обретя новый институциональный формат, законодательный орган играл важную роль в укреплении государственности, формировании национальной правовой базы и становлении рыночной экономики.
Масштаб проделанной работы впечатляет: за три десятилетия было принято порядка трех с половиной тысяч законов, причем каждый десятый из них был инициирован самими депутатами.
У истоков нашей законодательной системы стояли многие выдающиеся государственные и общественные деятели, чьи заслуги получили признание и нашего народа, и международного сообщества.
Их плодотворный труд, самоотверженное служение стране оставили яркий след в летописи нашего парламентаризма и памяти наших соотечественников.
Парламент всегда был созидательной структурой – он чутко реагировал на требования времени и запросы общества.
Высший законодательный орган нашего государства объединил профессионалов из различных сфер общества во имя достижения общих целей.
Благодаря этой синергии удалось сформировать высокую парламентскую культуру как в политическом, так и в законодательном измерении.
Это один из важнейших показателей, подтверждающих зрелость Казахстана как развитой страны.
Каждый новый парламентский созыв становился очередным уверенным шагом вперед, наглядно отражая эволюционный прогресс всей нашей нации.
Я хорошо понимаю, насколько значимы жаркие дискуссии в этих стенах, какова истинная цена каждого принимаемого закона для укрепления нашей Независимости.
В этот исторический момент хочу выразить глубокую признательность депутатам Мажилиса и Сената всех созывов за безукоризненную добросовестность и беззаветное служение Родине.
Особая благодарность – нынешнему составу Парламента, который по праву можно назвать одним из сильнейших в новейшей истории Казахстана.
Вам пришлось работать в очень сложный период развития нашего государства.
Именно вы шли в авангарде перемен, происходивших в жизни страны.
Несмотря на все сложности, вы неустанно работали над осуществлением масштабных преобразований.
Вы принимали на себя ответственность в самые сложные моменты, были катализатором столь необходимых для нашей страны реформ.
Только за последние три года было принято более трехсот важнейших законов, включая эпохальные конституционные законы и кодексы, которые станут надежным плацдармом для наших будущих достижений.
Вместе с вами мы запустили необратимый процесс трансформации страны, затронувший абсолютно все сферы жизни от экономической модели до системы общественных ценностей.
Безусловно, непосредственное участие в смене эпох – это большая честь и высочайшая ответственность.
Можно с уверенностью утверждать, что каждый из вас достойно справился с выпавшими на его долю обязанностями.
Вы неустанно трудились во имя построения Справедливого и Сильного Казахстана.
Несомненно, ваш неустанный труд, ваши настойчивые усилия будут вписаны в летопись нашей страны.
Но часы истории не стоят на месте. Стремительно меняющийся мир требует от нас по-настоящему решительных действий и новаторских подходов. Я не раз говорил об этом. Это требование времени.
Международная ситуация, как вам известно, ухудшается, становится непредсказуемой, что сильно осложняет перспективы развития мировой экономики.
Согласно прогнозам МВФ и специализированных агентств ООН, в предстоящие два года мировое сообщество и отдельные страны столкнутся со значительными трудностями в реализации планов экономического развития.
Тем не менее нам нельзя впадать в отчаяние и тем более в панику. Правительству предстоит нарастить усилия по обеспечению устойчивого развития страны. В повестке дня такие острые вопросы, как сдерживание инфляции и снижение ее уровня до максимально возможных значений, недопущение падения темпов роста экономики. Более того, необходимо работать над повышением ключевых показателей.
Как известно, уже завтра будет дан старт глубокой модернизации всей системы государственного управления.
Это не очередная административная реформа. Это, по сути, запуск нового исторического времени, начало беспрецедентных по своему значению и последствиям преобразований.
Другими словами, планируется провести капитальный ремонт всего «здания» казахской государственности.
Обеспечивая сохранность и незыблемость фундамента и несущих конструкций Независимости страны, мы обязаны качественно улучшить систему государственного управления. Это критически важная задача, требующая напряжения усилий всех сопричастных к этому делу лиц, представляющих государственную службу, академические институты, научные и политологические центры, НПО, международные организации.
Поставленную в прошлогоднем Послании задачу в течение трех лет превратить Казахстан в развитое цифровое государство никто не отменял.
От выполнения данной задачи во многом зависит будущее нашей страны.
Надо всегда помнить, что вопросы, касающиеся надежного обеспечения Независимости и суверенитета Казахстана, еще полностью не решены, и следует ожидать нарастания угроз и вызовов.
Наша главная цель – поднять благосостояние, обеспечить безопасность и улучшить качество жизни граждан, сделать данный показатель и саму тенденцию необратимыми.
Мы не имеем права почивать на лаврах. Масштаб и сложность стоящих перед нами задач требуют упорной и результативной работы.
В этой связи считаю важным подвести основные итоги совместной деятельности, сформулировать направления дальнейшего развития.
ПЕРВОЕ. Формирование новой архитектуры государственной власти
Как было сказано выше, Парламент этого созыва запомнится высоким качеством законотворческой работы и невиданной ранее результативностью деятельности депутатского корпуса.
Вы внесли особый вклад в начавшийся процесс построения Справедливого Казахстана, а также в разработку и принятие Конституции.
Почти каждый из вас, депутатов, может сказать следующим поколениям политиков и общественных деятелей, детям и внукам: «Мне довелось принять непосредственное участие в работе над Конституцией 2026 года».
Поддержав парламентскую реформу, депутатский корпус в полной мере показал всему миру свою политическую и гражданскую ответственность, глубокое понимание общенациональных интересов.
Многие из находящихся в этом зале депутатов работали в составе Конституционной комиссии, встречались с гражданами, давали им исчерпывающие разъяснения сути реформ, которые сформируют облик нашего государства, его экономический потенциал на долгие годы вперед.
После принятия Основного закона на всенародном референдуме вы сумели качественно и в кратчайшие сроки привести правовую систему нашего государства в соответствие с новыми конституционными реалиями.
В частности, Парламент оперативно разработал и принял девять пакетов законов, в том числе шесть конституционных законов.
В результате наша базовая формула государственной власти «Сильный Президент – Влиятельный Курултай – Подотчетное Правительство» обрела полноценное институциональное воплощение.
В обновленном балансе ветвей власти Президент сохранил свою ключевую роль как символа Независимости и единства государства, гаранта соблюдения Конституции, законных прав и свобод граждан.
Крайне важно понимать и учитывать, что Казахстан остается президентской республикой, где Президент является главным должностным лицом государства, Верховным Главнокомандующим Вооруженных сил, назначает на должности руководителей всех правоохранительных органов, определяет основные направления внутренней и внешней политики страны, представляет наше государство на международной арене.
Вместе с тем, модернизация предусматривает дальнейшую трансформацию парламентской системы.
Курултаю предстоит ликвидировать все препятствия в виде бюрократических процедур, повысить скорость и качество законотворчества, организовать эффективную деятельность квалифицированных экспертов и консультантов.
В эпоху тотальной цифровизации и искусственного интеллекта Курултаю придется работать в ускоренном темпе для оперативной адаптации национального законодательства к стремительно меняющимся реалиям в цифровой матрице. Это критически важная задача, поскольку она будет определять готовность Казахстана к участию в глобальной конкуренции.
Надеюсь на то, что Курултай сможет стать ведущим фактором технологического прогресса.
На первом заседании рабочей группы по парламентской реформе в октябре прошлого года мной поднимался вопрос о внедрении полноформатной системы e-Parliament.
Если по уровню развития e-Government Казахстан в глобальных рейтингах уже входит в мировой Топ-25, то становление и развитие Электронного Парламента потребует серьезных усилий.
Вновь избранным депутатам предстоит по-новому подойти к нормотворчеству с опорой на прогнозную аналитику, моделирование экономических последствий и социальных рисков с помощью управления Большими данными.
Важные законопроекты следует выносить на дискуссии с участием экспертов и ответственных активистов. При этом необходимо использовать цифровые инструменты, что позволит значительно расширить количество участников дискуссий, превратить их в по-настоящему общественные дебаты.
Курултай призван стать платформой для открытого общенационального диалога, мгновенно реагируя на актуальные вопросы, волнующие общество. Это означает, что необходимо в первую очередь учитывать конкретные запросы граждан, отдавая поручения государственным органам в рамках конкретных нормативно-правовых актов.
Действительно, Передовое и Справедливое государство невозможно построить без эффективно функционирующих общественных институтов.
Именно поэтому я предложил учредить новый конституционный орган — Қазақстан Халық Кеңесі, который объединит представителей маслихатов, общественных советов, экспертных площадок и организаций гражданского общества.
Халық Кеңесі возьмет на себя и функционал, который ранее находился в ведении Ассамблеи народа Казахстана.
Таким образом, меняется структурный формат, но ни в коем случае не сама суть общенационального единства – магистрального направления нашей внутренней политики.
Халық Кеңесі – это первая в нашей истории диалоговая платформа конституционного уровня, символ уникального многообразия Казахстана.
Разрозненные ранее структуры объединятся в Высший консультативный орган, наделенный правом законодательной инициативы.
Это значит, что голос всего народа станет главной неотъемлемой частью государственной политики.
Самый ценный результат реформ – это участие граждан в процессе принятия важнейших государственных решений.
Почти тридцать лет пролежавший без дела механизм прямого народного волеизъявления превратился в политическую практику. С 2022 года проведено три общенациональных референдума по судьбоносным для страны вопросам.
Моя принципиальная позиция неизменна: именно народ должен быть творцом происходящих в стране перемен.
Но конкретные инициативы могут и должны исходить от власти.
Уже сейчас можно сказать: реализованные в нашей стране реформы создали устойчивую систему сдержек и противовесов властных институтов, повысили качество государственного управления.
Но главная цель всех преобразований – рост благосостояния народа и качества жизни людей в каждом регионе страны – требует дополнительных усилий со стороны Правительства, законодателей, всего общества.
ВТОРОЕ. Переход на новую экономическую модель.
Это стратегическая задача особого значения. Для ее оперативного решения необходимо выработать новые подходы, новые позиции. Очевидно, что прежние методы работы не будут эффективными.
Ранее я уже говорил, что с каждым годом происходит ухудшение глобальной ситуации, международной обстановки в целом.
Перед нами стоит множество различных конфликтов и вызовов.
Но, несмотря на это, мы проводим взвешенную политику и уверенно движемся вперед. Мы и впредь будет следовать этому курсу.
По итогам прошлого года рост национальной экономики составил 6,5 процента, что является высоким показателем на фоне общемировых темпов развития.
Валовой внутренний продукт Казахстана впервые в истории преодолел рубеж в 300 миллиардов долларов, а ВВП на душу населения с 2019 года увеличился в полтора раза – до 15 тысяч долларов.
Это один из самых высоких результатов среди стран СНГ.
Нам удалось замедлить инфляцию: по итогам пяти месяцев текущего года она снизилась до 10,4 процента. Но необходимо работать над дальнейшим снижением этого показателя.
Обеспечена стабильность финансовой системы страны. Национальная валюта надежно защищена от внешних рисков.
В целом, можно говорить о продуктивном взаимодействии Парламента с Правительством и Национальным банком.
Самый актуальный на данный момент вопрос – базовая процентная ставка Национального банка. К решению этого вопроса необходимо подойти взвешенно.
Принятые вами новые Бюджетный и Налоговый кодексы полностью перезагрузили всю экономическую систему и изменили сами подходы к управлению государственными финансами.
Таким образом, заложен фундамент для формирования новой модели казахстанской экономики.
В стране открываются современные заводы по производству автомобилей, бытовой техники, грузовых вагонов, строительных материалов и другой высококачественной продукции.
Только с 2023 по 2025 годы реализовано 540 индустриальных проектов на сумму 3,7 триллиона тенге.
В ближайшие два года ожидается запуск еще более 200 новых производств с привлечением инвестиций в объеме около трех триллионов тенге. Это означает увеличение поступлений в бюджет, внедрение передовых технологий и, самое главное, открытие новых рабочих мест.
Благодаря уже запущенным проектам создано почти 50 тысяч постоянных рабочих мест. Ввод в строй планируемых объектов откроет возможность для трудоустройства еще свыше 20 тысяч человек.
Государство направляет колоссальные средства на поддержку и защиту отечественных предпринимателей.
В целом, около половины трудоспособных граждан Казахстана задействованы в малом и среднем бизнесе. За последние 5 лет число людей, работающих в этом секторе, достигло 4,5 миллиона человек.
Рекордных показателей достигла и доля малого и среднего бизнеса в структуре ВВП, уверенно перешагнув рубеж в 40 процентов.
В 2025 году через холдинг «Байтерек» предпринимателям была оказана поддержка на сумму в восемь триллионов тенге.
Кроме того, в стране были приняты принципиально новые Строительный и Водный кодексы. Эти документы имеют особое значение для регулирования отраслей стратегической важности.
В прошлом году в Казахстане было построено более 20 миллионов квадратных метров жилья. Это также самый высокий показатель в нашей истории.
Самое главное заключается в том, что тысячи семей обрели собственные дома и квартиры.
Наряду с благоустройством городов последовательно повышается качество жизни в сельской местности.
В текущем году планируется завершить 12 крупных проектов, что позволит обеспечить чистой питьевой водой свыше полумиллиона человек в сельской местности.
Беспрецедентную по масштабу государственную поддержку получили сельхозпроизводители.
В прошлом году на льготное финансирование агропромышленного комплекса был привлечен один триллион тенге кредитных ресурсов.
Фермеры впервые получили доступ к «длинным» деньгам под пять процентов годовых, что способствовало существенной модернизации сельскохозяйственной отрасли.
Благодаря этим мерам валовая продукция АПК достигла почти десяти триллионов тенге, а экспорт вырос в 1,3 раза, достигнув самого высокого за последнее десятилетие показателя в 7 миллиардов долларов.
Динамично развиваются высокотехнологические отрасли.
Есть достижения и в отечественной фармацевтике.
По оценке Всемирной организации здравоохранения, Казахстан стал первой страной в СНГ по уровню доверия к фармацевтической индустрии.
Объем рынка лекарств и медикаментов превысил триллион тенге, а иностранные инвестиции в отрасль за последние три года выросли более чем в три раза.
Однако мы не можем довольствоваться этими результатами. Перед нами стоят сложные задачи, и мы обязательно должны достичь поставленных целей.
Я уже говорил о том, что наша страна вступает в новый инвестиционный цикл, который призван стать двигателем диверсификации экономики.
Диверсификация – это не просто лозунг или красивое слово, это очень сложная и ответственная задача, к решению которой нельзя подходить поверхностно.
В прошлом году валовой приток прямых иностранных инвестиций в Казахстан увеличился на 14 процентов, превысив 20 миллиардов долларов.
Примечательно, что капитал все активнее идет в отрасли будущего: обрабатывающую промышленность, транспорт и логистику, цифровую инфраструктуру и финансовый сектор. Это, безусловно, будет способствовать динамичному развитию страны.
Особое значение в данном контексте имеет подписанный мною в мае Конституционный закон «О специальном правовом режиме города Алатау». Данный закон открывает широкие возможности для зарубежного и отечественного бизнеса, поэтому следует правильно использовать потенциал этого уникального законодательного акта.
