Касым-Жомарт Токаев: «Цель – укрепить экономику и суверенитет»
Жаңалықтар
Интервью Главы государства газете «Ana tili» – Уважаемый Касым-Жомарт Кемелевич, в прошлом году в интервью газете «Egemen Qazaqstan» Вы подвели основные итоги года и определили ключевые направления предстоящей работы. Это уже становится хорошей традицией, которая помогает гражданам лучше понимать суть развития страны. Уверен, сегодняшний наш разговор также будет содержательным и открытым. И первый вопрос: чем ушедший год стал примечателен для Казахстана? – В прошедшем году было много важных событий, проведена большая работа. К примеру, во всех регионах шла модернизация инженерно-коммунальной инфраструктуры, пришедшей в плачевное состояние. В эксплуатацию введено 18 миллионов квадратных метров жилья. Построено и отремонтировано 7 тысяч километров автомобильных дорог. Запущены новые пассажирские терминалы аэропортов в Алматы, Кызылорде и Шымкенте. Реализованы масштабные проекты в горнодобывающей, нефтехимической и металлургической отраслях. Активное развитие получил обрабатывающий сектор, доля которого в структуре промышленности почти уравнялась с добывающим сектором. Особо хотел бы отметить успех наших аграриев, собравших рекордный за последние десять лет урожай – почти 27 миллионов тонн зерна. В начале прошлого года в интервью я говорил, что 2024 год станет для Казахстана во многом определяющим. Так и произошло. Начав системные и даже болезненные экономические реформы, мы заложили прочный фундамент пятилетнего развития страны. Реализованных проектов и инициатив в этом направлении очень много, и будет еще больше. Казахстан – это социальное государство, поэтому в прошлом году начались выплаты по программе «Нацфонд – детям», увеличились пенсии, пособия, стипендии, заработные платы гражданских служащих. По всей стране построены сотни новых школ, детских садов и физкультурно-оздоровительных комплексов. Открылись свыше десяти филиалов ведущих зарубежных вузов. Увеличилось финансирование науки, серьезную поддержку получили деятели культуры. Сделан упор на развитие массового спорта. Все это – полезные инвестиции в укрепление созидательного потенциала граждан. В условиях беспрецедентной геополитической напряженности Казахстан укрепил свои позиции на международной арене как государство, играющее полезную роль в налаживании диалога во имя мира. Это благоприятно влияет на обеспечение безопасности и устойчивое экономическое развитие нашей страны. В целом ушедший год был непростым, можно сказать, сложным. Казахстан ощутил негативное влияние внешних факторов, в наши планы также вмешалась природная стихия. Но мы не только удержали ситуацию, но и продолжили реализацию реформ. Таким образом, стратегия созидания продолжила свое развитие. – Вы упомянули беспрецедентные паводки, которые весной прошлого года охватили половину регионов страны. Тогда Вы дали конкретные поручения уполномоченным органам по устранению последствий стихии. И граждане убедились в том, что проведена большая работа. Однако наводнение обнажило многие проблемы. Какие уроки извлекло государство из этой природной катастрофы? – Паводки прошлого года стали серьезным испытанием для нашей страны. Таких масштабных наводнений в Казахстане не было. Но государство сумело оперативно отреагировать на опаснейшую ситуацию. Была своевременно организована эвакуация людей, налажена работа пунктов временного размещения, разбронированы материальные резервы. В аварийно-спасательных работах приняли участие сотрудники не только МЧС, но и МВД, Министерства обороны, Национальной гвардии и других структур – всего около 63 тысяч человек. Нам удалось спасти жизни людей и обеспечить их благополучие. И это главное. Важным уроком разрушительного наводнения стало то, что с подобными стихиями мы сможем справиться только общими усилиями. Во время паводков воочию убедились в мощном потенциале волонтерского движения: добровольцы со всей страны помогали спасателям, собирали гуманитарную помощь, поддерживали пострадавших. Наводнение действительно оказалось очень разрушительным: были повреждены дома, дороги, мосты, социальные и коммерческие объекты, погибла часть скота. Надо признать, что таких тяжелых последствий можно было бы избежать, если бы в последние десятилетия должное внимание уделялось строительству защитных дамб и других гидротехнических сооружений. Это упущение мы сейчас исправляем. В Парламенте рассматривается проект нового Водного кодекса. Утверждены концепция и комплексный план по управлению водными ресурсами. В этих документах предусмотрено строительство до 2030 года более 40 новых и реконструкция 37 действующих водохранилищ, а также модернизация свыше 14 тысяч километров ирригационных каналов. Начата масштабная модернизация системы прогнозирования и профилактики чрезвычайных ситуаций. Для решения проблемы дефицита специалистов-водников, усиления исследовательской деятельности создан Казахский национальный университет водного хозяйства и ирригации. В начале декабря прошлого года я принял участие в One Water Summit, который проходил в Саудовской Аравии под председательством Казахстана и Франции. Выступая на этом важном мероприятии, отдельно остановился на необходимости повышения устойчивости к стихийным бедствиям, связанным с водой. Действительно, вопросы водной безопасности, борьбы с изменением климата требуют совместных усилий международного сообщества. Это приоритетный вопрос для Казахстана. Сама жизнь показывает, что именно в сложные времена вскрываются застарелые болезни общества. Но нет худа без добра. Поэтому кризисы нужно воспринимать без излишней драматизации. Мы должны действовать деловито, находить верные решения острых вопросов. В адрес государственных служащих часто звучит необоснованная критика, но ведь все познается в сравнении, особенно с другими странами. Начиная с пандемии коронавируса и по сегодняшний день, мы успешно справляемся со всеми кризисными ситуациями. Ликвидация последствий весенних паводков показала эффективность государства. Ни одна пострадавшая семья не осталась без помощи и поддержки. Были построены дома и приобретены квартиры, восстановлены инфраструктурные объекты, возмещены убытки всем пострадавшим от большой воды жителям и бизнесменам. Причем сделано это было в кратчайшие сроки. Ощутимый вклад в устранение последствий наводнения внес и крупный бизнес. В сегодняшнем неспокойном мире растет количество техногенных и природных катастроф, и далеко не все государства, в том числе развитые, оказываются к ним готовы. Мы все в этом убедились и в 2024 году. Безусловно, нам еще многое нужно сделать, но на фоне других стран Казахстан в плане реагирования на чрезвычайные ситуации выглядит достойно. В конце декабря в Мангистауской области потерпел крушение самолет азербайджанской авиакомпании. Трагедия унесла жизни 38 человек, в том числе шестерых граждан Казахстана, много людей получили тяжелые травмы. В таких ситуациях счет идет на секунды. Наши спасатели, медики, полицейские действовали оперативно, слаженно, проявили профессионализм и гражданскую ответственность. Находившиеся неподалеку от места трагедии работники Мангистауской региональной электросетевой компании незамедлительно пришли на помощь пострадавшим. Не остались в стороне и местные жители. Благодаря такой самоотверженности наших граждан было спасено максимально возможное количество жизней. Выражаю искреннюю признательность каждому, кто принимал участие в спасательных работах. О солидарности и сочувствии казахского народа к жертвам авиационной катастрофы говорит тот факт, что наши граждане в массовом порядке поспешили сдавать кровь. Для расследования причин авиакатастрофы создана Правительственная комиссия. Кроме того, приглашены 17 международных экспертов, в том числе от ИКАО и МАК. Правительственной комиссией принято решение направить бортовые самописцы для расшифровки в Бразилию, где было изготовлено судно. Уверен, это единственно правильное решение для обеспечения объективности и непредвзятости расследования. – Вы сказали о своем участии в международном форуме в Саудовской Аравии. Таких мероприятий в ушедшем году было много, что породило разговоры о Вашем предпочтении в сторону именно внешней политики: Президент – профессиональный дипломат и тяготеет к международной деятельности. Это правда? – Дело в том, что Казахстан с точки зрения географического расположения, экономического потенциала, современной геополитики рассматривается большинством государств мира как страна, имеющая стратегическое значение. Поэтому с нами хотят поддерживать дружественные отношения не только традиционные партнеры, но и страны даже африканского континента. На Западе, да и во всем мире, Казахстан называют средней державой. Этот статус, конечно, ко многому обязывает, прежде всего к ответственному поведению на международной арене, конструктивному подходу к острейшим проблемам современности. Исходя из этого, Казахстан выступает последовательным сторонником ООН как «общего дома всего человечества», безальтернативной и универсальной организации. В то же время, как Глава государства, я ежедневно занимаюсь вопросами внутренней политики, считаю эту работу абсолютно необходимой. Поэтому утверждение о перекосе в моей деятельности в сторону внешней политики неверно. Моя главная цель – укрепить экономический потенциал, суверенитет и международные позиции нашего государства. С самого начала президентства и по сей день всю ответственность за принимаемые решения и их последствия беру на себя, по-другому работать не могу и не хочу. – Кстати, коль скоро Вы упомянули ООН, хотел бы задать деликатный вопрос. В социальных сетях запущена информация, что Вы планируете возглавить ООН в 2026 году и в связи с этим в нашей стране будут проведены досрочные президентские выборы. Насколько это соответствует