Пакет законов в рамках реализации новой Конституции одобрил Сенат

Парламент Сенатының Спикері Мәулен Әшімбаевтың төрағалығымен Палата отырысы өтті. Онда сенаторлар күн тәртібіне шығарылған заңдарды қарады және депутаттық сауалдарын жолдады.

Отырыс барысында депутаттар «Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне оларды Қазақстан Республикасының Конституциясына сәйкес келтіру, Қазақстан Республикасының сайлау, прокуратура және әлеуметтік қамсыздандыру туралы заңнамасын жетілдіру мәселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» және оған ілеспе «Қазақстан Республикасының Қылмыстық, Қылмыстық-процестік, Қылмыстық-атқару кодекстеріне және Қазақстан Республикасының Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодексіне оларды Қазақстан Республикасының Конституциясына сәйкес келтіру, Қазақстан Республикасының сайлау және прокуратура туралы заңнамасын жетілдіру мәселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» заңдарды қарап, мақұлдады.

«Мақұлданған заңдар жаңа Конституцияны іске асыруға бағытталған түзетулер топтамасын қамтиды. Атап айтқанда, қолданыстағы заңнамаға мемлекеттік биліктің жаңа институттарын қалыптастыруға және сайлау үдерістерінің рәсімдерін нақтылауға қатысты өзгерістер енгізілді. Сонымен қатар Прокуратураның инвесторлардың құқықтарын қорғау саласындағы қызметі реттеліп, Бас Прокурорға Инвестициялық омбудсмен өкілеттігі беріледі. Ілеспе түзетулер қылмыстық және әкімшілік құқық нормаларын да жаңғыртады. Бұл шаралар кешені конституциялық нормалардың тиімді әрі сапалы іске асырылуын қамтамасыз етеді деп сенеміз», – деді Мәулен Әшімбаев.

Аталған заңдар арқылы Қазақстан Республикасының жаңа Конституциясына сәйкес келтіру мақсатымен заңнамалық актілерге түзетулер енгізілді. Олар жоғары өкілді органның бір палаталы жүйеге көшуіне байланысты өзгерістерді қамтиды. Сонымен қатар аумақтық, округтік және учаскелік сайлау комиссияларының мүшелерін жасырын немесе ашық дауыс беру арқылы сайлау бөлігінде мәслихаттардың құзыреті нақтыланды. Сондай-ақ бір мандатты аумақтық сайлау округі бойынша сайланған депутат кері шақырылған жағдайда мәслихат депутатының өкілеттігін мерзімінен бұрын тоқтату тәртібіне қатысты нормалар қарастырылған.

Бұдан бөлек, бірқатар заңнамалық актілерге енгізілген түзетулерге сәйкес өңірлік деңгейде инвестициялық омбудсмен ретінде облыс прокурорлары мен республикалық маңызы бар қалалар және астана прокурорлары өкілдік ететін болады. Активтерді қайтару жөніндегі уәкілетті орган ретінде Бас прокуратура айқындалды.

Сенаторлар 2026 жылғы 15 наурызда өткен республикалық референдумда қабылданған жаңа Конституция нормаларын іске асыру үшін «Қазақстан Республикасының Салық кодексіне өзгерістер енгізу туралы» заңды да екі оқылымда қарап, мақұлдады. Атап айтқанда, заңда Құрылтай мен Қазақстан Халық Кеңесін құруға байланысты өзгерістер қарастырылған. Осы заңға сәйкес енді азаматтардың Қазақстан Республикасының Конституциялық Сотына жүгінуі кезінде мемлекеттік баж алынбайтынын да айта кеткен жөн.

Сондай-ақ күн тәртібінде «Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне Қазақстан Республикасы арнаулы мемлекеттік органдарының қызметі мәселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» және «Қазақстан Республикасының Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодексіне өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» заңдар қаралды.

«Бұл заңдар арнаулы мемлекеттік органдарда қызмет өткеру саласына қатысты заңнаманы одан әрі жетілдіруге арналған. Өзгерістер қызметке орналасу, қызмет өткеру және қызметті тоқтату тәртібін қамтиды. Қызметкерлердің әлеуметтік қорғалуын күшейту және еңбек жағдайларын жақсарту жөнінде де нормалар бар. Бұл түзетулер алдағы уақытта аталған ведомстволардың жұмыс тиімділігін арттыруға ықпал етеді деп сенеміз», – деді Сенат Төрағасы.