Создание цифровых мегаполисов ускоренного развития, инновационных кластеров и высокопродуктивных индустрий нацелено на превращение Казахстана в высокотехнологичный и деловой хаб Евразии.
В случае успеха этого невиданного в нашем обширном регионе проекта (а успех должен быть обязательно обеспечен), будет создана совершенно новая модель устойчивого экономического роста.
ТРЕТЬЕ. Укрепление энергетического и инфраструктурного каркаса страны.
Переход к новой модели экономического развития требует всестороннего укрепления энергетической, инженерной и транспортно-логистической инфраструктуры.
Это несущая опора любого государства, и Казахстан не должен стать исключением из общего правила.
Поэтому было принято решение о запуске беспрецедентного по своему масштабу Национального проекта модернизации энергетического и коммунального секторов.
Для реализации проекта только в текущем году запланировано выделить свыше одного триллиона тенге.
Вместо неэффективного по затратам косметического «обновления фасадов» будет осуществлен переход к реальной реконструкции всех объектов и систем жизнеобеспечения.
В энергетическом балансе Казахстана традиционно доминируют ископаемые виды топлива – уголь, нефть, газ.
Углеводороды остаются основой национальной экономики, они обеспечивают подавляющую часть валютных поступлений в бюджет.
Помимо экспортных доходов, углеводородное сырье выполняет роль доступного по цене источника тепла и энергии для наших городов и сел.
Поэтому мы планируем ускорить газификацию страны. Поставлена задача увеличить нынешний показатель газификации (почти 65 процентов) до 80 процентов.
Наряду с традиционной энергетикой внимание Правительства обращено и на «зеленую» энергетику, доля которой в энергобалансе достигла семи процентов.
Для надежного энергоснабжения растущей экономики к 2029 году планируется ввести свыше 13 гигаватт новых мощностей, причем не менее четверти из них – за счет возобновляемых источников.
Вместе с тем огромные запасы ископаемого топлива, включая уголь, – это наше естественное конкурентное преимущество, которым мы обязаны воспользоваться в полной мере.
Поэтому в марте текущего года был принят Национальный проект по развитию чистой угольной генерации.
В трехлетней перспективе в Кокшетау, Семее и Усть-Каменогорске следует построить три новых ТЭЦ с применением технологии, соответствующей высоким экологическим стандартам.
Эти станции нужно построить в обязательном порядке, там много разговоров и мало дела.
Казахстан лидирует по добыче урана в мире и обладает ядерной инфраструктурой.
Поэтому выбор в пользу атомной генерации – абсолютно правильный. Это решение народа в ходе исторического референдума в 2024 году по сути носит цивилизационный характер.
Это гарантия энергетического суверенитета страны, надежная база энергоемкой цифровой экономики будущего.
В следующем году начнется строительство первой атомной электростанции.
Нам необходимо сосредоточиться на еще одном важнейшем элементе инфраструктурного каркаса страны – транспортно-логистической отрасли.
Этот сектор имеет стратегическое значение. Все страны нашего региона уделяют внимание этому направлению, поэтому конкуренция усиливается.
Учитывая весомый вклад железнодорожной сферы в грузоперевозки, большое внимание уделяется строительству и модернизации новых магистралей и вокзалов.
В прошлом году было запущено движение на вторых путях участка Достык – Мойынты и обводной линии Алматы.
В текущем году завершается строительство железнодорожных линий Мойынты – Кызылжар и Дарбаза – Мактаарал, а в следующем году будет введена магистраль Бахты – Аягоз.
Мы также должны выполнить задачу по улучшению автомобильных трасс.
Только в прошлом году начались работы по ремонту 13 тысяч километров дорог, из которых 6 тысяч километров были введены в эксплуатацию. Столь масштабная работа была проведена впервые в истории страны.
Модернизация автомобильных пунктов пропуска должна быть завершена в следующем году.
В результате предпринимаемых усилий за последние пять лет объем транзитных перевозок автотранспортом удвоился и достиг шести миллионов тонн.
Доходы автоперевозчиков по итогам прошлого года составили полтора триллиона тенге, что практически соизмеримо с показателями железнодорожного транспорта.
Все это говорит об огромном потенциале отечественной отрасли автомобильных перевозок. Поэтому таких предпринимателей следует всемерно поддерживать.
В сфере авиации идет форсированное расширение сети маршрутов и формирование полноценных авиахабов.
С этой точки зрения строительство нового аэропорта в Астане является задачей, которая не терпит отлагательств. Строительство аэропорта необходимо начать в кратчайшие сроки.
Важным решением считаю создание национального грузового авиаперевозчика. Это значительно усилит наши позиции в международной логистике.
Будучи ведущей нефтегазовой страной региона, мы обязаны создать мощную инфраструктуру обеспечения авиатопливом. Это очень важная задача, не терпящая отлагательств.
Как известно, недавно я совершил визит в Брюссель, где провел переговоры с лидерами Европейского Союза. Особое внимание было уделено развитию Транскаспийского международного транспортного маршрута.
Объем грузоперевозок по Среднему коридору за последние шесть лет вырос в пять раз, превысив отметку в четыре миллиона тонн в год.
Во многом это стало возможным благодаря развитию морских перевозок и улучшению портовой инфраструктуры.
Безусловно, законодательная поддержка со стороны Парламента придала мощный импульс стремительному развитию этой отрасли: с 2023 года было принято восемь законов, а также ратифицирован ряд международных договоров, направленных на всестороннее развитие отрасли.
Уверен, благодаря последовательным шагам Казахстан утвердится в статусе надежного энергетического донора и станет одним из ведущих транспортно-логистических узлов в регионе.
Этому направлению Правительство должно уделять исключительное внимание.
Перед нами стоит еще одна крайне важная, очень ответственная и неотложная задача – это масштабное строительство.
Чем больше в стране будет возводиться объектов, тем динамичнее будет идти по пути прогресса Казахстан. В первую очередь это задача, касающаяся базовой инфраструктуры. Мы должны высокими темпами строить железные и автомобильные дороги, аэропорты, вокзалы, крупные водоочистные и водоснабжающие сооружения, производственные и промышленные предприятия, городские здания и другие объекты.
Финансовые средства – ресурс временный, их ценность тает с каждым годом. Их эффективное использование заключается в достижении конкретных результатов и передаче соответствующих объектов будущим поколениям в качестве наследия.
Нельзя разбазаривать средства под предлогом создания «социального государства». Такую недальновидную политику наши потомки не поймут и не простят.
Другими словами, мы должны превратить Казахстан в одну большую строительную площадку.
ЧЕТВЕРТОЕ. Создание полностью цифрового государства
Еще одна заслуга депутатов Парламента восьмого созыва заключается в том, что вы стали настоящими цифровыми первопроходцами.
Ни в нашей стране, ни в мире не было готовых «рецептов» и шаблонов по законодательному регулированию искусственного интеллекта.
Поэтому я высоко оцениваю ваш вклад в создание гибкой правовой системы, заложившей надежный базис нашего развития на десятилетия вперед.
В новой Конституции закреплено основополагающее условие построения Цифрового Казахстана – право граждан на защиту персональных данных в киберпространстве.
Наша страна стала одной из первых в глобальном масштабе, приняв революционный по своему значению Цифровой кодекс и профильный Закон «Об искусственном интеллекте».
Это позволило сформировать современную инфраструктурную базу для системного перехода к полностью цифровому государству.
Мы уже видим конкретные результаты этой работы. В индексе готовности правительств к искусственному интеллекту наша страна занимает лидирующее место в Центральной Азии. Но это лишь начало долгого пути.
Ключевые ориентиры масштабной работы заданы в общенациональной стратегии Digital Qazaqstan, которая была утверждена мною в начале июня.
Мы должны внедрить искусственный интеллект во все ключевые отрасли экономики и кардинально улучшить качество государственного управления.
В январе текущего года мною были подписаны новые законы в сфере банковской деятельности, которые впервые ввели в правовое поле цифровые финансовые активы и создали прозрачные условия для их обращения.
По моему поручению создан Центр регуляторного интеллекта для глубокой ревизии и модернизации всей правовой базы.
Это позволит существенно облегчить жизнь нашим предпринимателям.
Формированию благоприятной бизнес-среды напрямую содействует развитие платформы eGov Business по принципу «одного окна».
Наши цифровые банки и финтех-компании создали комфортные для потребителей и бизнеса лайфстайл-экосистемы, обеспечив бесшовные переходы между финансами, торговлей и государственными сервисами.
В результате за последние пять лет рынок электронной коммерции вырос почти в восемь раз, достигнув впечатляющих 3,7 триллиона тенге – это практически 15 процентов от общего объема розничной торговли.
Данный показатель свидетельствует о высоком доверии граждан к цифровой среде и изменениях в потребительском поведении.
Чтобы не сдерживать набранные темпы, государству необходимо обеспечивать опережающее развитие инфраструктуры.
Важным шагом в этом направлении стал запуск мощных суперкомпьютеров, способных перевести теоретические концепции искусственного интеллекта в плоскость прикладных решений для государственного управления, экономики и национальной безопасности.
Однако искусственному интеллекту требуется колоссальный объем энергии и пространство для вычислений.
Именно поэтому особое значение приобретает запуск мегапроекта «Долина ЦОДов», призванного стать мощным гравитационным полем для ведущих мировых BigTech-корпораций. Эта задача должна постоянно находиться в фокусе внимания Правительства. Буду держать на контроле ее исполнение.
По сути, именно сейчас создается цифровой суверенитет страны как высокотехнологичного хаба Нового Шелкового пути.
При этом важно помнить: самые мощные компьютеры и передовые дата-центры без специалистов – это выброшенные на улицу огромные финансовые средства.
Поэтому мы приступаем к подготовке архитекторов и разработчиков будущего уже со школьной скамьи.
На базе Международного центра Alem.ai открылись две инновационные школы нового поколения.
В этом учебном году начнет свою деятельность первый в Центральной Азии специализированный университет искусственного интеллекта.
Цифровая трансформация – это абсолютно открытый и динамичный процесс, охватывающий всю вертикаль управления и даже широкие слои населения.
Уже сейчас десятки тысяч государственных служащих – от руководителей высшего звена до сельских акимов – стали участниками профильных образовательных программ.
Мы должны коренным образом перестроить саму логику и философию государственного управления, совершить решительный переход от традиционной бюрократии к высокоэффективной сервисной парадигме «Государство как платформа» (GovTech).
Наша конечная цель – построить прогрессивное цифровое государство, укорененное в глобальном технологическом ландшафте и способное аргументировано отстаивать и продвигать национальные интересы, безукоризненно служить своим гражданам.
ПЯТОЕ. Развитие человеческого капитала
Как уже не раз мной подчеркивалось: ни сырьевые ресурсы, ни численность населения сами по себе не гарантируют успеха государства в XXI веке.
Единственный капитал, абсолютно не подверженный инфляции, – это качество человеческого потенциала.
Именно поэтому мы рассматриваем социальную сферу как стратегическое направление.
Сегодня государство выделяет значительные средства на все ключевые направления, нацеленные на всестороннее развитие граждан. Особое внимание уделяется развитию науки и образования, культуры и здравоохранения, спорта и системы социальной поддержки.
Только в текущем году на эти ключевые направления планируется выделить свыше 19 триллионов тенге, что составляет более половины всего государственного бюджета.
Казахстан остается одним из немногих государств мира, проводящих столь глубокую, последовательную и масштабную социальную политику.
Важно отметить весомую роль Парламента в продвижении социально значимых инициатив и утверждении принципов справедливости в обществе.
Однако подлинная справедливость – это не уравнительное распределение общественных благ.
Это скрупулезно сбалансированная и предельно эффективная система по созданию равных возможностей для каждого гражданина.
Фундаментом такого подхода является равенство всех перед законом.
Ярким примером торжества этого принципа стало принятие вами Закона «О возврате государству незаконно приобретенных активов», который позволил вернуть в страну более триллиона тенге.
Свыше половины этих средств уже работают на благо народа: на них возведено 450 важнейших социальных и коммунальных объектов.
Благодаря специальной конституционной норме мы первыми в регионе трансформировали природные богатства в реальный стартовый капитал граждан.
Программа «Нацфонд – детям» доказала свою высокую эффективность: за три года 2,3 миллиарда долларов поступили на счета шести с половиной миллионов наших юных граждан.
Логическим продолжением этой системной заботы стали накопительная система «Келешек» и комплексная поддержка одаренных детей – победителей международных олимпиад.
Именно так мы понимаем инвестиции в будущее.
И какая страна в нашем окружении – то есть на Евразийском континенте – выделяет столь значительные средства на социальные нужды? Ответ, по-видимому, очевиден.
В нынешних условиях нам необходимо сосредоточиться на развитии научной сферы и системы высшего образования, чтобы и дальше укреплять технологический суверенитет страны.
Мы уделяем особое внимание модернизации отечественных университетов и активно открываем филиалы ведущих зарубежных вузов.
Принятый вами новый Закон «О науке и технологической политике» уже повлиял на заметное улучшение научной инфраструктуры и открыл новые возможности для молодых ученых.
В целом, перед нами стоит важная задача – максимально повысить уровень науки и ее эффективность.
Разумеется, база интеллектуального потенциала нации закладывается на уровне среднего образования.
За последние три года в стране возведены 584 современные школы, из которых каждая третья построена в инновационном формате «Келешек мектептері».
В текущем году будут введены в строй еще 84 школы, причем более половины из них – в сельской местности.
Развивается и отечественная медицина.
В целом по стране с 2019 года построено около 1300 медицинских объектов.
Средняя продолжительность жизни граждан составляет практически 76 лет. По данным Всемирного банка, Казахстан лидирует по этому показателю в регионе, что, несомненно, является значимым индикатором развития нашей страны.
Всем гражданам, независимо от их статуса застрахованности, гарантирована базовая медицинская помощь.
Кроме того, нашим соотечественникам доступны самые высокотехнологичные медицинские услуги – от нейрохирургии до репродуктивной медицины.
Параллельно мы создаем достойные условия труда для тех, кто посвятил себя служению обществу, конкретными действиями поднимаем престиж профессий педагога и врача.
Заработная плата учителей, медиков и социальных работников планомерно повышается.
За последние три года существенное увеличение окладов – от 50 до 100 процентов – получили более одного миллиона двухсот тысяч человек.
В Казахстане выстроена многоуровневая и адресная система социальной помощи. Эта помощь должна направляться действительно нуждающимся людям.
Поддержка оказывается в электронном формате с помощью технологических возможностей «Цифровой карты семьи».
Благодаря настойчивости депутатов Парламента решен застарелый, крайне болезненный вопрос работников вредных производств, которые теперь имеют законное право на социальную выплату и переход на более легкий труд с 55 лет и до достижения пенсионного возраста.
Широкую общественную поддержку получили ваши законодательные решения по защите прав женщин и детей, снижению уровня закредитованности населения и лудомании в обществе, противодействию наркопреступности и кибермошенничеству.
Наша главная стратегическая цель – воспитать высокообразованную, физически и интеллектуально развитую, прогрессивную молодежь, способную на практике воплощать высшие конституционные принципы.
Чтобы стать созидательной нацией, стремящейся к новаторству, мы в первую очередь должны опираться на наши незыблемые ценности, богатую историю и культурное наследие.
Через несколько дней мы всей страной отметим Национальный день домбры.