действительности? – Мне почти три года довелось возглавлять Женевский офис ООН в качестве заместителя Генерального секретаря ООН и Генерального секретаря Конференции по разоружению. Получил полезный опыт и понимание механизмов международных процессов. Полагаю, этого более чем достаточно. У меня большие планы по развитию страны на много лет вперед, которые я намерен реализовать. – В прошлом году стартовала экологическая акция «Таза Қазақстан», которая охватила все регионы страны. Вы заявили, что «Таза Қазақстан» – это нечто большее, чем чистота на улицах. Как будет продолжена работа в данном направлении? – Запуск инициативы «Таза Қазақстан» продиктован идеей внедрения новых стандартов экологической культуры в обществе. Рад тому, что граждане поддержали эту инициативу. Особенно благодарен молодежи. Граждане Казахстана поняли, что это не очередная кампания, а идеологическая платформа эволюции страны в сторону прогрессивного общества. В конце концов, нам нужно решительно избавиться от стереотипа нации, равнодушно относящейся к богатству природы и обустройству своего быта. Чистота и бережное отношение к окружающей среде должны стать частью национального менталитета. Так живет весь цивилизованный мир. В этой акции приняли участие около 3,8 миллиона человек, собрано свыше 1,5 миллиона тонн мусора, посажено более 3,2 миллиона зеленых насаждений. Согласитесь, это говорит о высокой сознательности наших соотечественников, их готовности деятельно участвовать в преобразовании Казахстана. Ответственность за реализацию программы «Таза Қазақстан» несут в первую очередь акимы. Чистота населенных пунктов – один из признаков высокого качества жизни. Посещая регионы, неизменно обращаю внимание на благоустройство городов. Повторяю, «Таза Қазақстан» должен стать важнейшим элементом национальной идеологии. – В обществе есть разные мнения по поводу перехода на единый часовой пояс. Мы знаем, что ведутся дискуссии между Парламентом и Правительством. Что Вы думаете по этому вопросу? – Конечно, я в курсе данной ситуации. Правительство уверено в своей правоте, считает, что в Казахстане должен быть единый часовой пояс. Барселонская декларация по применению Здорового времени тоже рекомендует не увлекаться внедрением разных часовых поясов и переходами с зимнего на летнее время и наоборот. В то же время стали поступать обращения граждан, разгорелись дискуссии в публичном поле по поводу целесообразности решения Правительства. На мой взгляд, вопросы, вызывающие разногласия в обществе, требуют обстоятельных обсуждений. Поэтому в Парламенте состоялись общественные слушания с участием ученых, экспертов, представителей регионов. Договорились до 1 марта всесторонне исследовать влияние смены часового пояса на жизнедеятельность граждан и экономику страны. После чего будут сформулированы конкретные предложения. Убежден, Парламент и Правительство смогут конструктивно рассмотреть данную проблему и совместно принять взвешенное решение. – В прошлогоднем интервью Вы сказали: «Правительство просило предоставить ему самостоятельность и дополнительные полномочия – оно их получило. Но надо понимать, что и спрос теперь будет особый». С момента формирования нынешнего состава Правительства уже прошло 11 месяцев. На мой взгляд, это достаточный срок, чтобы сделать первые выводы. Насколько Вы довольны работой Кабинета министров? – Задача Правительства – обеспечить рост экономики и повысить благосостояние граждан. Кабинет министров в целом с ней справляется. За прошедший год достигнуты неплохие результаты в диверсификации экономики, развитии обрабатывающей промышленности, модернизации инфраструктуры. Однако есть и проблемные моменты. Постоянно требую от министров более эффективной работы и смелости при принятии решений. Общество предъявляет высокие требования к работе Правительства, и это вполне обоснованно и естественно. Поэтому работа Правительства будет оцениваться объективно, по конкретным результатам. Главный критерий – это благополучие граждан. Если экономические достижения положительно не влияют на уровень жизни людей, значит, они существуют только в виртуальной реальности. В скором времени состоится расширенное заседание Правительства. Там мы подведем итоги года, обсудим все текущие вопросы, наметим новые планы. Убежден, экономический рост на уровне 4 процентов недостаточен для Казахстана. Об этом говорю даже иностранным представителям. Правительству предстоит поиск источников более высокого роста экономики. – В ноябре 2024 года курс тенге к доллару перевалил за 500, что стало своеобразным психологическим рубежом. Понятно, что на колебания национальной валюты влияют различные рыночные факторы. Но все же, насколько оправданна такая финансово-валютная политика, не помешает ли она осуществить все задуманные экономические реформы? – Казахстан встроен в мировую экономику, поэтому тенге находится в зоне влияния внешних факторов. На валюты развивающихся стран оказывает давление укрепляющийся доллар. Показательно, что валюты многих государств начали ослабевать задолго до ноября прошлого года, а тенге достаточно долго удерживал свои позиции. Мы давно отошли от практики искусственного сдерживания курса, у нас действует режим свободного курсообразования, который базируется на рыночных факторах. Считаю нецелесообразным сжигание золотовалютных резервов ради сильного тенге. Некоторые участники рынка высказывают предложения о переходе к более управляемому курсу. Национальный банк и Правительство внимательно изучают все варианты. После анализа этого вопроса станет понятно, надо ли менять подходы в данной сфере. Главная задача – это обеспечение устойчивости и эффективности экономики, динамичное развитие реального сектора, рост производительности труда, увеличение качественных рабочих мест. Буду откровенен: нынешнюю работу руководителей-экономистов оцениваю как посредственную. Слишком много риторики из лексикона международных финансовых институтов, мало конкретного дела. Сейчас нужны специалисты, хорошо знающие положение в регионах и механизмы функционирования реальной экономики, то есть поработавшие «на земле». Об этом шла речь во время моей встречи с Премьер-министром Олжасом Бектеновым 17 декабря прошлого года. – Прошло уже три года после январских событий. За это время о них было многое сказано в публичном поле. Вы сами подробно говорили о них, в том числе в прошлогоднем интервью. Понимаю, что раз за разом отвечать на одни и те же острые вопросы непросто. Тем не менее не могу не коснуться данной темы. В обществе бытует мнение, что тайны январских событий до конца не раскрыты. Что Вы можете сказать об этом? Что нужно сделать, чтобы подобная трагедия не повторилась вновь? – Спустя три года после Қаңтара большинство наших граждан убедились в том, что главной причиной беспрецедентных беспорядков стала очевидная социальная несправедливость, политический застой, а также неуемные амбиции заговорщиков, их безразличие к судьбе народа и государства. Такие ситуации, к сожалению, обычны для мировой истории. И Казахстан здесь не первый и, думаю, не последний. Вокруг Қаңтара по-прежнему витают домыслы и разные версии произошедшего. Тем более, что некоторые ангажированные лица, вынашивающие определенные политические расчеты, жонглируют фактами, пытаются манипулировать эмоциями граждан. После решительных мер по наведению порядка и последующей стабилизации ситуации мною было дано поручение уполномоченным органам начать объективное расследование всех обстоятельств январских событий. Следствие прошло в открытом режиме, преступники привлечены к ответственности. В Парламенте состоялись специальные слушания. Это беспрецедентный случай в нашей истории. Первые парламентские слушания были проведены спустя три месяца после январских событий, вторые – через год. На слушаниях выступили не только представители госорганов, но и правозащитники. Открыто высказывались разные мнения, задавались неудобные вопросы. И все это – в прямом эфире, процесс широко освещался в отечественных и зарубежных СМИ. Власть сознательно пошла на такой шаг, поскольку сама заинтересована в том, чтобы в обществе не осталось никаких вопросов. Говоря о январских событиях, надо иметь перед глазами картину тех дней: разбитые машины, разграбленные магазины, захваченные государственные здания, избиения военнослужащих, кража оружия, насилие над женщинами. Нельзя позволять безответственным политиканам распространять недостоверную, лживую информацию, чтобы предать забвению нависшую тогда над нашей государственностью реальную опасность. К счастью, большинство наших граждан отделяют зерна от плевел. Такие трезво мыслящие, рассудительные люди являются ядром и опорой нашего государства. Одно ясно: не будь тогда решительных действий в отношении зачинщиков погромов и организаторов переворота, Казахстан сейчас был бы совершенно другим государством, с гораздо меньшей самостоятельностью и ограниченным суверенитетом. Благодаря единству нашего народа мы смогли пройти через это тяжелейшее испытание. Безусловно, Қаңтар научил всех нас многому. Первое, власть в стране должна быть консолидированной, никакого двоевластия. Второе, Глава государства – это нанятый на определенный срок государственный менеджер, а не «тень Всевышнего». Третье, нужен тщательный отбор кандидатов на высокие государственные должности, включая руководителей силовых органов, они должны быть преданы Родине, Республике Казахстан. И самое главное – нужно повсеместно внедрять принципы справедливости, как зеницу ока беречь единство народа на основе концепции «Закон и Порядок». Те, кто против данной концепции, выступают за анархию в обществе во имя «демократических ценностей», по сути, хотят подорвать казахскую государственность. С этим мириться нельзя. Самая высокая степень демократии – это торжество закона. К этой цели пролегает тернистый