Заңдардың негізгі мақсаты – түрлі сипаттағы дағдарыстық және төтенше жағдайларға күш құрылымдарының ден қою дайындығын қамтамасыз ету және жеделдігін арттыру, террористік және экстремистік материалдарды тасымалдауға және сақтауға тыйым салу, әскери қызметшілер мен күш құрылымдарының қызметкерлеріне еңбек сіңірген жылдары үшін зейнетақы төлемдерін тағайындау негіздерін нақтылау, мемлекеттік құпияларға жататын мәліметтер тізбесін айқындау, сондай-ақ, мемлекеттік құпияларды қорғау талаптарын қайталап бұзғаны үшін жауапкершілікті күшейту, арнаулы мемлекеттік органдардың қызметкерлері мен әскери қызметшілердің және олардың отбасы мүшелерінің әлеуметтік қорғалу деңгейін арттыру.

Сонымен қатар Палата депутаттары «Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне ғылым, ғылымды қажетсінетін аумақтар, әлеуметтік қамсыздандыру, білім беру, денсаулық сақтау және әскери қызмет мәселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» заңды қарап, мақұлдады.

«Қаралған заң ғылыми-техникалық саланы жан-жақты қолдауды және ғалымдардың әлеуметтік кепілдіктерін арттыруды көздейді. Осы заң арқылы ғылымды қажет ететін аумақтардың, технопарктер мен ғылыми қалашықтардың құқықтық мәртебесі айқындалды. Сондай-ақ Ұлттық ғылым академиясының жұмысын жетілдіруге, дәрілік заттардың қолжетімділігін арттыруға арналған нормалар бар. Жаңа нормалар мемлекеттік ғылыми-техникалық саясатты іске асыру үшін қолайлы құқықтық негіз қалыптастырады деп сенеміз», – деді Палата Спикері.

Заңда ақау және бекітілген нұсқадан ауытқу салдарынан жол берілген қателер анықталған жағдайда, баспа мемлекеттік сатып алу туралы шарт бойынша жергілікті атқарушы органдар сатып алған таралымды өз қаражаты есебінен ауыстыруға міндетті екені көрсетілген. Сонымен қатар ғылым мен технологияны дамытуға қатысты форсайттық (болжамдық) зерттеулерге, жас ғалымға, ұжымдық пайдаланымдағы ғылыми зертханаға анықтамалар берілді.

Уәкілетті органның ғылыми-зерттеу институттары мен жоғары және жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру ұйымдары үшін бюджет қаражаты есебінен қаржыландырылатын ғылыми зерттеулер мен жұмыстарды орындауға қажетті тауарларды, жұмыстар мен көрсетілетін қызметтерді сатып алу қағидаларын әзірлеу және бекіту жөніндегі құзыреті кеңейтіледі. Сондай-ақ мемлекеттік тапсырыс шеңберінде сатып алынған ғылыми жабдықтарды пайдалану, ұжымдық пайдаланымдағы ғылыми зертханалар мен академиялық артықшылық орталықтарына қолжетімділік беру қағидаларын әзірлеу және бекіту, ғылым және ғылыми-техникалық қызмет саласындағы венчурлік қаржыландыру қағидаларын қабылдау мүмкіндігі қарастырылған.

Заңнамаға ғалымдар мен ғылыми қызметкерлердің құқықтары мен міндеттерін, ғылымды қажетсінетін аумақтардың негізгі қағидаттары мен оларды дамыту тетіктерін, ғылым қалашығының мәртебесін беру тәртібін, оның міндеттерін, қатысушыларын, басқару органдарын және ғылым қалашығына қатысушы ғылыми қызметкерлерді әлеуметтік қамтамасыз ету мәселелерін реттейтін жаңа баптар да енгізілді.

Палата отырысында сенатор Бибигүл Жексенбай Үкіметке депутаттық сауал жолдады. Депутат өз сауалында жоғары кернеулі электр беру желілерінің күзет аймақтарында қауіпсіздік талаптарын бұза отырып, базарлар, қоймалар және автотұрақтар орналастыру азаматтардың өмірі мен денсаулығына елеулі қауіп төндіріп отырғанын атап өтті.

(Сенаттың Баспасөз қызметі, 74-72-27. Суретті түсірген: А.Байжұманов)

A session of the Senate of the Parliament of the Republic of Kazakhstan was held under the chairmanship of Maulen Ashimbayev, Speaker of the Senate of the Parliament of the Republic of Kazakhstan. Deputies reviewed a number of laws and voiced their parliamentary inquiries.

During the meeting, the deputies reviewed and approved the Law of the Republic of Kazakhstan "On Amendments and Supplements to Certain Legislative Acts of the Republic of Kazakhstan on the Issues of Bringing Them into Line with the Constitution of the Republic of Kazakhstan, Improving the Legislation of the Republic of Kazakhstan on Elections, the Prosecutor's Office, and Social Security" and the corresponding Law "On Amendments and Supplements to the Criminal Code, the Criminal Procedure Code, the Criminal Executive Code of the Republic of Kazakhstan, and the Code of Administrative Offenses of the Republic of Kazakhstan on the Issues of Bringing Them into Line with the Constitution of the Republic of Kazakhstan, Improving the Legislation of the Republic of Kazakhstan on Elections and the Prosecutor's Office."