Это особый праздник, который подчеркивает нашу самобытность и поднимает дух народа, особенно подрастающего поколения.
Как писал выдающийся поэт Кадыр Мырза Али, «Нағыз қазақ – домбыра».
Действительно, прославляя домбру, мы возносим на пьедестал наше национальное искусство.
Домбра, являющаяся нашей священной ценностью, призвана стать уникальным брендом, представляющим наш народ во всем мире.
В целом, государство не оставляет без внимания развитие духовной сферы.
В это благородное дело весомый вклад внесли и вы – депутатский корпус.
Конечно, в рамках одного доклада невозможно передать весь масштаб и фундаментальную значимость проделанной вами работы.
Помимо озвученных мною кодексов и законов, в фокусе деятельности Парламента находился огромный массив и других не менее важных вопросов.
За период работы восьмого созыва депутаты подготовили свыше двух тысяч запросов, провели более 30 правительственных часов и 9 парламентских слушаний.
Активно и плодотворно действовали профильные комитеты обеих палат.
В будущем, с учетом перехода к однопалатному Курултаю, структура его комитетов должна отражать ключевые векторы и приоритеты государственной политики.
Все эти годы депутатский корпус кропотливо выстраивал действенную систему «обратной связи» с гражданами через реализацию партийных проектов и регулярные выезды в регионы для встреч с избирателями.
В ходе общественных приемов граждан учитывались их требования и решались насущные запросы.
Парламент стал подлинным центром притяжения для авторитетных ученых, экспертов и гражданских активистов.
Эта уникальная интеллектуальная экосистема опиралась на Клуб экспертов при Сенате и Общественную палату при Мажилисе, которые содействовали организации продуктивного диалога и всесторонней экспертизе законопроектов.
Осознанное лидерство вы проявили при продвижении концепции «Адал Азамат» и общенационального проекта «Таза Казахстан», заложивших основы новой прогрессивной общественной этики.
Парламентская деятельность стала зримым воплощением принципа «Закон и Порядок», всемерно способствуя его укоренению в государственной политике и превращению в неотъемлемую часть общенациональной идентичности.
Наряду с этим депутатский корпус внес весомый вклад в укрепление международных позиций Казахстана как ответственной и влиятельной средней державы.
Через активную деятельность в межпарламентских ассамблеях, зарубежные визиты и участие в представительных форумах наши законодатели выстроили доверительный и продуктивный диалог с иностранными коллегами и глобальными институтами.
Важнейшим элементом нашей прагматичной внешней политики традиционно являлись Съезды лидеров мировых и традиционных религий.
Секретариат этой авторитетной диалоговой площадки долгие годы успешно работал под эгидой Сената.
Курултаю, который станет главным законодательным органом, предстоит обеспечить органичную преемственность по всем ключевым направлениям деятельности, сохранить глубокую институциональную память и бережно развивать уникальную парламентскую культуру.
Высший представительный орган страны призван внести определяющую лепту в построение Справедливого Казахстана – государства равных возможностей для всех и каждого, а также активно работать в этом направлении.
Уверен, что с честью реализуя свою ответственную законодательную миссию, Курултай будет всемерно содействовать утверждению в нашем обществе незыблемых принципов Закона и Порядка, Трудолюбия и Прогресса, Чистоты и Природолюбия.
Уважаемые депутаты!
Вступление в законную силу новой Конституции – это историческое событие, оказывающее прямое влияние на судьбу нации. Наш Основной закон открывает путь к этапу масштабных общественно-политических процессов.
В связи с этим мною будет подписан ряд документов, в том числе Указ о проведении выборов в Курултай.
Соответственно, конкуренция между партиями также усилится.
Мы как созидательная нация должны провести и эту политическую кампанию на высоком уровне. Предстоящие выборы должны стать примером открытой, честной и справедливой политической конкуренции.
Народ Казахстана – это главная движущая сила коренных преобразований, происходящих в обществе.
Наши граждане на деле доказывают, что они неравнодушны к будущему страны и способны сделать осознанный выбор в решающий момент.
Эти качества присущи исключительно нациям, отличающимся высокой ответственностью, крепким единством, сильным духом и богатой культурой.
Участие в выборах означает причастность к делам государственной важности. В этой связи хочу высказать уверенность в том, что наши соотечественники примут самое активное участие в предстоящей электоральной кампании.
Курултай – важнейший символ Нового Казахстана. Поэтому в его состав должны войти истинные патриоты, инициативные и государственно мыслящие личности – то есть лучшие из лучших. Ведь именно по работе Курултая народ будет оценивать, насколько результативными оказались реформы.
В этот важный момент я хочу еще раз выразить искреннюю благодарность руководству и депутатам Сената и Мажилиса за добросовестный и упорный труд на благо страны.
Вы смело поднимали насущные проблемы народа, последовательно отстаивали национальные интересы.
Новый этап – это время новых возможностей.
Думаю, что ряд депутатов перейдет в состав Курултая и продолжит трудиться во благо страны. Считаю, что и в Қазақстан Халық Кеңесі должны быть такие квалифицированные граждане, как вы.
Особые слова признательности хочу адресовать фракции и всем членам партии AMANAT за активную и созидательную позицию.
Вы на деле демонстрируете пример подлинного патриотизма и гражданской ответственности.
На недавнем партийном съезде было принято важнейшее стратегическое решение о присоединении к новой партии «Әділет».
Всецело приветствую и поддерживаю этот поистине исторический шаг.
Консолидация всех прогрессивных общественно-политических сил вокруг общенациональных ценностей и целей придаст значимый импульс проводимым в стране глубинным реформам.
В конечном счете, у всех нас одна цель – создание цивилизованного и передового государства, открывающего путь в светлое будущее для молодого поколения.
У нас нет другой Родины, кроме Казахстана. Успешное развитие нашей страны нужно только нам самим.
Если мы сможем сплотиться как единая нация, мы покорим любые вершины и достигнем всех намеченных целей.
Мы укрепим устои нашей священной Независимости и построим Справедливый, Сильный, Безопасный, Чистый и Передовой Казахстан.
Я твердо верю в это!
Самоотверженно трудиться на этом пути – сыновний долг каждого гражданина.
Пусть в нашей стране всегда царят мир и благополучие!
Пусть будет вечной наша Родина!
Қымбатты отандастар!
Қадірлі депутаттар және Үкімет мүшелері!
Бүгінгі Парламенттің қос Палатасының бірлескен отырысының тарихи мән-маңызы айрықша деп айтсақ, дұрыс болар. Бұл дүйім халқымыз үшін де айқын нәрсе, ақиқат. Бүгін біз мемлекетіміздің заң шығарушы органы – Парламенттің кезекті сессиясын аяқтап, Тәуелсіз Қазақстанның дамуындағы тұтас бір дәуірді қорытындылап отырмыз. Осылайша, тереңнен тамыр тартқан мемлекеттігіміздің жаңа кезеңіне қадам басқалы тұрмыз.
Ертең Қазақстан Республикасының жаңа Конституциясы заңды күшіне енеді. Ұлт заңымен қатар, мемлекеттік билік жүйесі де түбегейлі жаңа сипатқа ие болмақ. Қос палаталы Парламенттің орнына Құрылтай келеді. Жалпы, бұл өзгеріс Қазақстанда тарихи сабақтастық бар екенін анық көрсетеді.
Осыдан отыз жылдан астам уақыт бұрын елімізде тұңғыш кәсіби Парламент құрылды. Мүлде жаңа институционалдық үлгіге көшкен заң шығарушы орган мемлекеттігімізді нығайтуға елеулі үлес қосты, сондай-ақ еліміздің құқықтық негізін қалыптастыру және нарықтық экономиканы орнықтыру ісінде маңызды рөл атқарды.
Қысқаша айтсақ, отыз жылдың ішінде 3,5 мыңға жуық аса қажетті заң қабылданды. Ал әрбір оныншы заңға депутаттар өздері бастамашы болды. Заң шығару жүйесінің қайнар бастауында бүкіл халқымызға және халықаралық қауымдастыққа танымал саясаткерлеріміз, көрнекті мемлекет қайраткерлері, белгілі қоғам қайраткерлері тұрды. Олардың жемісті еңбегі Парламент тарихында өшпес із қалдырды. Қажырлы қызмет халқымыздың жадында мәңгі сақталып қаларына күмән жоқ.
Парламент әрдайым уақыт талабына тез бейімделіп, қоғам сұранысына лайықты жауап бере алатын жасампаз құрылым болды. Парламент – мемлекетіміздің басты өкілді органы, қоғамның түрлі саласындағы кәсіби мамандарды бір мақсатқа тоғыстырды. Елімізде саяси және заңнамалық тұрғыдан сапасы жоғары парламенттік мәдениет қалыптасты. Бұл – Қазақстанды дамыған ел ретінде айқындайтын ең маңызды көрсеткіштің бірі. Түптеп келгенде, Парламенттің әрбір шақырылымы Қазақстанның алға қарай нық сеніммен қадам басуына зор серпін берді, басқаша айтсақ, ұлтымыздың эволюциялық өрлеу жолының жарқын үлгісіне айналды.
Мен Парламенттегі қайнаған еңбектің, онда қабылданған әрбір заңның Тәуелсіз еліміздің келешегі үшін қаншалықты маңызды екенін жақсы түсінемін. Осы тарихи сәтке орай, ұлт мүддесін бәрінен биік қойып, елге мінсіз әрі адал қызмет еткені үшін барлық шақырылымдағы Мәжіліс пен Сенат депутаттарына шынайы ризашылығымды білдіремін.
Әсіресе, Парламенттің қазіргі құрамына, яғни сіздерге алғысым зор. Бұл шақырылымды Қазақстанның жаңа тарихындағы ең мықты құрамның бірі деп сеніммен айтамын. Себебі сіздер мемлекетіміздің дамуындағы өте күрделі және шешуші кезеңде жұмыс істедіңіздер. Баршаңыз ел өмірінде болып жатқан ауқымды өзгерістердің бастауында тұрдыңыздар. Қаншалықты қиын болса да, түбегейлі өзгерістерді жүзеге асыру жолында табанды еңбек еттіңіздер. Сын сағатта жауапкершіліктен жалтармай, мемлекетіміз үшін аса қажетті реформаларды жүргізуге ұйытқы болдыңыздар.
Тек кейінгі үш жылдың өзінде 300-ден астам өте маңызды заң қабылданды. Олардың қатарында еліміздің алдағы биік белестерінің сенімді арқауы болатын, тарихи мәні зор конституциялық заңдар мен кодекстер бар. Біз біртұтас ұлт болып мемлекетімізді түбегейлі жаңғырту ісін қолға алдық. Экономикадан бастап қоғамдық құндылықтар жүйесіне дейін – ел өмірінің барлық саласында ауқымды өзгерістер жасалды. Әрине, дәуірлік ауқымдағы мұндай реформалардың бел ортасында жүру – зор мәртебе әрі үлкен жауапкершілік.
Осы тұрғыдан алғанда, сіздер өздеріңізге жүктелген міндетті абыроймен атқарып шықтыңыздар. Әділетті әрі Қуатты Қазақстанды құру үшін қажырлы еңбек еттіңіздер. Сіздердің табанды, мардымды еңбектеріңіз еліміздің жылнамасында қалатынына күмән болмауы керек. Дегенмен уақыт бір орында тұрмайды, зымырап өтіп жатыр. Көз ілеспес жылдамдықпен өзгеріп жатқан қазіргі кезеңде шын мәнінде жаңашыл әрі батыл қадамдар жасалуға тиіс. Осы өзекті мәселені мен бұрын да бірнеше рет айтқам. Бұл – заман талабы.
Халықаралық ахуал уақыт өткен сайын күрделеніп, құбылып, тұрақсыздық белең алғанын көріп, біліп отырсыздар. Бұл жағдай жаһандық экономикаға орасан зардабын тигізіп жатыр. Халықаралық валюта қоры мен Біріккен Ұлттар Ұйымының құзырлы агенттіктерінің болжамы бойынша алдағы екі жылда әлем қауымдастығы, соның ішінде жекелеген мемлекеттер экономикалық жоспарларын жүзеге асыру кезінде едәуір қиындыққа тап болуы мүмкін.
Бірақ еңсені түсіріп, үрейге бой алдыруға болмайды. Үкімет елдің орнықты дамуын қамтамасыз ету үшін барынша белсенді және ширақ жұмыс істеуге тиіс. Инфляцияны тежеп, оны мейлінше төмен деңгейге жеткізген жөн, сондай-ақ экономиканың қарқынын төмендетпей, керісінше, оның көрсеткіштерін ұлғайту қажет.
Бәріңізге белгілі, ертең мемлекеттік басқару жүйесін түбегейлі жаңғырту жұмысы ресми түрде бастау алады. Мұны кезекті әкімшілік реформа деп түсінуге болмайды. Себебі, бұл – еліміз үшін мүлде жаңа тарихи кезең басталады, яғни мақсаты да, мағынасы да мүлде бөлек, бұрын-соңды болмаған өзгерістер іске асады деген сөз. Басқаша айтсақ, біз қазақ мемлекеттігінің «ғимаратына» күрделі жөндеу жүргізуді көздеп отырмыз.
Біз ел Тәуелсіздігінің мызғымас тұғыры мен іргетасын көздің қарашығындай сақтап, мемлекеттік басқару жүйесін жетілдіре түсуге міндеттіміз. Бұл – аса маңызды міндет. Оған мемлекеттік қызметте, академиялық институтта, ғылыми және саяси зерттеулер орталықтарында, үкіметтік емес секторда, халықаралық ұйымдарда қызмет ететін, осы іске қатысы бар азаматтардың барлығы атсалысуы қажет.
Былтырғы Жолдауымда Қазақстанды үш жылдың ішінде дамыған цифрлық мемлекетке айналдыру жөнінде міндет қойғанымды білесіздер. Еліміздің келешегі осы мақсатты қалай іске асыратынымызға байланысты. Біз Қазақстанның Тәуелсіздігі мен Егемендігін сенімді түрде қорғау мәселесін әлі түбегейлі шешкен жоқпыз. Мұны ешқашан естен шығармайық. «Жау жоқ деме жар астында» деген тәмсілді әрқашан қаперде ұстаған жөн. Біздің басты мұратымыз – халықтың әл-ауқатын арттырып, қауіпсіздігін қамтамасыз ету, азаматтардың тұрмыс сапасын жақсарту. Бұл көрсеткіштерді ұдайы көтеріп, осы үрдісті үздіксіз жалғастыра беруіміз қажет.
Сондықтан біздің мұндай кезде қол қусырып отыруға құқымыз жоқ. Алдымызда тұрған аса ауқымды әрі күрделі міндеттерді табысты жүзеге асыру үшін табанды, нәтижелі еңбек етуіміз керек.
Осы тұста бірлесіп атқарған жұмысты қорытындылап, алдағы даму жоспарымызды айқындап алу қажет деп санаймын.
БІРІНШІ. Мемлекеттік биліктің жаңа құрылымын қалыптастыру.