путь. – Вы заявили, что строите Справедливый Казахстан. Как Вы понимаете справедливость, какой смысл вкладываете в основной принцип реформ? Справедливый Казахстан – это что: социальная уравниловка или все же возможности для конкуренции? – Для начала скажу: спрос на справедливость существовал во все времена и во всех странах. Казахстан не исключение. Как было сказано, в стране до известных трагических событий дефицит справедливости достиг критического уровня. Справедливость – это не всеобщая уравниловка. Мой курс на справедливое распределение национального богатства ни в коей мере не означает тотальную экспроприацию, передел собственности и активов. Это не наша политика, потому что она приведет к деградации и хаосу. Поэтому отмена неправомерно полученных преференций и льгот, возвращение государству незаконно приобретенных активов – это не популистские шаги, а стратегия, направленная на модернизацию Казахстана на основе принципа справедливости. Справедливое государство – это правовое государство, в котором все граждане равны перед законом, в котором равные возможности для всех базируются на строгом соблюдении законов, правил и норм. Кстати, в результате работы по возврату незаконно приобретенных финансовых и прочих активов в собственность государства с 2022 года фактически возвращено более 2 триллионов тенге (4,1 миллиарда долларов), которые расходуются на строительство школ, важных объектов инфраструктуры и выполнение других социальных задач. Разве это не справедливость? – Вы неоднократно говорили, что нужно объективно оценивать деятельность первого Президента, воздавать должное его историческим заслугам. И такая позиция постепенно находит понимание в обществе. Как часто Вы общаетесь с Нурсултаном Абишевичем? – Любая историческая эпоха имеет свои светлые и темные стороны. В нашей новейшей истории положительных моментов все же было гораздо больше. И это факт. В сравнительно короткие сроки была создана устойчивая государственность, сформированы институты власти, построена новая столица, юридически зафиксирована государственная граница, налажено полезное сотрудничество со многими странами, привлечены иностранные инвестиции в экономику. Было бы неправильно отрицать такие достижения. Если мы строим справедливое государство, то надо таким же образом относиться и к истории, и к тем, кто ее творил. Это нужно для будущего нашей нации. Без честной и объективной оценки прошлого мы не сможем уверенно двигаться вперед. Нельзя в угоду политической конъюнктуре на ходу перекраивать свою историю и, тем более, опасно переписывать историю с чистого листа. Конечно, в ходе многолетнего президентского правления Нурсултана Назарбаева были упущения, но не ошибается тот, кто не работает. После ухода в отставку, но оставаясь Председателем Совета Безопасности, он, надо откровенно сказать, не отличался политической деликатностью, регулярно проводил у себя совещания с участием Премьер-министра, Председателя Национального банка, министров, акимов. На это с удивлением смотрели даже зарубежные руководители и дипломаты, не говоря уже о нашей общественности. Появилась даже шутка: «Назарбаев после отставки пошел на повышение, получил в подчинение Президента». Но в жизни было не до шуток. Такая ситуация породила волну слухов о двоевластии. Да и чиновничий класс впал в смятение, посещая то один, то другой кабинеты и путаясь в поручениях. Ряд чиновников попытался даже юридически обосновать эту ненормальную ситуацию: мол, институт Елбасы должен стоять выше президентской власти. Рубежными событиями, предопределившими реальный кризис власти, стали заявление Нурсултана Назарбаева на заседании Astana Club в ноябре 2021 года о возможности возвращения в Акорду со ссылкой на 92-летнего Махатхира Мохамада, а также участие экс-президента в саммите СНГ в Санкт-Петербурге в декабре того же года. Накануне ему было передано провокационное по своему содержанию письмо местного политолога с обоснованием решительных мер по восстановлению «Золотой эпохи Елбасы». Но сейчас нужно проявить здравый смысл и по-достоинству оценить исторические заслуги Нурсултана Назарбаева перед Казахстаном. Как Президент, обязан руководствоваться государственными интересами, думать о единстве нашего народа. Что касается Вашего вопроса, то сейчас мы общаемся по телефону примерно раз в месяц. – Недавняя встреча первого президента с Владимиром Путиным в Москве вызвала разные толкования и оценки. Высказывалось также недоумение по поводу целесообразности такой встречи спустя пять лет после официальной отставки, были запущены и конспирологические версии, связанные с предстоящими президентскими выборами в Казахстане. Ваше мнение: зачем и кому нужны такие встречи, кто их инициатор? – Декабрьская встреча Нурсултана Назарбаева с Владимиром Путиным, кажется, вторая в ушедшем году. О первой встрече в начале осени в СМИ не сообщалось. Они, видимо, встречаются как давние друзья и коллеги, им есть что вспомнить. Инициатором таких встреч выступает Нурсултан Абишевич, для него они крайне важны. Нельзя забывать, что, как бывший председатель Совета министров Казахской ССР, партийный руководитель и затем президент суверенного Казахстана, он морально и политически тесно связан с Кремлем. Ведь столько времени было проведено в командировках в Москве, на съездах и пленумах, в ходе рабочих и официальных визитов. – Вы всегда говорите о важности обеспечения принципа «Закон и Порядок». Но некоторые воспринимают это как попытку «закрутить гайки». Как Вы относитесь к подобного рода высказываниям? – Неправильно полагать, что принцип «Закон и Порядок» касается лишь правоохранительной сферы. Понимаю данный принцип гораздо шире. «Закон и Порядок» – это основной принцип государственного строительства. Речь ни в коем случае не идет о попытке установить тотальный контроль над обществом путем применения карательных мер. Принцип «Закон и Порядок» – это, по сути, фундамент зрелой демократии и основа правового государства. Без «Закона и Порядка», без уважения к правовым нормам невозможно построить Справедливый Казахстан, превратить его в успешное государство. Поэтому наша задача – укоренить этот принцип в нашей системе ценностей, сделать его неотъемлемой частью народного менталитета и общественной жизни. Понимаю, что понадобится немало времени и усилий для укоренения «Закона и Порядка» в нашем обществе, ведь далеко не все граждане готовы к восприятию данного принципа как образа жизни. Но дорогу осилит идущий. – Криминальный инцидент, произошедший в Талгаре, вызвал большой резонанс в обществе. Всем интересно Ваше мнение по данной ситуации. – Повторяю, принцип «Закон и Порядок» в нашей стране должен быть незыблем. В своем Послании, еще до происшествия в Талгаре, потребовал от правоохранительных органов покончить с криминалитетом и бандитизмом. Надо помнить, во время январских событий именно бандитские группы выступили в качестве исполнителей организации массовых беспорядков. В последние два года государство показало свою способность эффективно бороться с организованной преступностью. Выявляется и пресекается деятельность наиболее опасных преступных групп, определяются их коррупционные связи и источники финансирования. В прошлом году к уголовной ответственности привлечено 246 лиц, в том числе 30 лидеров организованных преступных группировок. Эта работа находится на моем особом контроле. После происшествия в Талгаре правоохранительные органы приняли все необходимые меры, подозреваемые в преступлении задержаны. Следственные действия подошли к завершению. В скором времени состоится суд по данному делу. Все меры уполномоченных органов в связи с трагическим случаем в Талгаре полностью соответствуют требованиям закона. Остальное – домыслы и инсинуации деструктивных деятелей, попытки политизировать ситуацию. Это недопустимо. Применительно к фигурантам данного инцидента хочу напомнить, что казахский народ с распростертыми объятиями принял соотечественников из-за рубежа, назвал их қандасами. И те, кто прибыл на свою историческую Родину, обязаны строго соблюдать законы Казахстана, не нарушать общественный порядок, не совершать незаконные деяния, тем более в странах прежнего проживания они вели себя так, как этого требовали власти. – В прошлом году было введено много законодательных новшеств. Какие из принятых законов, на Ваш взгляд, наиболее значимы? – Все законы имеют большое значение, не бывает законов меньшей важности. Отвечая на Ваш вопрос, назову ряд законов, принятие которых было инициировано мной в посланиях и на заседаниях Национального курултая. Они особенно примечательны, поскольку были разработаны при активном участии общественников и экспертов. Это хороший пример продуктивного партнерства государства и гражданского общества в вопросах совершенствования законодательства. К примеру, принят закон по вопросам обеспечения прав женщин и безопасности детей, он призван искоренить такое позорное явление, как семейно-бытовое насилие. Наказание за любые формы насилия в отношении женщин и детей ужесточено. Более того, установлено пожизненное лишение свободы за убийство или изнасилование малолетнего ребенка. Впервые введена административная ответственность за травлю несовершеннолетних. Проделана большая работа по подготовке законодательной основы для функционирования Единой добровольной накопительной системы «Келешек». Накопленные средства можно использовать на обучение в казахстанских и зарубежных колледжах и вузах, а также на приобретение жилья. Появился закон, направленный на снижение закредитованности граждан. Им введен запрет на предоставление не связанных с предпринимательством займов лицам, имеющим просрочку по выплатам свыше 90 дней. У людей также появилась возможность установить «самозапрет» на оформление кредитов. Усилена правовая защита и социальные гарантии медицинских