"The approved laws include a package of amendments aimed at implementing the new Constitution. Specifically, the changes to current legislation are related to the formation of new institutions of state power and clarification of electoral procedures. Furthermore, the Prosecutor's Office's activities in protecting investors' rights have been regulated: the Prosecutor General will be vested with the powers of an Investment Ombudsman. Related amendments also update criminal and administrative law. This set of measures is expected to ensure the effective and high-quality implementation of constitutional norms," noted Maulen Ashimbayev.

The law introduces amendments aimed at bringing legislative acts into line with the new Constitution of the Republic of Kazakhstan, related to the transition to a unicameral system of the highest representative body. The law also clarifies the competence of maslikhats (district, regional, and precinct electoral commissions) to elect members by secret or open ballot. Amendments are also provided for regulating the early termination of a maslikhat deputy's term in office in cases of recall of a deputy elected in a single-mandate territorial electoral district.

Amendments are also being made to a number of legislative acts, according to which, at the regional level, the investment ombudsman will be represented by investment prosecutors – regional prosecutors, prosecutors of the capital, and prosecutors of cities of national significance. The Prosecutor General's Office will be designated as the authorized body for asset recovery. In order to implement the provisions of the new Constitution adopted at the national referendum on March 15, 2026, senators also reviewed and approved the Law of the Republic of Kazakhstan "On Amendments to the Tax Code of the Republic of Kazakhstan" in two readings. Specifically, the Law provides for changes related to the creation of the Kurultai, the Kazakh National Assembly, and eliminates the state fee for citizen appeals to the Constitutional Court of the Republic of Kazakhstan.

Also on the agenda were the Law of the Republic of Kazakhstan "On Amendments and Additions to Certain Legislative Acts of the Republic of Kazakhstan Concerning the Activities of Special State Bodies of the Republic of Kazakhstan" and the Law of the Republic of Kazakhstan "On Amendments and Additions to the Code of the Republic of Kazakhstan on Administrative Offenses."

"These laws were developed to further improve legislation regarding service in specialized government agencies. The changes affect the rules for entering, completing, and terminating service. A key component of these changes is measures to strengthen social protection and improve working conditions for employees, which should ultimately improve the overall efficiency of the agencies," the Senate Speaker noted.

The main objectives of the Laws are to further ensure preparedness and improve the responsiveness of law enforcement agencies to various crises and emergencies, prohibit the transportation and storage of terrorist and extremist materials, clarify the basis for awarding pensions for length of service to military personnel and law enforcement officers, specify information classified as state secrets, and strengthen penalties for repeated violations of state secrets protection requirements. Furthermore, the Chamber also approved the Law of the Republic of Kazakhstan "On Amendments and Additions to Certain Legislative Acts of the Republic of Kazakhstan on Science, Science-Intensive Territories, Social Security, Education, Healthcare, and Military Service."

"The law under consideration is aimed at providing comprehensive support for the scientific and technological sector and strengthening social guarantees for researchers. The document enshrines the legal status of science-intensive territories, technology parks, and science cities. Furthermore, the law modernizes the work of the National Academy of Sciences and introduces measures to improve the availability of medicines. We hope that the new regulations will create an effective legal framework for the implementation of state scientific and technological policy," said the Speaker of the House of Parliament.

Thus, the Law establishes a provision under which a publisher, at its own expense, will replace copies of publications purchased by local executive bodies under a public procurement contract if printing defects or errors are discovered as a result of the publisher's deviation from the previously approved version. Definitions are provided for foresight studies on the development of science and technology, young scientists, and shared-use scientific laboratories. The authority of the authorized body for developing and approving regulations for the acquisition by research institutes and higher or postgraduate education institutions of goods, works, and services necessary for the performance of scientific research and scientific work financed by budgetary funds is expanded. The Law also provides for the possibility of developing and approving regulations for the use of scientific equipment acquired under government procurement, and for providing access to shared-use scientific laboratories and centers of academic excellence, as well as for the adoption of rules for venture financing in the field of science and scientific and technical activities.

The legislation is being supplemented with new articles regulating the rights and responsibilities of scientists and research workers, the fundamental provisions of science-intensive territories and measures to stimulate their development, and the science city, its main objectives, the procedure for assigning status, participants, governing bodies, and social security for research workers participating in the science city.

Furthermore, during the meeting, Senator Bibigul Zheksenbay voiced a parliamentary inquiry outlining the risks faced by people who build markets, warehouses, and parking lots along high-voltage power lines in violation of safety regulations.

(Press Office of the Senate, 74-72-27. Photo by: A. Baizhumanov)