Әлгінде айтып өткенімдей, осы шақырылымдағы Парламент депутаттары заң шығару ісінде сапалы жұмыс атқаруымен есте қалады. Депутаттар корпусы өз қызметінде бұрын-соңды болмаған нәтиже көрсетті. Сіздер Әділетті Қазақстанның негізін қалау үдерісіне, сондай-ақ Конституцияны әзірлеп, қабылдауға зор үлес қостыңыздар. Кез келген депутат саясаткерлер мен қоғам қайраткерлерінің келесі буынына, балалары мен немерелеріне: «Мен 2026 жылы қабылданған Конституцияны дайындауға тікелей қатысқанмын» деп еш ұялмай айта алады.
Жалпы, депутаттық корпус парламенттік реформаны толық қолдады. Сол арқылы саяси және азаматтық жауапкершілік танытып, ұлт мүддесі бәрінен биік тұратынын бүкіл әлемге паш етті. Осында отырған біраз депутат Конституциялық комиссия құрамында болды. Сіздер азаматтармен кездесіп, мемлекетіміздің тұрпатын өзгертетін, экономикалық әлеуетін күшейтетін реформалардың мән-маңызын жұртшылыққа жан-жақты түсіндіріп бердіңіздер.
Сіздер жалпыхалықтық референдумда Ата заңымыз қабылданған соң мемлекетіміздің құқықтық жүйесін жедел әрі сапалы жаңарту жұмысын жүргіздіңіздер. Өте қысқа мерзімде еліміздің заңнамасын жаңа Конституция нормаларына сай өзгерту жұмысын атқардыңыздар. Атап айтқанда, Парламент 9 заң топтамасын, соның ішінде 6 конституциялық заңды шұғыл әзірлеп, қабылдады. Нәтижесінде мемлекеттік биліктің «Күшті Президент – ықпалды Құрылтай – есеп беретін Үкімет» деген базалық формуласы толыққанды институционалдық мәнге ие болды.
Жаңарған билік тармақтарының теңгерімді жүйесінде Президент Тәуелсіздік пен мемлекет тұтастығының символы, Конституцияны және азаматтардың заңды құқықтары мен бостандықтарын сақтаудың кепілі ретінде бұрынғыдай басты рөл атқарады.
Қазақстан президенттік республика болып қала береді. Мұны түсіну, ескеру өте маңызды. Яғни Президент – мемлекеттің ең жоғары лауазымды тұлғасы, Қарулы күштердің Жоғарғы Бас қолбасшысы, барлық құқық қорғау органдарының басшыларын тағайындайды, елдің ішкі және сыртқы саясатының негізгі бағыттарын айқындайды, Қазақстан атынан халықаралық аренада өкілдік етеді.
Сонымен қатар жаңғырту жұмыстары парламенттік жүйені одан әрі трансформациялау тетіктерін де қарастырады. Құрылтайдың алдында барлық бюрократиялық рәсім түріндегі кедергілерді жою, заң шығару ісінің жеделдігі мен сапасын арттыру, білікті сарапшылардың және консультанттардың қызметін тиімді ұйымдастыру міндеті тұр.
Жаппай цифрландыру және жасанды интеллект дәуірінде Құрылтайға ұлттық заңнаманы тез өзгеріп жатқан цифрлық матрица жағдайына шұғыл бейімдеу үшін қарқынды жұмыс істеуге тура келеді. Бұл – өте маңызды. Қазақстанның жаһандық бәсекеге қаншалықты дайын екені осыдан көрінеді.
Құрылтай технологиялық прогрестің жетекші факторы болады деп үміттенемін.
Былтыр қазан айында өткен Парламенттік реформа жөніндегі жұмыс тобының алғашқы отырысында мен толыққанды e-Parlament жүйесін енгізу мәселесін көтерген едім. Қазақстан e-Government, яғни Электрондық үкіметтің даму деңгейі бойынша жаһандық рейтингте әлемдегі үздік 25 елдің қатарына кірді. Енді Электрондық Парламентті қалыптастыруға және дамытуға көп күш-жігер жұмсауымыз қажет.
Жаңадан сайланған депутаттар заң шығару ісінде болжамды сараптамаға, Үлкен дерекқорды басқару арқылы кез келген шешімнің экономикалық салдары мен әлеуметтік тәуекелдерін модельдеуге баса мән беруі керек. Маңызды заң жобаларын сарапшылармен және жауапты қоғам белсенділерімен бірге талқылаған жөн. Цифрлық құралдарды пайдалану қажет. Бұл пікірталасқа қатысушылар санын көбейтіп, мәселені нағыз қоғамдық талқыға салуға мүмкіндік береді.
Құрылтай жалпыұлттық деңгейдегі ашық диалог алаңы ретінде қызмет етіп, қоғамды толғандырған өзекті мәселелерге дер кезінде назар аударуы қажет. Бұл – азаматтардың дәйекті өтініштері міндетті түрде ескеріліп, нақты нормативтік-құқықтық актілерді қабылдау арқылы мемлекеттік мекемелерге тиісті тапсырмалар берілуі керек деген сөз.
Шын мәнінде, тиімді жұмыс істейтін қоғамдық институттары болса ғана, Озық және Әділетті мемлекет қалыптасады. Сол себепті, мен жаңа конституциялық орган – Қазақстан Халық Кеңесін құруды ұсындым. Қазақстан Халық Кеңесі мәслихаттардың, қоғамдық кеңестердің, сарапшылар алаңы мен азаматтық қоғам ұйымдары өкілдерінің басын біріктіреді. Бұрын Қазақстан халқы ассамблеясына тиесілі болған қызметтік міндеттер енді Халық Кеңесіне өтеді. Осылайша, құрылым форматы өзгергенімен, жалпыұлттық бірлігіміздің мәні ішкі саясатымыздың маңызды бағыты ретінде сақталады.
Халық Кеңесі – тарихымызда алғаш рет конституциялық деңгейде құрылған диалог алаңы. Көпұлтты және әралуан Қазақстанымыздың символы. Бұрын шашыраңқы болған құрылымдар заң шығару бастамасын көтеру құқығына ие болатын Жоғары консультативтік органның аясына бірігеді. Демек халықтың үніне құлақ асу мемлекеттік саясаттың ажырамас бөлігіне айналады.
Елімізде жүргізілген реформалардың ең басты нәтижесі – азаматтардың маңызды мемлекеттік шешімдерді қабылдау үдерісіне қатыса алуы. Халықтың өз ықтиярын тікелей білдіру тетігі отыз жылға жуық уақыт бойы қолданылмай келді. Тек соңғы жылдары ғана саяси тәжірибемізге енді. 2022 жылдан бері ел тағдырына әсер ететін маңызды мәселелер бойынша үш рет жалпыұлттық референдум өтті.
Бұл орайда менің ұстанымым бұрынғыдай: елдегі өзгерістердің иесі халық болуға тиіс. Алайда билік нақты бастамалар көтере алады әрі солай болуы керек. Қазірдің өзінде елімізде жүзеге асырылған реформалар билік институттарының орнықты тежемелік және теңгерім жүйесін қалыптастырды, мемлекеттік басқару сапасын арттырды деп сеніммен айта аламыз. Ал реформалардың басты мақсаты – халықтың әл-ауқатын арттыру, өңір тұрғындарының тұрмыс сапасын жақсарту. Бұл үшін Үкімет, заң шығарушы орган, тұтас қоғам жұмыла еңбек етуі қажет.
ЕКІНШІ мәселе. Қазақстан экономикасын жаңа үлгіге көшіру.
Бұл – аса маңызды стратегиялық міндет. Оған жедел түрде қол жеткізу үшін жаңа көзқарас, жаңа ұстаным қажет. Бұрынғы жұмыс тәсілдері мен әдістері тиімді болмайтыны анық. Бұған дейін де айттым: жаһандағы жағдай, жалпы халықаралық ахуал жыл өткен сайын ушығып барады. Түрлі қақтығыстар мен сын-қатерлер аз емес. Бірақ біз соған қарамастан, салиқалы саясат жүргізіп, нық сеніммен алға қадам басып келеміз. Біз бұл саясатты берік ұстануымыз қажет. Былтыр экономикамыз 6,5 пайызға өсті. Мұны әлем елдерінің даму қарқынымен салыстырғанда жоғары көрсеткіш деуге болады.
Жалпы ішкі өнім ел тарихында алғаш рет 300 миллиард доллардан асты. Оның жан басына шаққандағы үлесі 15 мың доллардан асып, 2019 жылдан бері бір жарым есе артты. Бұл – Тәуелсіз мемлекеттер достастығы елдері арасындағы ең жоғары нәтиженің бірі.
Инфляция бағамы төмендеді: биылғы бес айдың қорытындысы бойынша оның деңгейі 10,4 пайызға дейін түсті. Бірақ бұл көрсеткішті әлі де төмендету керек. Қазақстанның қаржы жүйесі тұрақты. Ұлттық валютамыз да өз тұғырында нық тұр, сыртқы қауіп-қатерлерден сенімді түрде қорғалған деп айтсақ, қате болмайды.
Жалпы, Парламент Үкіметпен және Ұлттық банкпен бірлесіп, тиімді жұмыс атқарды. Қазіргі таңдағы ең өзекті мәселе – Ұлттық банктің негізгі пайыздық ставкасы. Бұл мәселені пайымдап шешу керек. Өздеріңіз қабылдаған Бюджет және Салық кодекстеріне сәйкес еліміздің экономикалық жүйесі толығымен қайта жаңғырды және мемлекет қаржысын басқаруға қатысты ұстаным түбегейлі өзгерді. Осылайша, Қазақстан экономикасының жаңа келбетіне жол ашуға қажетті негіз қалыптасты.
Елімізде көлік, тұрмыстық техникалар, жүк вагондарын, құрылыс материалдарын және басқа да сапалы өнімдер шығаратын заманауи зауыттар ашылып жатыр. Тек 2023-2025 жылдардың ішінде 540 индустриялық жоба жүзеге асырылды. Олардың жалпы құны 3,7 триллион теңге болды. Алдағы екі жылда тағы 200-ден астам өндіріс орны іске қосылмақ. Осы мақсатқа шамамен 3 триллион теңге инвестиция тартылады. Бұл – қазынаға түсетін салық көлемі артады, өндіріске озық технологиялар енгізіледі және ең бастысы, жаңа жұмыс орындары ашылады деген сөз. Іске қосылған жобалардың арқасында қазірдің өзінде 50 мыңға жуық тұрақты жұмыс орны пайда болды. Қалған жобалар жүзеге асқан соң тағы 20 мыңнан астам адам жұмыспен қамтылады.
Мемлекет отандық кәсіпкерлерді қолдауға баса мән беруде. Осы мақсатқа қомақты қаржы бөлініп жатыр. Жалпы, Қазақстандағы жұмысқа жарамды азаматтардың жартысына жуығы табысын шағын және орта бизнестен тауып отыр. Соңғы бес жылда осы секторда еңбек ететін адам саны 4,5 миллионға жетті. Жалпы ішкі өнімнің 40 пайыздан астамы шағын және орта бизнес саласына тиесілі. Мұны рекордтық көрсеткіш деп айтуға толық негіз бар. Былтыр «Бәйтерек» холдингі арқылы кәсіпкерлерге 8 триллион теңге көлемінде қолдау көрсетілді.
Сонымен қатар елімізде түбегейлі жаңа Құрылыс және Су кодекстері қабылданды. Стратегиялық маңызы айрықша салаларды ретке келтіру үшін қабылданған құжаттардың маңызы зор.
Былтыр Қазақстанда 20 миллион шаршы метрден астам тұрғын үй салынды. Бұл да – тарихымыздағы ең жоғары көрсеткіш. Ең басты нәтиже – мыңдаған отбасы баспаналы болды.
Біз қалаларды абаттандырумен қатар, ауылдардың жағдайын жақсартуға басымдық беріп келеміз. Биыл шалғай елді мекендерде тұратын жарты миллионнан астам адамды ауыз сумен қамтамасыз етуге мүмкіндік беретін 12 ірі жоба іске қосылады.
Мемлекет ауыл шаруашылығы тауарларын өндірушілерге бұрын-соңды болмаған ауқымда қолдау көрсетіп жатыр. Өткен жылы агроөнеркәсіп саласына жеңілдетілген несие беру үшін 1 триллион теңге қаржы тартылды. Осылайша, шаруалар алғаш рет жылына 5 пайыздық мөлшермен «ұзақмерзімді» қаражат алу мүмкіндігіне ие болды. Мұндай қадам ауыл шаруашылығы саласын жаңғыртуға ықпал еткені сөзсіз.
Осындай шаралардың арқасында агроөнеркәсіп кешеніне тиесілі жалпы өнім құны шамамен 10 триллион теңгеге жетті. Ал экспорт көлемі 1,3 есе артып, 7 миллиард доллар табыс түсті. Бұл – соңғы он жылдағы ең жоғары көрсеткіш.
Озық технологиялар саласы да қарқынды дамып келеді. Әсіресе, отандық фармацевтика бағытында біраз жетістіктеріміз бар. Фармацевтика индустриясына сенім деңгейі бойынша Қазақстан Тәуелсіз мемлекеттер достастығы елдері арасында көш бастап тұр. Мұндай бағаны Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы беріп отыр. Отандық дәрі-дәрмек нарығының көлемі 1 триллион теңгеден асты. Кейінгі үш жылда бұл салаға тартылған шетелдік инвестиция көлемі үш еседен астам ұлғайды. Алайда, бұған мәз болып отыра беруге болмайды, алдымызда тұрған міндет аз емес, қойылған мақсаттарға міндетті түрде жетуіміз керек.
Мен осыған дейін елімізде жаңа ивестициялық кезең басталатынын айтқан едім. Біз сол арқылы экономикамызды әртараптандыруды көздеп отырмыз. Әртараптандыру, яғни, диверсификация дегеніміз, бұл – жай ғана ұран немесе жағымды сөз емес, бұл – өте күрделі және жауапты міндет, оған үстірт қарауға болмайды. Былтыр Қазақстанға тартылған тікелей шетел инвестициясының көлемі 14 пайызға артып, 20 миллиард доллардан асты. Ең бастысы, капитал негізінен өңдеу өнеркәсібі, көлік-логистика, қаржы және цифрлық инфрақұрылым сынды келешегі зор салаларға бағытталуда. Бұл ел дамуы үшін өте жақсы үдеріс екені сөзсіз.
Осы орайда, мен мамыр айында қол қойған «Алатау қаласының арнаулы құқықтық режимі туралы» Конституциялық заңның маңызы зор. Аталған заң шетелдік және отандық бизнес үшін тың мүмкіндіктерге жол ашады. Сондықтан бұл бірегей заңнамалық актінің әлеуетін дұрыс пайдаланған жөн.
Дамуы қарқынды цифрлық мегаполистер, инновациялық кластерлер және өнімділігі жоғары индустрия қалыптастыру Қазақстанды Еуразиядағы технологиялық тұрғыдан өркендеген іскерлік хабқа айналдыруды көздейді. Кең байтақ өңірімізде бұрын-соңды болмаған бұл жоба табысты іске асқан жағдайда (Ал біз мұны сәтті жүзеге асыруға міндеттіміз), орнықты экономикалық өсімнің мүлдем жаңа моделі пайда болады.
ҮШІНШІ міндет. Еліміздің энергетикалық және инфрақұрылымдық негізін нығайту.