работников. Запрещены продажа и распространение вейпов, увлечение которыми среди детей и молодежи стало приобретать черты настоящей эпидемии. Ужесточена ответственность за производство наркотиков. За это деяние предусмотрено наказание в виде лишения свободы на срок от 15 до 20 лет и вплоть до пожизненного заключения. Для наркокурьеров, так называемых «закладчиков», которые впервые совершили преступление без отягчающих последствий, наказание составит от 5 до 8 лет лишения свободы. Вступил в силу закон по борьбе с лудоманией. Он серьезно ограничил рекламу букмекерских контор и тотализаторов, ввел административную ответственность за вовлечение несовершеннолетних в азартные игры, запретил участие в них лицам, находящимся в Едином реестре должников. Эти меры направлены на борьбу с распространением игровой зависимости, которая разрушает семьи, толкает людей на преступления и самоубийства. Среди других важных юридических новелл – ужесточение наказания за хулиганство, вандализм и умышленное повреждение чужого имущества. Это важно для поддержания общественного порядка и защиты прав законопослушных граждан. Отмечу также поправки, согласно которым с 1 июля 2025 года начнут свою деятельность три самостоятельных кассационных суда – по уголовным, административным и гражданским делам. Таким образом, граждане получат возможность восстановить свои права, нарушенные государственными органами. В прошлом году было реализовано много важных законодательных инициатив. Однако нужно понимать, что принять закон – это только полдела, гораздо важнее, чтобы он работал на практике. А соблюдаться законы будут тогда, когда они соответствуют запросам общества. Поэтому в текущем году мы продолжим совершенствование правовой системы, исходя из ожиданий и интересов людей, а также приоритетных задач развития страны. – Вы неоднократно заявляли о непрерывном характере наших реформ. На первом Форуме работников сельского хозяйства намекнули на новые инициативы и решения, которые будут приняты для дальнейшей модернизации страны. О каких инициативах идет речь? Будут ли продолжены политические реформы? – Реформы, реализуемые в течение последних пяти лет, – это продуманная стратегия, исходящая из запросов граждан и долгосрочных интересов страны, политической конъюнктуры здесь нет. Базовые политические реформы уже проведены. Они активно обсуждались в обществе и, в конечном итоге, были поддержаны большинством граждан. Результат этих реформ – открытость и эффективность ключевых политических институтов, усиление системы сдержек и противовесов между ветвями власти и, главное, расширение и активизация участия граждан в политической жизни. Напомню, по итогам июньского референдума 2022 года обновилась треть статей Конституции, что показывает масштаб проведенных преобразований. Многие реформы находятся в процессе реализации. Таким образом, вектор задан, повестка ясна, первые результаты уже получены. Но реформы – это постоянный процесс, они будут разрабатываться по мере появления реального общественного спроса. Реформы есть и будут неотъемлемой частью государственного строительства. В посланиях мною высказываются актуальные инициативы, касающиеся дальнейшего развития нашего государства. На заседаниях Национального курултая, как правило, акцентирую внимание на самых острых вопросах, волнующих наших граждан. Так будет и в этом году. – Появилась информация, что готовится фундаментальная реформа, предусматривающая переход Казахстана к парламентской системе государственной власти. Насколько это реально? – Парламентская система, безусловно, имеет право на существование. В ряде европейских и даже азиатских стран она пустила глубокие корни. Но в целом универсальной формулы власти не существует, каждое государство при выборе политической системы исходит из исторического контекста, национального менталитета, политической практики. Мой аппарат внимательно изучает мировую практику. Согласитесь, парламентская система в постсоветских странах пока не показала себя с лучшей стороны, последние события в Грузии со всей очевидностью говорят в пользу данного вывода. Выбор политической системы государственной власти – в высшей степени ответственное решение, оно должно приниматься не кулуарно, а только путем всенародного референдума. Моя концепция «Сильный Президент – Влиятельный Парламент – Подотчетное Правительство», убежден, наилучшим образом подходит для политической системы Казахстана. Но для полного воплощения в жизнь данной концепции нам предстоит серьезно поработать. Уверен, президентская форма правления сейчас и в ближайшем будущем – наиболее оптимальная для Казахстана. Ни я, ни все мы не имеем права принимать решение, идущее во вред стабильному, устойчивому развитию нашего государства. Здесь ошибаться ни в коем случае нельзя. В конце концов, все конституционные нововведения, реформирование Парламента, выборы акимов сел, районов и городов, создание Национального курултая и, самое главное, упор на верховенство закона – все это надежная гарантия против политического застоя. – В этой связи скажите, будут ли в нашей стране досрочные парламентские выборы, о которых сейчас начали говорить и писать? – Знаю, такие прогнозы существуют. Полагаю, информационная шумиха создается намеренно. Едва у нас начинает работу новое правительство, как ему тут же предвещают скорую отставку. То же самое и с Парламентом. На мой взгляд, депутаты Парламента работают продуктивно, проявляют гражданскую и политическую ответственность. Что касается Правительства, то это более подвижный механизм, изменения в его составе возможны, в том числе с учетом позиции правящей партии «Аманат» и других парламентских партий. На мой взгляд, предпосылок для досрочных парламентских выборов пока не существует. Выборы состоятся в предусмотренные законодательством сроки. Парламент сориентирован на долгосрочную работу. Правительство действует согласно утвержденным программам и планам, постепенно движется в сторону достижения положительных результатов. Стратегическая задача – обеспечение устойчивого социально-экономического развития страны, упрочение регионального лидерства. – Людей особенно волнуют вопросы личного благополучия. Какие проекты предусматриваются властью, чтобы в самое ближайшее время удовлетворить пожелания граждан? – Все наши реформы, все меры по развитию экономики нацелены на повышение уровня и качества жизни граждан. Другой цели нет. Это приоритетная задача Правительства. Напомню, прошлым летом был принят Национальный инфраструктурный план до 2029 года, в рамках которого предусмотрена реализация свыше 200 проектов c общим объемом инвестиций более 40 триллионов тенге. В этом году будет завершено строительство вторых путей железнодорожного участка «Достык – Мойынты» протяженностью 836 километров. Этот проект кардинально изменит транзитно-транспортную инфраструктуру страны. Пропускная способность маршрута увеличится в 5 раз, значительно вырастет скорость контейнерных поездов. Примечательно, что столь масштабный проект впервые реализован усилиями отечественных проектировщиков, инженеров, строителей. Будет завершено строительство обводной железнодорожной линии станции Алматы, которая позволит разгрузить Алматинский железнодорожный узел и сократить время доставки грузов. Для повышения качества пассажирских перевозок будет продолжено обновление вагонного парка. В текущем году планируется реализовать большие проекты в сфере энергетики мощностью более 600 мегаватт. Серьезный импульс получит «зеленая» энергетика. Уже достигнуты договоренности с зарубежными инвесторами о строительстве ветровых, солнечных и гидроэлектростанций. Закончится строительство Проекта будущего расширения месторождения Тенгиз. Особое внимание уделяется переработке нефти, развитию нефтегазохимии, в частности будут расширены производственные мощности Актауского битумного завода Ожидается ввод в эксплуатацию магистрального газопровода «Талдыкорган – Ушарал», четвертой нитки газопровода «Жанаозен – Актау», а также автоматизированной газораспределительной станции в Атырауской области. Продолжится развитие машиностроительной отрасли, будут запущены новые производства автомобилей ведущих мировых брендов. В Костанае начнется выпуск чугунных отливок для двигателей внутреннего сгорания, а также компонентов ведущих мостов. Считаю, что для строительства крупных инфраструктурных объектов, которые дадут мощный импульс развитию экономики, можно и даже нужно использовать средства Национального фонда. Он ведь создавался для таких целей, а не для складирования средств в зарубежных финансовых институтах. Государство примет меры для дальнейшего развития жилищного строительства, повышения доступности жилья. До 2029 года запланировано предоставление арендного жилья 10 тысячам очередников ежегодно. Мною были подписаны поправки в законодательство по вопросам жилищной политики. «Отбасы банк» будет трансформирован в полноценный институт развития, который станет заниматься постановкой на учет и распределением жилья среди нуждающихся граждан по принципу «одного окна». Большое внимание будет уделено развитию социальной инфраструктуры. Продолжается реализация национального проекта «Модернизация сельского здравоохранения», в рамках которого возводятся медицинские объекты в сельской местности. Запланировано строительство 217 комфортных школ на 460 тысяч ученических мест. 105 из них уже построены. Цель – полностью решить проблему аварийных школ и трехсменного обучения, устранить дефицит ученических мест. Месяц назад принят Республиканский бюджет на 2025-2027 годы, который сохранил свою социальную направленность. В нем предусмотрены значительные расходы на здравоохранение, образование и социальные нужды. – Сегодня уже понятно, что повысить качество жизни людей невозможно без цифровизации и внедрения искусственного интеллекта. Какие