Экономиканың жаңа үлгісіне көшу үшін алдымен энергетикалық, инженерлік және көлік-логистикалық инфрақұрылымды толыққанды дамыту қажет. Бұл маңызды үштаған кез келген елдің, соның ішінде Қазақстанның да негізгі тірегі саналады. Сондықтан біз энергетикалық және коммуналдық салаларды жан-жақты жаңғырту жұмысын қолға алдық. Осы мақсатта бұрын-соңды болмаған ауқымдағы Ұлттық жобаны іске асыру туралы шешім қабылданды. Оны жүзеге асыру үшін тек биылдың өзінде 1 триллион теңгеден астам қаржы бөлу жоспарланып отыр.
Артық шығынға әкеп соғатын тиімсіз «әрлеу, яғни жөндеу» тәсілінен бас тартып, өмір сүру сапасына тікелей әсер ететін барлық нысандар мен жүйелерді түбегейлі жаңғырту жұмысы жүргізілетін болды.
Қазақстанның энергетикалық балансында көмір, мұнай, газ секілді отын түрлері басым. Көмірсутегі ұлттық экономиканың негізін құрап, бюджетке валюталық түсімнің қомақты бөлігін қамтамасыз етеді. Мұнай-газ шикізаты – экспорттан пайда әкелуімен қатар қалаларымыз бен ауылдарымызды қамтамасыз ететін бағасы қолжетімді жылу мен қуат көзі. Сондықтан біз елді мекендерге газ құбырын тартуды жеделдетуді жоспарлап отырмыз. Көгілдір отынмен қамту көрсеткішін (қазір 65 пайызға жуық) 80 пайызға дейін арттыру міндеті қойылды.
Үкімет дәстүрлі қуат көздерімен бірге «жасыл» энергетикаға баса мән беріп отыр. Оның энергетикалық теңгерімдегі үлесі 7 пайызға жетті. Қарқынды өсіп келе жатқан экономиканы қамтамасыз ету үшін 2029 жылға қарай 13 гигаваттан астам жаңа қуат көздерін іске қосу жоспарланған. Осы орайда, олардың кемінде төрттен бірі жаңартылатын энергия көздері есебінен жүзеге асырылмақ. Әйтсе де пайдалы қазбаларымыз, соның ішінде көмірдің мол қоры – табиғат сыйлаған артықшылығымыз саналады. Мұны толық пайдалануымыз керек. Сондықтан биыл наурыз айында Таза көмір генерациясы жөніндегі ұлттық жоба қабылданды.
Алдағы үш жылда Көкшетау, Семей және Өскемен қалаларында жоғары экологиялық стандарттарға сай келетін технологияларды пайдаланатын үш жылу электр станциясын салуымыз керек. Мұны созуға болмайды. Әйтпесе істен гөрі сөз көбейіп кетті.
Қазақстан әлемде уран өндіру бойынша көшбасшы және ядролық инфрақұрылымы бар ел саналады. Сондықтан атом генерациясын өте дұрыс таңдадық. 2024 жылғы тарихи референдум кезінде халық қабылдаған шешім, шын мәнінде, өркениетті сипатқа ие. Бұл – елдің энергетикалық дербестігінің кепілі, қуатты көп тұтынатын келешек цифрлық экономиканың сенімді тірегі. Келесі жылы алғашқы атом электр станциясының құрылысы басталады.
Біз еліміздің инфрақұрылымдық арқауының тағы бір мызғымас тірегі – көлік-логистика саласына баса назар аударуымыз керек. Бұл сала стратегиялық маңызға ие. Біздің аймақтағы барлық елдер де осы бағытқа ден қойып жатыр, сондықтан, бәсеке күшеюде.
Теміржол саласының жүк тасымалындағы рөлін ескере отырып, мемлекет жаңа магистральдар мен вокзалдар салуға және оларды жаңғыртуға баса мән беріп отыр. Былтыр Достық – Мойынты бағытының екінші желісі және Алматы қаласын айналып өтетін теміржол іске қосылды. Биыл Мойынты – Қызылжар және Дарбаза – Мақтаарал, келесі жылы Бақты – Аягөз теміржолдарының құрылысы аяқталады.
Еліміздегі автокөлік жолдарының сапасын жақсарту міндетін де орындауымыз керек. Былтыр 13 мың шақырым автокөлік жолын жөндеу жұмысы басталды. Оның 6 мың шақырымы қолданысқа берілді. Мұндай ауқымды жұмыс ел тарихында бірінші рет жасалды. Келесі жылы автокөліктерді өткізу бекеттерін жаңғырту ісі аяқталуы керек.
Соңғы бес жылда ел аумағы арқылы автокөлікпен тасымалданатын жүк көлемі екі есе артып, 6 миллион тоннаға жетті. Былтыр автокөлікпен жүк тасымалдаушылардың табысы 1,5 триллион теңге болды. Бұл – теміржол саласындағы кіріспен шамалас көрсеткіш. Осының өзі отандық автокөлік тасымалы саласының әлеуеті зор екенін көрсетеді. Демек мұндай кәсіпкерлерді барынша қолдау керек.
Авиация саласындағы табысымыз да көбеюде. Елімізде жаңа ұшу бағыттары ашылып жатыр. Толыққанды әуе хабтарын қалыптастыру үшін нақты жұмыс жүргізілуде. Әрине, осы тұрғыдан алғанда, Астана қаласында жаңа әуежай салу – кезек күттірмейтін міндет. Көп ұзамай оның құрылысы басталуы қажет. Әуе кеңістігі арқылы жүк тасымалдайтын арнайы компания құру өте орынды шешім болды деп санаймын. Бұл маңызды қадам халықаралық логистикадағы әлеуетімізді күшейтуге ықпал етері сөзсіз.
Біз аймақтағы мұнай-газ өндіретін жетекші мемлекет ретінде авиаотынға қатысты мәселелерді толық шешуге мүмкіндік беретін мықты инфрақұрылым қалыптастыруымыз қажет. Бұл – аса маңызды және шұғыл міндет.
Бәріңізге мәлім, мен жақында Брюссельге жұмыс сапарымен барып, Еуропалық Одақтың басшыларымен келіссөздер жүргіздім. Транскаспий халықаралық көлік бағытын дамыту мәселесіне баса мән берілді. Орта дәліз арқылы тасымалданатын жүк көлемі кейінгі алты жылда бес есе ұлғайып, бір жылда 4 миллион тоннадан асты. Бұл, негізінен, теңіз тасымалын дамыту және порт инфрақұрылымын жаңғыртудың арқасында мүмкін болды.
Әрине, Парламент тарапынан жасалған заңнамалық қолдау осы саланың қарқынды дамуына күшті серпіліс берді. Атап айтқанда, 2023 жылдан бері көлік-логистика секторын жан-жақты дамытуға бағытталған 8 заң қабылданды. Бірқатар халықаралық келісім де ратификацияланды. Осындай нақты шараларды қабылдау арқылы Қазақстан аймақтағы сенімді энергетика донорына айналмақ. Сондай-ақ еліміз алдағы уақытта аймақтағы жетекші көлік-логистика торабы ретінде жоғары қарқынмен дамитын болады. Бұл – Үкімет алдында тұрған айрықша маңызды міндет. Жалпы, біздің алдымызда аса маңызды, өте жауапты және шұғыл міндет бар: бұл – кең ауқымды құрылыс жүргізу. Елімізде неғұрлым құрылыс көп болса, Қазақстан да соғұрлым өркендей береді. Ең алдымен, бұл – негізгі инфрақұрылымға қатысты мақсат. Біз теміржолдарды, автожолдарды, әуежайларды, вокзалдарды, сумен қамтамасыз ететін ірі құрылғыларды, өндіріс және өнім кәсіпорындарын, қала ғимараттарын және тағы басқа нысандарды жоғары қарқынмен салуымыз керек. Қаражат деген уақытша дүние, оның құны жыл сайын төмендеп бара жатыр, ал оны тиімді пайдалану, бұл – нақты нәтижелерге қол жеткізу, тиісті нысандарды өскелең ұрпақтарға аманат етіп қалдыру деген сөз.
Әлеуметтік мемлекет боламыз деп, қаражатты талан-таражға салуға болмайды. Осындай қысқа, шолақ ойлы саясатты біздің ұрпақтарымыз түсінбейді де, кешірмейді де. Басқа сөзбен айтқанда, Қазақстанды үлкен құрылыс алаңына айналдыруымыз керек.
ТӨРТІНШІ. Алдымызда толыққанды цифрлық мемлекет құру міндеті тұр.
Сіздерді тыңнан түрен салып, цифрлық дәуірге жол ашқан депутаттар деуге болады. Біздің елімізде болсын, әлемде болсын – жалпы еш жерде жасанды интеллектіні заң тұрғысынан реттейтін дайын үлгі немесе тәсіл болған жоқ. Соған қарамастан, сіздер еліміздің осы саладағы өсіп-өркендеуіне берік негіз болатын тиімді құқықтық жүйені құруға елеулі үлес қостыңыздар. Мен Мемлекет басшысы ретінде мұны жоғары бағалаймын.
Жаңа Конституция азаматтардың киберкеңістіктегі дербес деректерін қорғауға кепілдік береді. Бұл – Цифрлық Қазақстанды құрудың негізгі алғышарты. Қазақстан мүлдем жаңа сипаттағы Цифрлық кодекс пен «Жасанды интеллект туралы» Заң қабылдаған жаһандағы алғашқы елдердің бірі. Бұл қадам толыққанды Цифрлық ел болу үшін заманауи инфрақұрылымдық негіз қалыптастыруға мүмкіндік берді. Біз қазірдің өзінде осы жұмыстың нақты нәтижесін көріп отырмыз.
Бүгінде еліміз «Үкіметтің жасанды интеллектіге дайындық индексіне» сәйкес Орталық Азияда алдыңғы қатарда тұр. Бірақ бұл – үлкен жолдың басы ғана. Алдағы ауқымды жұмыстың негізгі бағыт-бағдары «Digital Qazaqstan» жалпыұлттық стратегиясында айқындалды. Мен бұл құжатты маусым айының басында бекіттім.
Біз жасанды интеллектіні экономиканың барлық негізгі саласына енгізіп, мемлекеттік басқарудың сапасын түбегейлі жақсартуымыз керек. Осы бағытта алғашқы маңызды шаралар қолға алынды. Мен қаңтар айында банк қызметі саласына қатысты жаңа заңдарға қол қойдым. Сол арқылы цифрлық қаржы активтерін айналымға енгізудің нақты шарттары айқындалды.
Сондай-ақ менің тапсырмаммен еліміздің құқықтық негізін жүйелеп, толыққанды жаңғыртуға мүмкіндік беретін Реттеу жөніндегі интеллект орталығы құрылды. Бұл қадам кәсіпкерлердің жұмысын едәуір жеңілдетпек. «Бір терезе» қағидаты бойынша қызмет көрсететін «e-Government Business» экожүйесін дамыту арқылы бизнес үшін қолайлы орта қалыптастыруға мүмкіндік туады.
Еліміздегі цифрлық банктер мен финтех-компаниялар тұтынушыларға және кәсіпкерлерге арналған қолайлы экожүйенің негізін қалады. Қаржы, сауда жүйелері және мемлекеттік қызметтер арасында кедергісіз цифрлық кеңістік қалыптасты. Соның нәтижесінде соңғы бес жылда электронды коммерция нарығы шамамен сегіз есе ұлғайып, 3,7 триллион теңгеге жетті. Бұл – еліміздегі бөлшек сауда көлемінің шамамен 15 пайызы.
Мұның бәрі азаматтарымыздың цифрлық жүйелерге деген сенімі жоғары екенін және олардың тұтынушылық мәдениеті өзгере бастағанын көрсетеді. Осы қарқынды бәсеңдетпеу үшін мемлекет тиісті инфрақұрылымды үздіксіз дамытып отыруы керек. Қуатты суперкомпьютерлерді іске қосу бұл бағыттағы маңызды қадам болды. Ол жасанды интеллект жөніндегі теориялық тұжырымдарды мемлекеттік басқаруға, экономикаға және ұлттық қауіпсіздікке арналған қолданбалы шешімдерге ұластырды. Дегенмен жасанды интеллект мол қуат пен есептеу кеңістігін қажет етеді. Дәл осы себепті «Деректерді өңдеу орталықтарының алқабы» мегажобасын қолға алудың мәні зор. Аталған жоба әлемдегі жетекші BigTech-корпорацияларды тартатын жойқын гравитациялық алаңға айналады. Үкімет бұл міндетті айрықша бақылауда ұстауы керек. Оның орындалуын ұдайы қадағалап отырамын.
Шын мәнінде, қазір Жаңа Жібек жолының жоғары технологиялық хабы ретінде еліміздің цифрлық дербестігінің іргесі қаланып жатыр. Бұл ретте ең қуатты компьютерлерде, озық дата-орталықтарда жұмыс істейтін маман болмаса, қаржы желге ұшатынын ұмытпауымыз керек. Сондықтан болашақ архитекторлары мен бағдарлама әзірлеушілерін мектеп партасынан бастап даярлауға кірістік. Alem.ai халықаралық жасанды интеллект орталығының жанынан екі инновациялық мектеп ашылды. Осы оқу жылында Жасанды интеллект университеті ашылады. Бұл – аталған салаға маман даярлайтын Орталық Азиядағы тұңғыш арнаулы оқу орны болмақ.
Цифрлық трансформация дегеніміз – жоғарыдан төмен қарай барлық басқару тармақтарын, тіпті халықтың басым бөлігін қамтитын ашық әрі қарқынды үдеріс. Қазірдің өзінде жоғары лауазымды басшылардан бастап ауыл әкімдеріне дейін он мыңдаған мемлекеттік қызметші осы салалық білім беру бағдарламасына қатысып жатыр. Біз мемлекеттік басқарудың логикасы мен философиясын түбегейлі өзгертуіміз керек. Әдеттегі бюрократиядан арылып, тиімділігі жоғары «Мемлекет-платформа» (GovTech) сервистік парадигмасына батыл түрде көшуіміз қажет. Түпкі мақсатымыз – жаһандық технологиялық ландшафтта орныққан, ұлттық мүддені табанды түрде қорғап, ілгерілететін, азаматтарына мүлтіксіз қызмет ететін озық цифрлық мемлекет құру.
БЕСІНШІ мәселе. Бұл – адам капиталын дамыту.
ХХІ ғасырда шикізатқа немесе халық санына ғана сеніп отыра беруге болмайды. Мұндай ұстаным кез келген мемлекетті жарға жығады. Мен бұл туралы үнемі айтып келемін. Қазір де қайталаймын: инфляцияға тәуелді емес бір ғана капитал бар: бұл – адам әлеуетінің сапасы.
Сондықтан біз әлеуметтік салаға бірден-бір стратегиялық бағыт ретінде қараймыз. Бүгінде мемлекет азаматтарды жан-жақты дамытуды көздейтін негізгі салалардың барлығына қомақты қаражат бөліп отыр. Соның ішінде ғылым мен білім, мәдениет пен денсаулық, спорт және әлеуметтік қолдау саласын ерекше атап өткен жөн. Биылдың өзінде осы стратегиялық мақсатқа 19 триллион теңгеден астам қаржы бөлу жоспарланып отыр. Бұл – мемлекет бюджетінің жартысынан көбі деген сөз.