перспективы у нашей страны имеются в этой сфере? – Наши граждане хорошо знают все преимущества цифровизации государственных услуг. Список сервисов, доступных на сайте электронного правительства, постоянно пополняется. Согласно рейтингу ООН, Казахстан по развитию e-government занял 24-е место в мире. Неплохой результат, но ни в коем случае не повод для самоуспокоения, нужно качественно улучшать показатели. Об этом я постоянно напоминаю Правительству. Кроме того, казахские банки формируют собственные цифровые экосистемы, значительно облегчающие повседневную жизнь людей. Отрадно, что увеличивается экспорт IT-услуг из Казахстана. Успешно функционирует Astana Hub, этот технопарк объединяет свыше полутора тысяч участников, почти треть из которых – зарубежные компании. Казахстан становится все более привлекательным для глобальных цифровых номадов. Задача превратить Казахстан в один из крупнейших цифровых хабов на евразийском пространстве вполне осуществима. Для этого нам надо развивать технологии искусственного интеллекта. Перспективные проекты уже появились. К примеру, создана первая версия большой языковой модели казахского языка KazLLM. Это искусственный интеллект, который думает, анализирует и разговаривает на казахском языке. Работа в данном направлении продолжается. До конца года будет открыт международный центр искусственного интеллекта Alem.AI, призванный стать площадкой для привлечения инвестиций, внедрения лучшего мирового опыта и инноваций. Надо иметь в виду, что в самые ближайшие годы искусственный интеллект сделает такой качественный скачок, что коренным образом изменит представления людей о жизни и полностью переформатирует саму жизнь людей. Не за горами время появления умных машин – роботов, которые многократно обойдут человека по интеллекту и к тому же обретут такое качество, как эмпатия, то есть чувства и эмоции, характерные для людей. Для нас же важно обучить молодых граждан использовать технологии искусственного интеллекта в школах, колледжах и вузах. В прошлом году 15 наших университетов уже внедрили курсы компании Google по искусственному интеллекту. Прорабатывается вопрос реализации специальной программы подготовки специалистов в области искусственного интеллекта (AI-Sana). Вместе с тем, какими бы полезными ни были нейросети, все же они создают определенные риски. К примеру, мошенники ими пользуются, чтобы генерировать фото и видео, подделывать голос человека. Поэтому многие страны занялись законодательным регулированием сферы применения этих технологий. Депутаты Парламента Казахстана инициировали разработку закона об искусственном интеллекте. К этому важному вопросу следует подойти обстоятельно. Нужно сформулировать принципы ответственного использования искусственного интеллекта, а также этические аспекты. Но регулирование искусственного интеллекта должно быть нацелено на его развитие, а не ограничение. Широкое внедрение этой высокой технологии открывает огромные возможности, которыми мы должны непременно воспользоваться. – Вы уделяете особое внимание поддержке бизнеса, проводите встречи с инвесторами и предпринимателями. Довольны ли Вы развитием предпринимательства в Казахстане? – Работа по улучшению инвестиционного и бизнес-климата, развитию предпринимательской инициативы – это вопрос, который воспринимается мной в качестве безусловного приоритета. В недавнем Послании дал поручения Правительству. В апреле прошлого года принят закон по вопросам ведения бизнеса, нацеленный на создание благоприятных условий для предпринимателей. Мы наводим порядок в системе государственного контроля, переходим от проверок к профилактическим мероприятиям, внедряем так называемое регулирование «с чистого листа». Декриминализация ряда экономических преступлений, запрет ареста по 29 экономическим правонарушениям – все это сделано в интересах предпринимателей. Государство поддерживает малый и средний бизнес через субсидирование, льготное кредитование и гарантирование займов. Доля МСБ в экономике в последнее время неуклонно растет, этот бизнес обеспечивает рабочими местами 4,3 миллиона человек, а это почти половина занятого населения. Поэтому можно уверенно сказать, что предпринимательская инициатива становится движущей силой экономического роста Казахстана. Государство заинтересовано и в развитии крупного бизнеса. Радует его социальная ответственность, нацеленность на выстраивание долгосрочных партнерских отношений с местными сообществами. Посредством взаимодействия государства и бизнеса успешно решаются многие социальные проблемы. В Казахстане возникла новая волна предпринимателей, которые имеют прогрессивное видение, внедряют передовые технологии. Такие бизнесмены конкурентоспособны и на мировом уровне. Отрадно, что зарубежный бизнес открывает в Казахстане свои представительства. Это способствует интернационализации казахстанского рынка, усилению здоровой конкуренции, диверсификации нашей экономики. Инвестиционный штаб при Правительстве оправдывает свое предназначение, принимает решения, действуя по принципу «одного окна». Проводимая государством работа по улучшению инвестиционного климата приносит свои результаты. Недавно ЭСКАТО ООН опубликовала доклад, в котором отмечается, что в 2024 году Казахстан привлек 15,7 миллиарда долларов прямых иностранных инвестиций в новые проекты, что на 88% выше, чем годом ранее. Это наибольший показатель в регионе Северной и Центральной Азии, в котором наша страна обеспечила почти две трети (63%) прямых иностранных инвестиций. Намерен и далее встречаться с представителями бизнеса и инвесторами. Поддерживаю их созидательные инициативы и начинания. От Правительства и всех государственных органов требую того же: прислушиваться к бизнесу, работать с ним сообща, помогать предпринимателям и инвесторам, вкладывающим средства в перспективные проекты. О давлении на бизнес не может быть речи, за это наказываем и будем привлекать к ответственности чиновников и силовиков. В свою очередь, предприниматели должны быть законопослушными и не участвовать в мошеннических схемах. – В обществе много говорят о коррупции. Мы видим, борьба с ней активно ведется. Сообщения о задержаниях чиновников создают впечатление разгула коррупции в нашей стране. Так ли это? – Системная борьба с коррупцией – абсолютно нужная работа, здесь сомнений быть не должно. Государством проводится работа не только по выявлению коррупционных правонарушений, но и по предотвращению рисков в этой сфере. В вопросах антикоррупционной деятельности Казахстан ориентируется на передовые международные стандарты, в том числе внедряемые Организацией экономического сотрудничества и развития. Это очень высокая планка, которой необходимо соответствовать. В то же время постоянно напоминаю руководству антикоррупционного ведомства, что важно принимать решения объективно, не скатываться в кампанейщину. Ведь за каждым решением стоят судьбы людей. Частые сообщения о задержании тех или иных коррумпированных чиновников – это следствие открытости государства, хотя определенные репутационные потери все же имеются. Но без этого невозможно построить справедливое государство на основе «Закона и Порядка». – Казахстан и Россию исторически связывают тесные экономические и культурно-гуманитарные контакты. В ноябре прошлого года состоялся государственный визит в Казахстан Президента Российской Федерации Владимира Путина, что привлекло к себе большое внимание в нашей стране и за рубежом. Как Вы оцениваете итоги прошедших переговоров? – Повестка переговоров с Президентом России была очень насыщенной. Мы обстоятельно обсудили все вопросы, включая сотрудничество в торгово-экономической, транспортно-логистической, энергетической, культурно-образовательной сферах. В Астану прилетела почти половина состава российского правительства, что свидетельствует о стратегической важности современного Казахстана для России. О результатах переговоров много писали и говорили, но многое осталось за кадром. С Владимиром Путиным состоялась четырехчасовая беседа в неформальной обстановке. Такое общение позволило укрепить взаимопонимание относительно актуальных проблем двустороннего сотрудничества и международной повестки. Мною были даны разъяснения относительно разносторонней внешней политики Казахстана, нашей твердой приверженности развитию стратегического партнерства и союзнических отношений с Россией. Президент Путин – опытный государственный деятель, хорошо понимает специфику Казахстана и большое значение нашей страны как крупнейшей экономики Центрально-Азиатского региона. Поэтому с Казахстаном Россия ведет наиболее активную работу по развитию торгово-экономического и инвестиционного сотрудничества. По-другому быть не может, ведь наши страны объединяет самая протяженная в мире непрерывная сухопутная граница. Показательно, что наибольшее количество поездок Владимир Путин совершил именно в нашу страну – 33 визита. Кроме того, мы беседуем по телефону, встречаемся в рамках международных форумов, одним словом, находимся на постоянной связи. Все это нужно как Казахстану, так и России, так как служит задаче обеспечения стабильности в Евразии, где обе страны играют ключевую роль. – В ходе референдума по атомной энергетике Вы выступили перед прессой и сказали, что к строительству АЭС будут привлечены зарубежные компании, обладающие лучшими технологиями. Будет создан международный консорциум. Есть ли понимание в Правительстве, каким компаниям будет отдано предпочтение? – Данный вопрос обсуждался с Владимиром Путиным в ходе его визита в Астану. Договорились, что в консорциуме генеральным оператором выступит казахская сторона как заказчик проекта. Речь шла о возможном участии компании «Росатом», обладающей высокими компетенциями и богатым опытом строительства атомных станций за рубежом. Ведутся также переговоры с китайской компанией, с