Расында, Қазақстан – әлеуметтік салаға айрықша мән беріп, жүйелі әрі байыпты саясат жүргізіп келе жатқан әлемдегі аз ғана мемлекеттің бірі. Осы орайда, Парламенттің әлеуметтік бастамаларды жүзеге асыруға және қоғамда әділдік қағидатын орнықтыруға ерекше үлес қосқанын атап өткен жөн. Бірақ біз мына нәрсені дұрыс түсінуіміз керек: шынайы әділеттілік дегеніміз ел игілігін бәріне бірдей бөліп бере салу емес. Нағыз әділеттілік – әрбір азаматқа тең мүмкіндік беретін тиімді әрі мұқият ойластырылған жүйе құру деген сөз. Ең бастысы, барлығы заң алдында тең болуға тиіс. Бұл – Әділетті Қазақстанның мызғымас қағидаты.
Парламенттің «Заңсыз иемделген активтерді мемлекетке қайтару туралы» заңды қабылдауы – осы қағидаттың нақты көрінісі. Аталған Заң аясында елге триллион теңгеден астам қаражат қайтарылды. Қазірдің өзінде осы қаржының жартысынан көбі халық игілігіне жұмсалды. Соның есебінен 450 аса маңызды әлеуметтік және коммуналдық нысан салынды.
Біз арнайы конституциялық нормаға сүйене отырып, табиғи байлықты азаматтардың бастапқы капиталы ретінде бекіттік. Қазақстан – осындай бірегей бастаманы іске асырған аймақтағы алғашқы мемлекет. «Ұлттық қор – балаларға» бағдарламасы – соның айқын дәлелі. Бұл жобаның тиімділігі жоғары: үш жылдың ішінде 6,5 миллион баланың есепшотына 2,3 миллиард доллар аударылды. Сондай-ақ біз қамқорлық шараларының нақты жалғасы ретінде «Келешек» жинақтау жүйесін іске қостық. Дарынды балаларға, соның ішінде халықаралық олимпиада жеңімпаздарына жүйелі түрде қолдау көрсете бастадық. Болашаққа инвестиция салу дегеніміз де – осы. Ал, айналамызда, яғни Еуразия құрлығында қай мемлекет әлеуметтік мақсаттарға осыншама қомақты қаражатты бөліп беріп жатыр? Жауап белгілі сияқты.
Біз қазір білім экономикасы үстемдік құрған дәуірде өмір сүріп жатырмыз. Осындай кезеңде технологиялық дербестігімізді күшейте түсу үшін ғылым саласын және жоғарғы мектеп жүйесін дамытуға баса назар аударуымыз қажет. Соған сәйкес біз еліміздегі университеттерді жаңғырту жұмысын қолға алдық. Бұдан бөлек, шетелдік жетекші жоғары оқу орындарының филиалдары ашылып жатыр.
Өздеріңіз мақұлдап, қабылдаған «Ғылым және технологиялық саясат туралы» заң ғылыми инфрақұрылымды жақсартып, жас ғалымдарға мол мүмкіндіктер беруге зор ықпал етуде. Жалпы, алдымызда ғылым деңгейін, оның тиімділігін барынша көтеруге қатысты маңызды мақсат тұр.
Әрине, кез келген ұлттың зияткерлік әлеуеті сол елдегі орта білімнің деңгейімен өлшенетіні ақиқат. Соңғы үш жылда республика бойынша 584 заманауи мектеп салынды. Әрбір үшінші мектеп инновациялық үлгідегі «Келешек мектептері» жобасы аясында бой көтерді. Биыл тағы 84 мектеп ашылады. Оның жартысынан көбі ауылдық жерлерде салынып жатқанын атап өту қажет.
Отандық медицина саласы да дамып келеді. Жалпы, 2019 жылдан бері елімізде шамамен 1300 денсаулық сақтау нысаны ашылды. Азаматтардың орташа өмір сүру ұзақтығы 76 жасқа жуықтады. Дүниежүзілік банктің мәліметіне сәйкес, осы көрсеткіш бойынша Қазақстан осы аймақта көш бастап тұр. Бұл ел дамуының нақты көрінісі екені сөзсіз.
Азаматтардың бәріне сақтандыру мәртебесіне қарамастан базалық медициналық көмек алуға кепілдік берілген. Бұдан бөлек, отандастарымызға нейрохирургиядан бастап репродуктивті медицинаға дейінгі ең жоғары технологиялық медициналық ем-шаралардың барлығы қолжетімді.
Сонымен қатар қоғамға қызмет ету жолын таңдағандардың алаңсыз еңбек етуіне лайықты жағдай жасап жатырмыз. Нақты қадамдар арқылы ұстаздар мен дәрігерлердің беделін арттыра береміз. Мұғалімдердің, медициналық және әлеуметтік қызметкерлердің жалақысы кезең-кезеңімен көтеріліп келеді. Соңғы үш жылда 1,2 миллионнан астам адамның еңбекақысы 50 пайыздан 100 пайызға дейін артты.
Қазақстанда атаулы әлеуметтік көмектің көп деңгейлі жүйесі жолға қойылған. Бұл көмек шын мұқтаж адамдарға берілуге тиіс. Көмек «Отбасының цифрлық картасы» технологиялық шешімі арқылы көрсетіледі.
Парламент депутаттарының табандылығы арқасында зиянды өндірісте еңбек ететіндердің мәселесі шешілді. Бұл жиі көтеріліп, әбден жауыр болған түйткіл еді. Енді өндіріс еңбеккерлері арнайы әлеуметтік төлем алуға, 55 жастан бастап зейнетке шыққанға дейін жеңілірек жұмысқа ауысуға заң жүзінде қақылы.
Әйелдер мен балалардың құқығын қорғауға, халықтың шамадан тыс кредит алуын азайтуға, ойынқұмарлыққа, есірткі қылмысына және кибералаяқтыққа қарсы күрес шараларына қатысты қабылданған заңнамалық шешімдеріңіз жұртшылықтың кең қолдауына ие болды.
Біздің басты стратегиялық мақсатымыз – жоғары конституциялық қағидаттарды іске асыра алатын білімді, дені сау, зияткер әрі озық ойлы ұрпақ тәрбиелеу. Қашанда жаңашылдыққа ұмтылатын жасампаз ел болу үшін біз ең алдымен мызғымас құндылықтарымызға, бай тарихымыз бен мәдени мұрамызға арқа сүйеуіміз қажет.
Бірнеше күннен кейін бәріміз бір ел болып «Ұлттық домбыра күнін» атап өтеміз. Бұл – болмысымызды айшықтайтын, жұртымыздың, әсіресе, өскелең ұрпақтың рухын көтеретін айрықша мереке. Көрнекті ақын Қадыр Мырза Әлінің «Нағыз қазақ – домбыра» деп жырлауы тегін емес. Расында, домбыраны ұлықтау арқылы біз төл өнерімізді төрге оздырамыз. Домбыра қастерлі құндылығымыз ретінде ұлтымызды әлемге танытатын бірегей брендке айналуы керек.
Жалпы, мемлекет руханият саласын дамытуға әрдайым баса назар аударып келеді. Бұл тағылымды іске депутаттар корпусы – сіздер де зор үлес қостыңыздар. Әрине, сіздер атқарған ауқымды жұмыстың мән-маңызын бір ғана жиынның аясында жеткізу мүмкін емес.
Парламент мен атап өткен заңнамалық жұмыстан бөлек, көптеген өзекті мәселені айрықша назарда ұстады. Сегізінші шақырылым депутаттары Үкіметке 2 мыңнан астам сауал жолдады. Сондай-ақ 31 Үкімет сағатын және 9 Парламент тыңдауын өткізді. Қос палатаның комитеттері белсенді әрі жемісті жұмыс істеді.
Бір палаталы Құрылтай жүйесіне көшкен соң заң шығарушы органның комитеттері де мемлекет саясатының басым бағыттарын негізге ала отырып, құрылғаны жөн. Осы жылдар ішінде депутаттық корпус азаматтармен ашық әрі тиімді байланыс жүйесін қалыптастырды. Атап айтқанда, партия жобаларын табысты жүзеге асырды. Сондай-ақ тұрақты түрде аймақтарға барып, жұртшылықпен кездесіп отырды. Қоғамдық қабылдаулар кезінде азаматтардың талап-тілектерін назарға алып, өзекті мәселелердің шешім табуына ықпал етті.
Парламент беделді ғалымдарды, байыпты сарапшыларды және қоғам белсенділерін ортақ мүддеге біріктірген орталыққа айналды. Сенат жанындағы сарапшылар клубы мен Мәжіліс жанындағы қоғамдық палата осы бірегей зияткерлік экожүйенің берік тірегі болды. Бұл құрылымдар сындарлы диалогті дамытып, заң жобаларын жан-жақты талдауға жол ашты.
«Адал азамат» тұжырымдамасы мен «Таза Қазақстан» жалпыұлттық акциясы қоғамда жаңа этиканы қалыптастыруға арқау болды. Депутаттар осы жалпыұлттық бастамалардың мән-маңызын халыққа түсіндіруге және іске асыруға белсене атсалысты. Парламенттің қажырлы қызметінің арқасында «Заң мен тәртіп» қағидаты мемлекет саясатында түбегейлі орнығып, ұлт болмысының ажырамас бөлігіне айнала бастады.
Сонымен қатар Парламент депутаттары Қазақстанның халықаралық беделін нығайтуға елеулі үлес қосты. Сол арқылы еліміздің жауапты әрі ықпалды «орта держава» ретіндегі рөлі күшейе түсті. Депутаттар парламентаралық ассамблеялардың, шетелдік сапарлар мен форумдар аясында шетелдік әріптестерімен және жаһандық институттармен сенімді әрі нәтижелі байланыс орната білді. Осы тұста Әлемдік және дәстүрлі діндер съезінің жұмысын айрықша атап өту қажет. Беделді диалог алаңының хатшылығы ұзақ жыл бойы Сенат аясында табысты жұмыс істеп келді.
Құрылтай басты заң шығарушы орган ретінде барлық бағыт бойынша сабақтастықты және институционалдық дәстүрді сақтап, жылдар бойы қалыптасқан бірегей парламенттік мәдениетті жоғалтпай, оны одан әрі дамытуға баса мән беруге тиіс. Еліміздің жоғары өкілді органы – Құрылтайдың негізгі мақсаты – баршаға бірдей мүмкіндік беретін Әділетті Қазақстанды құру ісіне атсалысу және осы бағытта белсенді жұмыс істеу. Бір палаталы өкілді орган өзінің заңнамалық миссиясын табысты орындай отырып, қоғамда Заң мен Тәртіп, Еңбексүйгіштік, Тазалық, Қоршаған ортаны қорғау сынды мызғымас құндылықтарды орнықтыра түсуге барынша ықпал етеді деп сенемін.
Құрметті депутаттар!
Жаңа Конституцияның заңды күшіне енуі – ұлт тағдырына тікелей әсер ететін тарихи оқиға. Тұғырына қонған Ата заңымыз аса ауқымды қоғамдық-саяси үдерістер кезеңіне жол ашады. Осыған орай, мен бірқатар маңызды құжатқа, соның ішінде Құрылтай сайлауын өткізу туралы арнайы Жарлыққа қол қоямын. Соған сәйкес партиялар арасындағы бәсеке де жандана түседі. Біз жасампаз ел ретінде осы саяси науқанды да жоғары деңгейде өткізуіміз керек. Алдағы сайлауда ашық, адал және әділ бәсеке болуға тиіс.
Қазақстан халқы – қоғамда жасалып жатқан түбегейлі өзгерістердің негізгі қозғаушы күші. Азаматтармыз елдің ертеңіне бей-жай қарамай, шешуші сәтте таңдау жасауға қабілетті екенін айқын көрсетіп келеді. Бұл – жауапкершілігі жоғары, бірлігі бекем, рухы және мәдениеті биік ұлттарға ғана тән қасиет. Сайлауға қатысу – елдік істен шет қалмау деген сөз. Осы ретте жұртымыз алдағы саяси науқанға белсене атсалысады деп сенемін.
Құрылтай – жаңа тұрпатты Қазақстанның маңызды символы. Сондықтан оның құрамына нағыз отаншыл, бастамашыл әрі мемлекетшіл тұлғалар, яғни тек үздіктер ғана кіруі керек. Себебі халық реформалардың қаншалықты нәтижелі болғанын дәл осы Құрылтайдың қызметіне қарап бағалайды. Осындай маңызды сәтте мен тағы бір мәрте Сенат пен Мәжілістің басшылығына және депутаттарына шынайы ризашылығымды білдіремін. Себебі сіздер мемлекетіміздің игілігі үшін адал әрі қажырлы еңбек еттіңіздер. Жұрттың мұң-мұқтажын батыл көтеріп, ұлт мүддесін бәрінен биік қоя білдіңіздер.
Жаңа кезең – жаңа мүмкіндіктер уақыты. Депутаттардың бірқатары Құрылтайға өтіп, ел игілігі жолында еңбек ете береді деп ойлаймын. Қазақстан Халық Кеңесінде де өздеріңіз секілді білікті азаматтар болуы керек деп санаймын.
Сондай-ақ бүгін мен «AMANAT» партиясының фракциясына және барлық мүшелеріне белсенді, байсалды және жасампаз ұстанымдары үшін алғыс айтамын. Сіздер шынайы отаншылдық пен азаматтық жауапкершіліктің озық үлгісін көрсетіп келесіздер. Саяси ұйымның таяуда өткен съезінде «ӘДІЛЕТ» партиясына қосылу туралы стратегиялық шешім қабылданды. Мен бұл тарихи шешімді қолдаймын. Бүгінгі таңда барлық озық әрі жасампаз күштер жалпыұлттық құндылықтар мен ортақ мақсаттарға бірігуде. Мұндай қадам елімізде қолға алынып жатқан түбегейлі реформаларға тың серпін берері сөзсіз.
Түптеп келгенде, баршамыздың мұратымыз – бір. Бұл – жас ұрпақтың жарқын болашағына жол ашатын өркениетті әрі озық мемлекет құру. Біздің Қазақстаннан басқа Отанымыз жоқ. Еліміздің ойдағыдай дамуы бізге ғана керек. Ұлт болып ұйысып, жұрт болып жұмыла білсек, біз кез келген белесті бағындырамыз, көздеген мақсатымыздың бәріне қол жеткіземіз. Қастерлі Тәуелсіздігіміздің тұғырын нығайтып, Әділетті, Қуатты, Қауіпсіз, Таза әрі Озық Қазақстанды құрамыз. Мен бұған кәміл сенемін! Осы жолда аянбай еңбек ету – әр азаматтың перзенттік парызы.
Еліміз аман, жұртымыз тыныш, бірлігіміз бекем болсын!
Қазақ елі мәңгі жасасын!
Honorable members of Parliament and members of the Government!
It is no exaggeration to say that our meeting today is an event of historic significance.
We are not merely bringing another parliamentary session to a close – we are drawing a line under an entire era in the development of Independent Kazakhstan and opening a fundamentally new chapter in the history of our nation’s statehood.
The new Constitution of our country will come into force tomorrow.
Along with the Basic Law, the system of state power will also undergo a fundamental transformation.
The bicameral Parliament will be replaced by a unicameral Kurultai.
Overall, these changes clearly reflect the continuity of Kazakhstan’s historical development.
Thirty years ago, the country’s first-ever professional Parliament was established.