учетом больших успехов Китая в строительстве ядерных объектов гражданского назначения. Есть интерес и других зарубежных корпораций, включая западных. В этом году будут проведены конкурсные процедуры, после чего Правительство примет окончательное решение. Убежден, атомная станция большой мощности Казахстану нужна. Более того, не исключаю, что в ближайшем будущем начнем строить вторую, а возможно, и третью АЭС. Ядерная промышленность даст мощный импульс развитию нашей экономики, которая уже сейчас испытывает энергетический дефицит. Считаю, что Казахстан должен стать страной с развитой ядерной энергетикой. За ней большое будущее. – Еще одним знаковым событием прошедшего года стал государственный визит в Казахстан Председателя КНР Си Цзиньпина. Каковы главные результаты состоявшихся переговоров? В СМИ заявлялось, что Вы и Председатель Си поставили перед правительствами двух стран задачу удвоить объемы взаимной торговли. Достижима ли эта цель? – Надо сказать, Председатель Си Цзиньпин хорошо знает нашу страну, тепло относится к казахскому народу. Мы вдвоем в дружеской обстановке обсудили все вопросы двусторонних связей, региональной и международной ситуации. Каких-либо разногласий нет. Для Китая Казахстан – крайне важный стратегический партнер. Казахско-китайское сотрудничество приобрело динамичный и многогранный характер, по сути, достигло уровня вечного стратегического партнерства. Это, безусловно, соответствует интересам Казахстана. Во время государственного визита в Казахстан Председатель Си Цзиньпин подчеркнул, что Китай никогда не нанесет вреда нашей стране, всецело поддерживает ее суверенитет и независимость. Это крайне важное заявление. В 2023 году между Казахстаном и Китаем установлен взаимный безвизовый режим, что оказало положительное влияние на расширение торговых связей, сближение двух народов. Казахстанские граждане получили возможность по-новому взглянуть на Китай, воочию убедиться в том, что эта страна превратилась в технологическую державу, при этом ее граждане проявляют дружеское отношение к нашим соотечественникам. Дальнейшее развитие всестороннего сотрудничества с Китаем останется важной задачей казахской дипломатии. Эта страна прочно занимает позицию основного торгового партнера Казахстана и стала одним из крупнейших инвесторов в нашу экономику. Для выполнения важной задачи удвоения объема торговли имеются все предпосылки, прежде всего политическая воля лидеров двух государств. Поэтому данная цель вполне достижима. Диалог на высшем уровне получит свое продолжение и в 2025 году. Запланировано участие Председателя Си Цзиньпина в саммите «Центральная Азия – КНР». Уверен, его визит в Казахстан, а также переговоры в Китае осенью текущего года будут способствовать дальнейшему укреплению многогранного взаимодействия между двумя странами. – У Вас в начале декабря состоялся телефонный разговор с Дональдом Трампом. В последние месяцы было высказано немало разных экспертных оценок о том, как его второй приход в Белый дом повлияет на американскую политику и в целом на ситуацию в мире. В этой связи какими Вы видите казахско-американские отношения в ближайшие годы? Не повлияют ли на них непростые отношения США с Китаем и Россией? – Действительно, состоялась содержательная и откровенная беседа с Президентом Дональдом Трампом. Могу уверенно сказать, что он положительно относится к Казахстану как важному стратегическому партнеру США. Условились поддерживать рабочие контакты на высоком политическом уровне. Трамп и его команда займутся продвижением в международную политику новых смыслов и новых подходов, которые неизбежно повлияют на ситуацию в мире. Мне довелось участвовать в налаживании казахско-американских отношений с середины 90-х годов прошлого столетия. За более чем три десятилетия взаимного сотрудничества сложилось общее видение приоритетов – торгово-экономическое и инвестиционное сотрудничество, нераспространение ядерного оружия и безопасность. Данная повестка ляжет в основу нашей совместной работы и с новой администрацией Белого дома. Во время телефонного разговора Дональд Трамп поинтересовался нашим видением прекращения военных действий на Украине. Эта тема не нова для меня, поскольку такой же вопрос задавали многие руководители государств и международных организаций в течение 2024 года. Ситуация уникальна: Россия в военном отношении непобедима, а Украина надеется с помощью западных союзников выстоять в войне, хотя бы не проиграть ее. Поэтому отметил исключительную сложность проблемы, решение которой зависит от воли и желания глав конфликтующих стран и, конечно, самого Трампа как лидера мировой державы. Подчеркнул, что Казахстан с самого начала военных действий на Украине выступает за начало переговоров для достижения мира. Должен подчеркнуть, что мы нигде не напрашиваемся в посредники, на международной арене ведем себя сообразно потенциалу и возможностям Казахстана, но всегда готовы прийти на помощь в разрешении международных проблем. Дело в том, что напряженность на международной арене сказывается на торговых и политических отношениях Казахстана с определенными странами, поэтому мы стремимся минимизировать негативное влияние внешних тенденций. Казахстан нацелен на выстраивание прагматичных и взаимовыгодных связей со всеми заинтересованными государствами. – Сотрудничество между тюркскими государствами постоянно наполняется новым содержанием. В прошлом году Казахстан в статусе председателя Организации тюркских государств внес заметный вклад в углубление связей между нашими братскими народами. В целом какой Вы видите роль Казахстана в дальнейшей интеграции тюркского мира? – Казахстан стоял у истоков Организации тюркских государств. Страны, входящие в ОТГ, являются нашими соседями и важными геополитическими партнерами. В период нашего председательства особое внимание было уделено активизации сотрудничества в политической, торгово-экономической, транспортно-логистической, культурно-гуманитарной сферах. Достигнуты конкретные результаты, реализован ряд масштабных проектов, организовано более 80 мероприятий. В Астане состоялись V Всемирные игры кочевников. Тесные связи налажены между учебными и академическими структурами, творческой интеллигенцией. Особую роль в сближении наших народов играет древний Туркестан, провозглашенный в 2021 году духовной столицей тюркского мира. За последние 10 лет значительно укрепились торговые связи между членами ОТГ, в 2024 году объем взаимного товарооборота превысил 45 миллиардов долларов. Наши страны играют важную роль в реализации Транскаспийского международного транспортного маршрута. Мы намерены наращивать сотрудничество в энергетике, промышленности, сельском хозяйстве, цифровизации. В качестве председателя ОТГ Казахстан выступил с девизом «TURKTIME!». Эта аббревиатура означает восемь приоритетов: традиции (Traditions), унификация (Unification), реформы (Reforms), знания (Knowledge), доверие (Trust), инвестиции (Investments), медиация (Mediation) и энергия (Energy). Эти приоритеты были с интересом восприняты всем тюркским сообществом, которое не ограничивается странами ОТГ. Казахстан поддерживает все созидательные инициативы, способствующие сближению тюркского мира, положительно относится и к российской концепции «Алтай – колыбель тюрков». Наша страна будет и далее содействовать углублению связей между всеми тюркскими народами, продвижению нашего общего богатого историко-культурного наследия. – Вы уже сказали, что зарубежные эксперты и дипломаты стали называть Казахстан средней державой. Какова роль средних держав, и что Казахстан будет делать в этом качестве? – На этот счет я не раз высказывался как внутри страны, так и за рубежом. Система международных отношений находится в упадке, можно сказать, деградирует. Нарастает нестабильность, множатся взаимные обвинения крупных держав. Совет Безопасности ООН, по существу, парализован. Такая нездоровая международная ситуация закономерно беспокоит многие государства, включая Казахстан, поскольку не способствует их успешному социально-экономическому развитию. Учитывая мощный запрос на формирование более справедливого мира, средние державы, на мой взгляд, способны сыграть важную роль в преодолении кризиса международного доверия и дефицита ответственного глобального лидерства. Убежден, настало то время, когда именно средние державы общими усилиями могут построить новые прочные мосты между конфликтующими геополитическими полюсами и тем самым снизить уровень международной конфронтации. – В этом году будет праздноваться юбилей Великой Победы. Как и для многих других государств, для нашей страны эта дата имеет большое символическое значение. Какие планируются мероприятия в связи с юбилеем Победы? – Чествование 80-летия Великой Победы займет видное место в государственной повестке нынешнего года. Казахстанцы внесли значительную лепту в разгром нацизма. Наши отцы и деды героически воевали на всех фронтах, Казахстан к тому же стал надежным тылом, сыграл важную роль в снабжении армии вооружением, промышленными товарами и продовольствием. О подготовке к предстоящему юбилею Победы мною было сказано на заседании Национального курултая в Атырау. Обнародованные тогда инициативы уже получили практическое воплощение. Трем степеням ордена «Айбын» присвоены имена наших героев: Сагадата Нурмагамбетова, Бауыржана Момышулы и Рахимжана Кошкарбаева. 604-я авиационная база Сил воздушной обороны Казахстана стала носить имя легендарного летчика, дважды Героя Советского Союза Сергея Луганского. Обязательно вспомним подвиги Алии Молдагуловой, Маншук Маметовой, Хиуаз Доспановой. План празднования юбилея Победы достаточно насыщенный. Центральным событием станет военный парад в Астане. Будем чествовать ветеранов и тружеников тыла, ни один из них не останется без внимания. Будут организованы концерты и выставки, сняты документальные фильмы и телепрограммы, изданы исторические книги и фотоальбомы, продолжится исследовательская работа по увековечению памяти наших воинов. В календарь торжеств войдут и события, приуроченные к предстоящему 115-летию Бауыржана Момышулы, 110-летию Малика Габдуллина и 100-летию Алии Молдагуловой. Уверен, юбилейный День Победы по-особому отзовется в сердцах всех казахстанцев, ведь нет ни одной семьи, которую бы не затронули трагические события той войны. Наш общий долг – помнить имена павших, чтить героев, беречь мир и спокойствие на нашей земле. – Еще один актуальный вопрос. В последнее время сфера употребления казахского языка заметно расширилась, количество граждан, свободно владеющих государственным языком, увеличилось. Это говорит о растущей востребованности казахского языка. Более того, растет интерес к его изучению и за рубежом. На Ваш взгляд, что необходимо сделать для придания еще большего импульса продвижению казахского языка в нашем обществе? – Согласен с Вами, привлекательность и конкурентоспособность казахского языка стремительно повышаются. Отрадно, что казахский язык становится «модным» и актуальным в молодежной среде, его знание превращается в непременный фактор профессионального роста и личного успеха граждан. Отечественный бизнес выстраивает свои маркетинговые кампании с учетом запросов и ожиданий казахскоязычного потребителя. Все это наглядно свидетельствует об эффективности политики государства в этой очень деликатной и политически важной сфере. К слову, в мире насчитывается более 7 тысяч языков, свыше трех тысяч из которых находятся под угрозой исчезновения. Казахский язык к этой группе не принадлежит, в 2024 году он занял 79-е место среди самых распространенных языков планеты. Здесь нужно воздать должное представителям казахской интеллигенции – писателям, журналистам, учителям, ученым, деятелям культуры, а также труженикам села – истинным патриотам, которые в сложный и противоречивый советский период, по существу, спасли казахский язык от исчезновения на всемирной лингвистической карте. Для достижения еще более впечатляющих результатов, помимо модернизации научно-образовательной инфраструктуры, совершенствования системы преподавания казахского языка в школах и учебных заведениях, нужно решить вопрос повышения статуса преподавателей. Необходимо поддержать специальный фонд, созданный в 2023 году по инициативе общества «Қазақ тілі». Особое внимание следует уделить применению цифровых технологий, потому что это во многом предопределит дальнейшую судьбу казахского языка, а значит, и глобальную конкурентоспособность нашего государства. Полезную роль в развитии государственного языка может сыграть наша творческая молодежь и креативная индустрия. Государство будет содействовать развитию этой перспективной отрасли экономики. Речь идет о создании коммерчески привлекательного, востребованного на отечественном и мировом рынках казахскоязычного контента – литературы, музыки, кино, сериалов, компьютерных игр. Успешное будущее казахского языка у меня не вызывает сомнений. Казахский язык как государственный язык будет играть особую роль в консолидации нашего народа, но его продвижение нельзя противопоставлять другим языкам, прежде всего русскому языку. – В своих выступлениях Вы уделяете особое внимание молодежи. У казахстанской молодежи большие возможности для самореализации, можно сказать, перед ней открыты все двери. Но печально видеть, как некоторые представители молодежи тратят свою жизнь впустую, увлекаясь азартными играми, наркотиками или попросту бесцельно проводя день ото дня в социальных сетях. Что, по-Вашему, нужно сделать для воспитания политически ответственной и всесторонне развитой молодежи? – Во многих выступлениях отдельно говорю о нашей молодежи, потому что искренне переживаю за ее будущее. Судьба нашей страны в ее руках. Мы обязаны воспитать молодое поколение в духе деятельного патриотизма и высокой культуры. Все наши реформы проводятся ради благополучия именно молодого поколения. И это не красивые слова, а сама суть государственной стратегии. Сегодняшняя молодежь знает гораздо больше, чем мы в их возрасте. В технологическую эпоху это вполне естественно. В Казахстане много талантливых, целеустремленных, образованных парней и девушек. Именно поэтому я не устаю повторять, что верю в молодежь. Единственное мое пожелание, можно сказать, напутствие: наши молодые граждане должны обладать созидательным мировоззрением и конструктивным мышлением, отличаться благоразумием. Хочу, чтобы они не увлекались чуждыми нашему менталитету идеями, не впадали в апатию и нигилизм, были энергичными, дисциплинированными, любознательными, трудолюбивыми. Ровесники Независимости уже добиваются впечатляющих результатов в науке, спорте, бизнесе, креативной индустрии, на государственной службе. Многие из них плодотворно трудятся на производстве и в сельском хозяйстве. К слову, нынешний год был объявлен мною Годом рабочих профессий. Предстоит многое сделать для повышения авторитета человека труда, продвижения ценностей трудолюбия и профессионализма. Во многих сферах нашей экономики ощущается нехватка рабочих рук. В этой связи хочу сказать, что, хоть рабочие специальности не сулят баснословных и быстрых заработков, зато они гарантируют востребованность на рынке труда, а также особый статус в нашем обществе. Посещая предприятия, вижу много молодых людей, в том числе представителей рабочих династий. Это меня радует. Задача государства – материально и морально помочь молодым специалистам, поэтому этой работой буду заниматься постоянно. – А как вы относитесь к выезду нашей молодежи за границу на учебу или для трудоустройства? – Сегодня многие молодые люди стремятся выехать за рубеж, чтобы получить там образование или сделать карьеру. Это неизбежное следствие глобализации, поэтому к данному явлению нужно относиться с пониманием. В ведущих мировых университетах наша молодежь может получить добротные знания и опыт, расширить свой кругозор. Поэтому государство не только не препятствует, но и поощряет обучение граждан за рубежом. О международной стипендии «Болашак» хорошо известно, организуются также стажировки молодых ученых в зарубежных научных центрах, производится обмен студентами с рядом стран. Считаю нормальным выезды молодых граждан для профессионального роста или ради более высокого заработка. Молодые люди не должны бояться сорваться с обжитого места, они должны быть мобильными. Всю жизнь сидеть в одном селе или городе, требовать от власти высокой зарплаты за полмесяца на рабочем месте – это уже ушедшая в прошлое архаика, так современные молодые люди не должны себя вести. Нужно стремиться быть там, где твои способности будут востребованы, будь это мегаполис, другой регион или даже другая страна. Под лежачий камень вода не течет. Находясь за границей, наши сограждане могут принести пользу Родине, популяризируя казахские традиции и культуру, способствуя укреплению репутации нашей страны. Это тоже важная миссия – продвигать бренд Казахстана в мире. Однако выезд за рубеж все же не должен рассматриваться как «билет в один конец». Лучше, когда, освоив новые технологии и набравшись опыта, наши сограждане возвращаются домой, в Казахстан. У нас много сфер, в которых квалифицированные специалисты нарасхват. Задача Правительства – создать условия для их плодотворной работы в нашей стране. – Хотел бы поблагодарить за интервью, но все же не могу обойти стороной один вопрос: почему Вы отдаете предпочтение печатному интервью, а не другим форматам живого общения с прессой? – Чтение периодики – привычка, которая вошла в мою жизнь еще с молодости. Постоянно читаю и газету «Ана тілі». Круг моих информационных источников достаточно широк – это телевидение, интернет, социальные сети, не говоря уже о материалах, которые получаю каждый день из различных ведомств. Внимательно слежу за всеми тенденциями в информационном пространстве. Нельзя недооценивать значение письменных текстов, они все же служат важным источником информации о государственной политике. По своему характеру я аналитик, над текстами выступлений, заявлений, писем и даже телеграмм работаю самолично. Сотрудники аппарата уже привыкли, что после моего редакционного вмешательства в текстах «живого места» не остается. Правда, есть и другой тип руководителей, которые сами инициируют общение с журналистами, охотно раздают интервью телевизионным репортерам, а затем с удовольствием смотрят новости со своим участием. Каждому свое. Дав интервью Вашему изданию, хотел тем самым поддержать казахскоязычные медиа, которые составляют ядро отечественной журналистики. 22 марта этого года газете «Ана тілі» исполнится 35 лет. Поздравляю с предстоящим юбилеем. За это время она прошла большой путь, стала самобытной, обрела стабильную аудиторию. На мой взгляд, сегодня у нас получился полезный и откровенный разговор по самым актуальным вопросам. В таких объемных интервью присутствуют тщательно продуманные нюансы и важные аспекты, касающиеся деятельности государства. Тем более, что это интервью подводит итоги прошлого года и задает повестку на текущий год. По сути, это мое специальное обращение к соотечественникам, оно призвано дать пищу для серьезных размышлений и задать тон нашей работе на этот год. Беседовал – Ерлан ЖҮНІС
Мемлекет басшысының «Ana tili» газетіне берген сұхбаты
– Құрметті Қасым-Жомарт Кемелұлы, былтыр «Egemen Qazaqstan» газетіне берген сұхбатыңызда жылды қорытындылап, алдағы уақытта атқарылатын жұмыстың басым бағыттарын белгілеп бердіңіз. Осындай сұхбаттар жақсы дәстүрге айналып келеді. Бұл елімізді дамытуға қатысты шаралардың мән-маңызын азаматтарымыздың терең түсінуіне мүмкіндік береді. Бүгін де мазмұнды әрі ашық әңгіме өрбітеміз деп ойлаймын. Алғашқы сұрақ: Қазақстан үшін өткен жыл несімен ерекше болды?