With its new institutional framework, the legislature played a vital role in strengthening statehood, establishing the national legal framework, and building a market economy.
The scale of this achievement is impressive: over the past three decades, about three and a half thousand laws have been enacted, with one in ten initiated by the deputies themselves.
Our legislative system was shaped by many outstanding statesmen and public figures whose achievements have been recognized by both our people and the international community.
Their dedicated work and selfless service to the country have left a lasting mark in the annals of our parliamentarism and in the memory of our compatriots.
Parliament has always been a dynamic institution, responding to the demands of the times and the needs of society.
Our country’s supreme legislative body has brought together professionals from across society in pursuit of common goals.
Thanks to this synergy, we have succeeded in fostering a high standard of parliamentary culture in both political and legislative terms.
This is one of the clearest indicators of Kazakhstan’s maturity as a developed country.
Each new parliamentary convocation marked another confident step forward, reflecting the steady evolution of our nation.
I am well aware of the significance of the vigorous debates held within these walls and the true importance of every law passed to strengthen our Independence.
At this historic moment, I would like to express my deep gratitude to the deputies of the Mazhilis and the Senate of all convocations for their impeccable integrity and selfless service to the Motherland.
Special thanks go to the current composition of Parliament, which can rightly be described as one of the strongest in Kazakhstan’s modern history.
You have had to work during a very challenging period in our nation’s development.
It was you who stood at the forefront of the changes taking place across the country.
Despite all the challenges, you have worked tirelessly to implement far-reaching reforms.
You have assumed responsibility during the most difficult moments and served as a catalyst for the reforms our country so urgently needed.
In the last three years alone, more than three hundred crucial laws have been adopted, including historic constitutional laws and codes that will serve as a solid foundation for our future achievements.
Together, we have launched an irreversible process of national transformation, affecting every sphere of life – from the economic model to the system of social values.
To play a direct role in such a historic transformation is a great honor and a tremendous responsibility.
It is safe to say that each of you has fulfilled your responsibilities with dignity.
You have worked tirelessly to build a Just and Strong Kazakhstan.
Undoubtedly, your tireless work and persistent efforts will be recorded in the annals of our country’s history.
But the clock of history does not stand still. The rapidly changing world requires us to take truly decisive action and embrace innovative approaches. I have said this more than once. This is what the times demand.
As you are aware, the international situation is deteriorating and becoming increasingly unpredictable, greatly complicating the prospects for global economic development.
According to forecasts by the IMF and specialized UN agencies, over the next two years the international community and individual countries will face significant challenges in implementing their economic development plans.
Nevertheless, we must not give in to despair, let alone panic. The Government must step up its efforts to ensure the country’s sustainable development. The agenda includes such pressing issues as curbing inflation and bringing it down to the lowest possible level, preventing a slowdown in economic growth, and improving our key economic indicators.
As you know, a far-reaching modernization of the entire system of public administration will begin tomorrow.
This is not just another administrative reform. It is, in fact, the beginning of a new historical era, marking the start of transformations unprecedented in both their significance and their consequences.
In other words, we are undertaking a complete overhaul of the entire edifice of Kazakh statehood.
While preserving the foundations and structural integrity of our country’s Independence, we must fundamentally improve the system of public administration. This is a critically important task that requires the concerted efforts of everyone involved, including representatives of the civil service, academic institutions, research and policy centers, NGOs, and international organizations.
The goal set out in last year’s Address – to transform Kazakhstan into a developed digital state within three years – remains in place.
The future of our country largely depends on achieving this goal.
We must always remember that the task of fully safeguarding Kazakhstan’s Independence and sovereignty has not yet been completed, and we should expect threats and challenges to continue growing.
Our primary objective is to raise living standards, ensure security, improve the quality of life of our citizens, and make these gains irreversible.
We cannot afford to rest on our laurels. The scale and complexity of the tasks before us demand persistent and effective work.
With this in mind, I believe it is important to summarize the main outcomes of our joint efforts and outline the priorities for our country’s further development.
FIRST. Formation of a new architecture of state power
As mentioned above, this convocation of Parliament will be remembered for the high quality of its legislative work and the unprecedented effectiveness of its members.
You have made a unique contribution to the ongoing process of building a Just Kazakhstan, as well as to the drafting and adoption of the Constitution.
Almost every one of you can say to future generations of politicians and public figures – to your children and grandchildren: “I had the honor of taking a direct part in drafting the Constitution of 2026.”
By supporting parliamentary reform, the members of Parliament have demonstrated to the entire world their political and civic responsibility, as well as their deep understanding of the national interest.
Many of the deputies present in this hall served on the Constitutional Commission, met with citizens, and provided comprehensive explanations of the reforms that will shape our state and its economic potential for many years to come.
Following the adoption of the Basic Law in a nationwide referendum, you succeeded in bringing our country’s legal system into line with the new constitutional realities to a high standard and in remarkably short order.
In particular, Parliament swiftly drafted and adopted nine legislative packages, including six constitutional laws.
As a result, our fundamental formula of state power – “A Strong President – An Influential Kurultai – An Accountable Government” – has now found full institutional expression.
Within the renewed balance of powers, the President has retained his key role as a symbol of the Independence and unity of the state, the guarantor of the Constitution, and the protector of the lawful rights and freedoms of our citizens.
It is extremely important to understand and bear in mind that Kazakhstan remains a presidential republic, where the President serves as the head of state, Supreme Commander-in-Chief of the Armed Forces, appoints the heads of all law enforcement agencies, determines the country’s main domestic and foreign policy priorities, and represents our state on the international stage.
At the same time, the modernization process calls for the further transformation of the parliamentary system.
The Kurultai will be tasked with eliminating unnecessary bureaucratic obstacles, improving the speed and quality of the legislative process, and ensuring the effective engagement of qualified experts and advisers.
In the era of comprehensive digitalization and artificial intelligence, the Kurultai will have to work at an accelerated pace to ensure that national legislation keeps up with the rapidly changing realities of the digital environment. This is a critically important task because it will determine Kazakhstan’s readiness to compete globally.
I hope that the Kurultai will become a leading driver of technological progress.
At the first meeting of the Working Group on Parliamentary Reform in October last year, I raised the issue of introducing a fully fledged e-Parliament system.
While Kazakhstan already ranks among the world’s top 25 countries in e-Government development, establishing and advancing an Electronic Parliament will require substantial effort.
The newly elected deputies will have to adopt a new approach to lawmaking, relying on predictive analytics and the modeling of economic impacts and social risks through the use of Big Data.
Important draft laws should be opened for discussion with experts and responsible civic activists. Digital tools should be used to significantly broaden participation and transform these discussions into genuine public debate.
The Kurultai is intended to serve as a platform for an open nationwide dialogue, responding promptly to the issues of public concern. This means that the specific concerns of our citizens must be treated as a priority, with appropriate instructions issued to government bodies through the relevant regulatory legal acts.
Indeed, it is impossible to build a Progressive and Just State without effective public institutions.
For this reason, I proposed establishing a new constitutional body –the Kazakhstan Halyk Kenesi (People’s Council of Kazakhstan) –which will bring together representatives of maslikhats, public councils, expert platforms, and civil society organizations.
The Halyk Kenesi will also assume the functions previously carried out by the Assembly of the People of Kazakhstan.
Thus, while the institutional structure will change, the fundamental essence of national unity – the guiding principle of our domestic policy – will remain unchanged.
The Halyk Kenesi will be the first constitutional dialogue platform in our nation’s history and a symbol of Kazakhstan’s unique diversity.
Previously separate institutions will be brought together into a Supreme Consultative Body vested with the right of legislative initiative.
This means that the voice of the people will become a central and indispensable element of public policy.
The most valuable outcome of these reforms is the participation of citizens in making the country’s most important decisions.
The mechanism of direct popular expression, which had remained dormant for almost thirty years, has now become an established political practice. Since 2022, three nationwide referendums have been held on issues of fundamental importance to the country.
My principled position remains unchanged: it is the people who must be the architects of the changes taking place in our country.
At the same time, specific initiatives may – and should – originate from the authorities.
It can already be said that the reforms implemented in our country have created a sustainable system of checks and balances among state institutions and improved the quality of public administration.
However, the ultimate objective of all these transformations –increasing the people’s well-being and improving the quality of life in every region of the country – requires additional efforts from the Government, legislators, and society as a whole.
SECOND. Transition to a New Economic Model
This is a strategic task of exceptional importance. To address it effectively, we must develop new approaches and adopt new ways of thinking. It is clear that our previous methods will no longer be sufficient.
As I have said before, the global situation and the international environment continue to deteriorate year by year.
We face numerous conflicts and challenges.
Nevertheless, we continue to pursue a balanced policy and move forward with confidence. We will remain committed to this course.
Last year, the national economy grew by 6.5 percent, a strong result against the backdrop of global economic growth.
For the first time in our history, Kazakhstan’s gross domestic product exceeded 300 billion U.S. dollars, while GDP per capita has increased by 50 percent since 2019, reaching 15,000 U.S. dollars.
This is one of the highest figures among the countries of the Commonwealth of Independent States.
We have succeeded in bringing inflation down. After the first five months of this year, it had declined to 10.4 percent. However, we must continue working to reduce it further.
The stability of the country’s financial system has been ensured. Our national currency remains well protected against external risks.
Overall, Parliament has maintained productive cooperation with the Government and the National Bank.
The most pressing issue at present is the National Bank’s base interest rate. We must approach this issue with careful balance.
The new Budget and Tax Codes that you adopted have fundamentally reset our entire economic system and transformed the way public finances are managed.
As a result, the foundation has been laid for a new model of Kazakhstan’s economy.
Modern plants are being established across the country to manufacture automobiles, household appliances, freight railcars, construction materials, and other high-quality products.
Between 2023 and 2025 alone, 540 industrial projects worth 3.7 trillion tenge were implemented.
Over the next two years, more than 200 additional production facilities are expected to come online, attracting approximately three trillion tenge in investment. This will generate higher budget revenues, introduce advanced technologies, and, most importantly, create new jobs.
The projects already launched have created nearly 50,000 permanent jobs. The completion of the planned facilities will create employment opportunities for more than 20,000 additional people.
The state is investing substantial resources to support and protect domestic entrepreneurs.
Overall, approximately half of Kazakhstan’s working-age population is employed in small and medium-sized businesses. Over the past five years, employment in this sector has reached 4.5 million people.
The share of small and medium-sized businesses in GDP has also reached a record level, surpassing 40 percent for the first time.
In 2025, entrepreneurs received support totaling eight trillion tenge through the Baiterek Holding.
In addition, fundamentally new Construction and Water Codes were adopted. These are landmark documents for regulating strategically important sectors.
Last year, more than 20 million square meters of housing were built in Kazakhstan – the highest figure in our history.
Most importantly, thousands of families were able to move into homes of their own.
Alongside improvements in our cities, the quality of life in rural communities continues to improve steadily.
This year, twelve major projects are scheduled for completion, providing more than half a million rural residents with access to clean drinking water.
Agricultural producers have received state support on an unprecedented scale.
Last year, one trillion tenge in credit resources was mobilized for concessional financing of the agro-industrial sector.
For the first time, farmers gained access to long-term financing at an annual interest rate of five percent, contributing significantly to the modernization of agriculture.
As a result of these measures, gross agricultural output reached nearly ten trillion tenge, while exports increased by 30 percent to seven billion U.S. dollars – the highest level in more than a decade.
High-tech industries are developing dynamically.
We have also achieved significant progress in our domestic pharmaceutical industry.
According to the World Health Organization, Kazakhstan ranks first among the countries of the Commonwealth of Independent States in public confidence in its pharmaceutical industry.
The pharmaceutical market has exceeded one trillion tenge, while foreign investment in the sector has more than tripled over the past three years.
However, we cannot be satisfied with these achievements. We still face major challenges, and we must accomplish the goals we have set for ourselves.
As I have said before, our country is entering a new investment cycle that will serve as a driver of economic diversification.
Diversification is not merely a slogan or an attractive phrase. It is a complex and demanding task that cannot be approached superficially.
Last year, gross foreign direct investment inflows into Kazakhstan increased by 14 percent, exceeding 20 billion U.S. dollars.
It is particularly encouraging that investment is increasingly flowing into the industries of the future: manufacturing, transport and logistics, digital infrastructure, and the financial sector. This will undoubtedly contribute to the country’s dynamic development.
In this context, the Constitutional Law “On the Special Legal Regime of the City of Alatau,” which I signed in May, is of particular importance. It opens broad opportunities for both foreign and domestic businesses, and we must make full use of the potential created by this unique legislation.
The creation of rapidly developing digital megacities, innovation clusters, and high-productivity industries is intended to transform Kazakhstan into Eurasia’s leading high-tech and business hub.
If this unprecedented project succeeds – and we must ensure that it does – it will create an entirely new model of sustainable economic growth.
THIRD. Strengthening the country’s energy and infrastructure framework
The transition to a new model of economic development requires comprehensive strengthening of our energy, engineering, transport, and logistics infrastructure.
This is the backbone of every modern state, and Kazakhstan must be no exception.
That is why we have launched an unprecedented National Project for the modernization of the energy and utilities sectors.
More than one trillion tenge has been allocated for the implementation of this project this year alone.
Instead of costly and ineffective cosmetic “facade renovations,” we will undertake the genuine reconstruction of our critical infrastructure and essential public utility systems.
Kazakhstan’s energy mix has traditionally been dominated by fossil fuels – coal, oil, and natural gas.
Hydrocarbons remain the foundation of our national economy, providing the overwhelming share of our foreign currency earnings.
Beyond export revenues, they also serve as an affordable source of heat and energy for our cities and rural communities.
That is why we intend to accelerate the gasification of the country. The task is to increase the current gasification rate from nearly 65 percent to 80 percent.
Alongside traditional energy sources, the Government is also focusing on green energy, which now accounts for seven percent of our energy mix.
To ensure a reliable energy supply for our growing economy, more than 13 gigawatts of new generating capacity will be commissioned by 2029, with at least one quarter coming from renewable energy sources.
At the same time, our vast reserves of fossil fuels, including coal, constitute a natural competitive advantage, and we must make full use of them.
That is why, in March of this year, we adopted the National Project for the Development of Clean Coal Generation.
Over the next three years, three new combined heat and power plants will be built in Kokshetau, Semey, and Ust-Kamenogorsk using technologies that meet the highest environmental standards.
These plants must be built without fail. There has been too much talk and too little action.
Kazakhstan is the world’s leading producer of uranium and possesses a well-developed nuclear infrastructure.
Therefore, the decision to embrace nuclear power generation is absolutely the right one. The choice made by our people during the historic 2024 referendum is, in essence, a civilizational one.
It guarantees our country’s energy sovereignty and provides a reliable foundation for the energy-intensive digital economy of the future.
Construction of our first nuclear power plant will begin next year.
We must also focus on another vital element of the country’s infrastructure foundation – the transport and logistics sector.
This sector is of strategic importance. Every country in our region is investing in this area, and competition is intensifying.
Given the central role of rail transport in freight movement, we are placing major emphasis on constructing and modernizing new railway lines and stations.
Last year, service began on the second track of the Dostyk–Moyinty railway and on the Almaty bypass railway line.
This year, construction of the Moyinty–Kyzylzhar and Darbaza–Maktaaral railway lines will be completed, and next year the Bakhty–Ayagoz railway line will enter service.
We must also continue upgrading our highways.
Last year alone, work began on repairing 13,000 kilometers of roads, with 6,000 kilometers already completed. Such a large-scale effort had never before been undertaken in our country’s history.
The modernization of our highway border crossings must be completed next year.
As a result of these efforts, transit road freight has doubled over the past five years, reaching six million tons.
Last year, road freight carriers generated revenues of one and a half trillion tenge, nearly matching those of the railway sector.
All of this demonstrates the tremendous potential of Kazakhstan’s road freight industry. We must therefore provide every possible support to these entrepreneurs.
In aviation, our route network is expanding rapidly, while full-fledged aviation hubs are being developed.
From this perspective, construction of a new airport in Astana can no longer be delayed. Work must begin as soon as possible.
I also consider the establishment of a national air cargo carrier to be an important step. It will significantly strengthen Kazakhstan’s position in international logistics.
As the region’s leading oil and gas producer, we must build a robust aviation fuel supply infrastructure. This is an urgent priority.
As you know, I recently visited Brussels, where I held talks with the leaders of the European Union. Particular attention was devoted to the development of the Trans-Caspian International Transport Route.
Freight traffic along the Middle Corridor has increased fivefold over the past six years, exceeding four million tons annually.
This has been made possible largely through the expansion of maritime transport and improvements to port infrastructure.
The legislative support provided by Parliament has undoubtedly given powerful momentum to the rapid development of this sector. Since 2023, eight laws have been adopted and a number of international treaties aimed at its comprehensive development have been ratified.
I am confident that, through these consistent efforts, Kazakhstan will strengthen its position as a reliable energy supplier and become one of the region’s leading transport and logistics hubs.
The Government must give this area its highest priority.
We face another extremely important, highly responsible, and urgent task: large-scale construction.
The more we build, the faster Kazakhstan will move along the path of progress. Above all, this means investing in core infrastructure. We must rapidly build railways, highways, airports, railway stations, major water treatment and water supply facilities, manufacturing plants, industrial enterprises, urban infrastructure, and many other essential facilities.
Financial resources are temporary – their value diminishes with each passing year. The best use of those resources is to deliver tangible results and leave lasting assets to future generations.
We must not squander public funds under the pretext of building a “social state.” Such short-sighted policies will neither be understood nor forgiven by future generations.
In other words, we must turn Kazakhstan into one great construction site.
FOURTH. Building a fully digital state
Another major achievement of the deputies of the Eighth Convocation of Parliament is that you became true pioneers of the digital transformation.
Neither our country nor the world had ready-made “recipes” or legislative templates for regulating artificial intelligence.
That is why I highly commend your contribution to creating a flexible legal framework that has laid a solid foundation for our country’s development for decades to come.
The new Constitution enshrines one of the fundamental prerequisites for building a Digital Kazakhstan – the right of citizens to the protection of their personal data in cyberspace.
Kazakhstan became one of the first countries in the world to adopt the landmark Digital Code and the Law “On Artificial Intelligence.”
These measures have enabled us to establish the modern infrastructure needed for a systematic transition to a fully digital state.
We are already seeing tangible results. Kazakhstan now ranks first in Central Asia in the Government AI Readiness Index. But this is only the beginning of a long journey.
The strategic direction for this large-scale transformation is set out in the nationwide Digital Qazaqstan Strategy, which I approved earlier this June.
We must integrate artificial intelligence across all key sectors of the economy while fundamentally improving the quality of public administration.
Earlier this January, I signed new banking legislation that, for the first time, established a legal framework for digital financial assets and created transparent conditions for their circulation.
At my instruction, the Center for Regulatory Intelligence has been established to conduct a comprehensive review and modernization of the country’s regulatory framework.
This will significantly improve the operating environment for our entrepreneurs.
The continued development of the eGov Business platform, operating on a “one-stop shop” principle, is also helping to create a more favorable business environment.
Our digital banks and fintech companies have created integrated lifestyle ecosystems that provide citizens and businesses with seamless access to financial services, commerce, and government services.
As a result, over the past five years Kazakhstan’s e-commerce market has expanded almost eightfold, reaching 3.7 trillion tenge –nearly 15 percent of total retail trade.
This reflects both growing public confidence in the digital economy and changing consumer behavior.
To sustain this momentum, the state must ensure that infrastructure development keeps pace with technological progress.
An important step in this direction has been the deployment of powerful supercomputers capable of transforming the theoretical potential of artificial intelligence into practical solutions for public administration, the economy, and national security.
At the same time, artificial intelligence requires enormous computing capacity and vast amounts of energy.
That is why the launch of the “Data Center Valley” megaproject is of strategic importance. It is intended to become a powerful magnet for the world’s leading Big Tech companies. This initiative must remain a constant priority for the Government, and I will personally oversee its implementation.
In essence, this is the moment when Kazakhstan’s digital sovereignty is being built, positioning our country as a high-tech hub along the New Silk Road.
At the same time, we must remember that even the world’s most powerful computers and most advanced data centers are of little value without highly qualified specialists.
That is why we are beginning to educate the architects and developers of the future from the earliest years of schooling.
Two next-generation innovation schools have already opened at the International Center Alem.ai.
This academic year will also see the opening of Central Asia’s first specialized university dedicated to artificial intelligence.
Digital transformation is an open and dynamic process that encompasses every level of public administration and society as a whole.
Already, tens of thousands of civil servants – from senior government officials to rural akims (local governors) – have participated in specialized training programs.
We must fundamentally rethink both the philosophy and the operating model of public administration by making a decisive transition from traditional bureaucracy to the highly efficient service-oriented paradigm of “Government as a Platform” (GovTech).
Our ultimate objective is to build an advanced digital state that is firmly embedded in the global technological landscape, capable of effectively advancing and defending Kazakhstan’s national interests, while serving its citizens with the highest standards of professionalism.
FIFTH. Advancing human capital
As I have repeatedly emphasized, neither natural resources nor population size alone can guarantee a nation’s success in the twenty-first century.
The only form of capital that remains entirely immune to inflation is the quality of human potential.
That is precisely why we regard the social sector as a strategic priority.
Today, the state is making substantial investments across all key areas aimed at the comprehensive development of our citizens. Particular emphasis is placed on science and education, culture and healthcare, sports, and the social support system.
This year alone, more than 19 trillion tenge has been allocated to these priority areas, accounting for more than half of the national budget.
Kazakhstan remains one of the few countries in the world pursuing such a comprehensive, consistent, and large-scale social policy.
It is important to recognize Parliament’s substantial contribution to advancing socially important initiatives and strengthening the principles of justice throughout our society.
True justice, however, is not about the equal distribution of public goods.
Rather, it is about creating a carefully balanced and highly effective system that provides every citizen with equal opportunities.
The cornerstone of this approach is equality before the law.
A vivid example of this principle was your adoption of the Law “On the Recovery of Illegally Acquired Assets to the State,” which has enabled the return of more than one trillion tenge.
More than half of these recovered assets are already being used for the benefit of our people, financing the construction of 450 essential social and public utility facilities.
Thanks to a dedicated constitutional provision, Kazakhstan became the first country in the region to transform its natural wealth into real start-up capital for its citizens.
The “National Fund for Children” program has demonstrated its effectiveness. Over the past three years, 2.3 billion U.S. dollars has been credited to the accounts of six and a half million young Kazakhstanis.
A natural continuation of this long-term policy has been the introduction of the “Keleshek” savings system, together with comprehensive support for gifted students who have won international academic Olympiads.
This is what we mean when we speak of investing in the future.
Indeed, what other country in our neighborhood – or, more broadly, across the Eurasian continent – devotes such substantial resources to social development? I believe the answer is self-evident.
Under today’s circumstances, we must place even greater emphasis on advancing science and higher education in order to further strengthen Kazakhstan’s technological sovereignty.
We are therefore giving priority to modernizing our universities while actively facilitating the establishment of campuses of leading international universities in Kazakhstan.
The Law “On Science and Technological Policy,” adopted by Parliament, has already contributed to significant improvements in the country’s research infrastructure and created new opportunities for young scientists.
Overall, we face an important task: to raise the quality and effectiveness of Kazakhstan’s scientific sector to an entirely new level.
Naturally, the foundations of the nation’s intellectual potential are laid in secondary education.
Over the past three years, 584 modern schools have been built across the country, with one in every three constructed under the innovative “Keleshek Mektepteri” program.
This year, another 84 schools will open, with more than half located in rural areas.
Kazakhstan’s healthcare system is also continuing to develop.
Since 2019, nearly 1,300 healthcare facilities have been built nationwide.
Average life expectancy has now reached almost 76 years. According to the World Bank, Kazakhstan ranks first in the region on this indicator, underscoring our country’s continued progress.
Every citizen, regardless of insurance status, is guaranteed access to essential healthcare services.
Moreover, our citizens have access to some of the most advanced medical care available today, ranging from cutting-edge neurosurgery to advanced reproductive medicine.
At the same time, we are creating decent working conditions for those who have devoted themselves to serving society, while taking concrete steps to enhance the prestige of the teaching and medical professions.
The salaries of teachers, healthcare workers, and social workers are being increased on a systematic basis.
Over the past three years, more than 1.2 million people have received substantial salary increases ranging from 50 to 100 percent.
Kazakhstan has built a multi-tiered and targeted system of social assistance. This support must be directed to those who genuinely need it.
Assistance is provided electronically through the Digital Family Card.
Thanks to the persistence of the members of Parliament, a long-standing and highly sensitive issue affecting workers in hazardous industries has been resolved. They now have the legal right to receive social benefits and transfer to lighter work from the age of 55 until they reach retirement age.
Your legislative decisions to protect the rights of women and children, reduce household indebtedness and gambling addiction, and combat drug-related crime and cyber fraud have received broad public support.
Our principal strategic objective is to raise a highly educated, physically and intellectually developed, progressive young generation capable of putting our highest constitutional principles into practice.
To become a creative nation committed to innovation, we must first and foremost rely on our enduring values, rich history, and cultural heritage.
In just a few days, our entire country will celebrate National Dombra Day.
This is a special holiday that highlights our unique identity and strengthens the spirit of our people, especially the younger generation.
As the outstanding poet Kadyr Myrza Ali wrote, “A true Kazakh is a dombra.”
Indeed, by honoring the dombra, we elevate our national art.
The dombra, one of our most sacred national symbols, is destined to become a unique cultural brand representing our people around the world.
Overall, the state continues to pay close attention to the development of our spiritual and cultural life.
You – the members of Parliament – have also made a significant contribution to this noble cause.
Of course, it is impossible within a single address to convey the full scale and profound significance of all that you have accomplished.
In addition to the codes and laws I have mentioned, Parliament devoted its attention to a wide range of other equally important issues.
During the Eighth Convocation, members of Parliament submitted more than 2,000 parliamentary inquiries, held more than 30 Government Hours, and conducted nine parliamentary hearings.
The committees of both chambers also worked actively and effectively.
Looking ahead to the transition to a unicameral Kurultai, the structure of its committees should reflect the key priorities and strategic directions of state policy.
Throughout these years, Parliament has carefully built an effective system of engagement with citizens through party initiatives and regular visits to the regions to meet with voters.
During public receptions, citizens’ concerns were heard and their pressing issues addressed.
Parliament became a genuine center of attraction for leading scholars, experts, and civil society activists.
This unique intellectual ecosystem was supported by the Senate’s Expert Club and the Mazhilis Public Chamber, which facilitated productive dialogue and comprehensive expert review of draft legislation.
You demonstrated true leadership in promoting the concept of “Adal Azamat” (“Responsible Citizen”) and the nationwide “Taza Kazakhstan” (“Clean Kazakhstan”) initiative, laying the foundations for a new and progressive civic ethic.
Parliamentary activity became a visible embodiment of the principle of “Law and Order,” helping to firmly embed it in state policy and transform it into an integral part of our national identity.
The members of Parliament also made a significant contribution to strengthening Kazakhstan’s international standing as a responsible and influential middle power.
Through active participation in interparliamentary assemblies, overseas visits, and major international forums, our legislators built relationships of trust and productive cooperation with foreign colleagues and international institutions.
The Congress of Leaders of World and Traditional Religions has traditionally been one of the cornerstones of our pragmatic foreign policy.
For many years, the Secretariat of this distinguished dialogue platform operated successfully under the auspices of the Senate.
The Kurultai, which will become our principal legislative body, must ensure continuity across all key areas of activity, preserve its deep institutional memory, and continue developing Kazakhstan’s unique parliamentary culture.
The country’s highest representative body is called upon to make a decisive contribution to building a Just Kazakhstan – a state of equal opportunity for every citizen – and to continue working actively toward that goal.
I am confident that, by honorably fulfilling its important legislative mission, the Kurultai will help firmly establish in our society the enduring principles of Law and Order, Diligence and Progress, Cleanliness and Respect for Nature.
The entry into force of the new Constitution is a historic event that will have a direct impact on the future of our nation. Our Basic Law opens the way to a new stage of large-scale political and social transformation.
In this regard, I will sign a number of documents, including a Decree calling elections to the Kurultai.
Accordingly, competition among political parties will also intensify.
As a creative nation, we must conduct this political campaign with the highest standards. The upcoming elections must serve as an example of open, honest, and fair political competition.
The people of Kazakhstan are the driving force behind the fundamental transformations taking place in our society.
Our citizens have demonstrated through their actions that they care deeply about the future of our country and are capable of making informed choices at decisive moments.
These are qualities found only in nations distinguished by a strong sense of responsibility, unity, resilience, and a rich culture.
Participation in elections means taking part in matters of national importance. I am therefore confident that our compatriots will participate actively in the upcoming electoral campaign.
The Kurultai is the foremost symbol of the New Kazakhstan. Its members must therefore be true patriots – people of initiative and statesmanlike vision, in other words, the very best among us. After all, it is by the work of the Kurultai that the people will judge the success of our reforms.
At this important moment, I would once again like to express my sincere gratitude to the leadership and members of the Senate and the Mazhilis for their dedicated and tireless service to our country.
You have never hesitated to raise the people’s most pressing concerns and have consistently defended our national interests.
A new stage brings new opportunities.
I believe that many of you will join the Kurultai and continue serving the country. I also believe that the Kazakhstan Halyk Kenesi (People’s Council of Kazakhstan) should include dedicated and highly qualified citizens such as yourselves.
I would also like to express my special gratitude to the parliamentary faction and all members of the AMANAT Party for their active and constructive role.
You have demonstrated through your actions the true meaning of patriotism and civic responsibility.
At the recent party congress, an important strategic decision was made to merge with the new Adilet Party.
I wholeheartedly welcome and support this truly historic step.
The consolidation of all progressive political and public forces around our shared national values and goals will provide powerful momentum for the profound reforms underway in our country.
Ultimately, we all share one common purpose: to build a modern and advanced state that opens the way to a brighter future for the younger generation.
We have no other homeland but Kazakhstan. The successful development of our country depends on us alone.
If we stand united as one nation, we will overcome every challenge and achieve every goal we have set.
We will strengthen the foundations of our sacred Independence and build a Just, Strong, Safe, Clean, and Advanced Kazakhstan.
I firmly believe this.
To work selflessly toward that goal is the sacred duty of every citizen.
May peace and prosperity always reign in our country!
May our Motherland endure forever!