– Былтыр көптеген маңызды оқиға болды, қыруар жұмыс атқарылды. Мысалы, әбден тозығы жеткен инженерлік-коммуналдық инфрақұрылымды жаңғырту жұмыстары барлық аймақта жүргізілді. 18 миллион шаршы метр тұрғын үй пайдалануға берілді. 7 мың шақырым автокөлік жолы салынып, жөнделді. Алматы, Қызылорда және Шымкент әуежайларында жаңа жолаушылар терминалы іске қосылды. Тау-кен, мұнай-химия және металлургия салаларында ауқымды жобалар жүзеге асырылды. Қайта өңдеу секторы қарқынды дами бастады. Оның өнеркәсіптегі үлесі өндіру саласының деңгейіне жуықтады. 27 миллион тоннаға жуық астық жинап, соңғы он жылдағы рекордтық көрсеткішке қол жеткізген диқандарымыздың жетістігін айрықша атап өткен жөн.
Мен былтырғы сұхбатымда 2024 жыл Қазақстан үшін айрықша маңызды жыл болатынын айтқан едім. Шын мәнінде солай болып шықты.
Біз еліміз үшін күрделі болса да, жүйелі экономикалық реформаларды қолға алып, алдағы бес жылдық дамуымыздың берік негізін қаладық. Сол үшін көптеген маңызды жобалар мен бастамалар жүзеге асырылды. Келешекте бұдан да ауқымды жұмыс жасалмақ.
Қазақстан – әлеуметтік мемлекет. Сондықтан былтырдан бастап «Ұлттық қор – балаларға» бағдарламасы аясында төлем беріле бастады. Зейнетақы, жәрдемақы, шәкіртақы және азаматтық сала қызметкерлерінің жалақысы көбейді. Еліміздің түкпір-түкпірінде жүздеген жаңа мектеп, балабақша және дене шынықтыру-сауықтыру орталықтары салынды. Шетелдің оннан астам беделді жоғары оқу орнының бөлімшесі ашылды. Ғылымды қаржыландыру көлемі арта түсті, мәдениет саласының қызметкерлеріне елеулі қолдау көрсетіліп жатыр. Бұқаралық спортты дамытуға баса мән берілді. Мұның бәрін азаматтардың жасампаздық әлеуетін арттыру үшін пайдалы инвестиция деуге болады.
Қазір әлемде бұрын-соңды болмаған аса күрделі геосаяси ахуал қалыптасып отыр. Соған қарамастан, Қазақстан бейбітшілік үшін диалог орнату жолында тиімді рөл атқаратын мемлекет ретінде халықаралық аренадағы позициясын күшейтті. Бұл жағдай еліміздің қауіпсіздігін қамтамасыз етуге және экономикамызды орнықты дамытуға септігін тигізеді.
Жалпы, өткен жыл оңай болған жоқ, тіпті күрделі жыл болды деуге келеді. Қазақстанға сыртқы факторлардың салқыны тиді, табиғат апаты да жоспарларымызға әсер етті. Алайда біз ахуалды бақылауда ұстап қана қоймай, жан-жақты реформаларымызды жалғастыра алдық. Осылайша, жасампаздық стратегиясы одан әрі жүзеге асырылып жатыр.
– Сіз былтырғы табиғат апатын еске алдыңыз, яғни өңірлердің тең жартысын басып қалған алапат су тасқынын тілге тиек еттіңіз. Сол кезде уәкілетті органдарға апаттың салдарын жою туралы нақты тапсырма бердіңіз. Содан бері жұрт ауқымды жұмыс атқарылғанына куә болды. Бірақ қарғын су кезінде қордаланған көптеген мәселенің беті ашылды. Мемлекет осы табиғат апатынан қандай сабақ алды?
– Былтырғы тасқын еліміз үшін зор сынақ болды. Мұндай алапат тасқын Қазақстанда бұрын болмаған. Мемлекет орасан зор қауіптің бетін қайтару үшін шұғыл шаралар қабылдады. Адамдар дер кезінде қауіпсіз жерге көшірілді, олардың уақытша паналайтын орындары әзірленді, материалдық резервті пайдалануға рұқсат берілді. Апаттан құтқару жұмыстарына Төтенше жағдайлар министрлігінің ғана емес, Ішкі істер және Қорғаныс министрліктерінің, Ұлттық ұланның және басқа да құрылымдардың қызметкерлері, жалпы саны 63 мыңға жуық адам жұмылдырылды. Соның арқасында көптеген азаматты құтқарып, аман сақтап қалдық. Ең бастысы – осы.
Бір ел, бір халық болып, жұдырықтай жұмыла білсек қана мұндай апаттарды еңсере алатынымызға бәріміз көз жеткіздік. Су тасқыны кезінде волонтерлер қозғалысының әлеуеті зор екенін көрдік. Еліміздің түкпір-түкпірінен келген еріктілер құтқарушыларға жәрдемдесті, гуманитарлық көмек ұйымдастырып, зардап шеккендерге қолдау көрсетті.
Қарғын судың қарқыны шынымен де қатты болды: үйлер, жолдар, көпірлер, әлеуметтік және коммерциялық нысандар бүлінді, біраз мал қырылды. Бөгеттер мен гидротехникалық қондырғылар салуға ондаған жыл бойы жете көңіл бөлінгенде, апаттың салдары соншалықты ауыр болмас еді. Мұны мойындау керек. Қазір қателікті түзеп, олқылықтың орнын толтыруға кірістік. Парламентте жаңа Су кодексінің жобасы қаралып жатыр. Су ресурстарын басқару тұжырымдамасы және оның кешенді жоспары бекітілді. Онда 2030 жылға дейін 40-тан астам су қоймасын салу және 37 су қоймасын жөндеу қарастырылған. Сондай-ақ жалпы ұзындығы 14 мың шақырымнан асатын ирригация каналдарын жаңғырту көзделген.
Төтенше жағдайларды болжау және оның алдын алу жүйесін жаңғыртуға қатысты ауқымды жұмыстар басталды. Су мамандарының тапшылығы мәселесін шешу және зерттеу жұмыстарын жандандыру үшін Қазақ ұлттық су шаруашылығы және ирригация университеті құрылды.
Былтыр желтоқсан айының басында Сауд Арабиясында One Water Summit атты басқосу өтті. Қазақстан мен Франция төрағалық еткен осы алқалы жиынға қатысып, сөз сөйледім. Онда суға байланысты апаттарға төтеп беру мүмкіндігін арттыру қажеттігіне арнайы тоқталдым. Шын мәнінде, халықаралық қауымдастық су қауіпсіздігін қамтамасыз ету және климаттың өзгеруіне қарсы күресу үшін бірлесе әрекет етуі керек. Қазақстан осы мәселеге басымдық береді.
Күрделі сәттерде қоғамдағы қордаланған келеңсіздіктердің беті ашылатынын өмірдің өзі көрсетіп отыр. Бірақ әр қиындықтың қайыры бар. Сондықтан дағдарыс кезінде байбалам салмай, байыпты болған жөн. Біз өзекті мәселелерге қатысты дұрыс шешім қабылдап, істің көзін таба білуіміз қажет.
Әдетте мемлекеттік қызметшілерді орынсыз сынап-мінейтін әңгімелер жиі айтылады. Алайда бәрі де салыстырғанда көрінеді. Әсіресе басқа елдермен салыстыру арқылы сараланады. Біз коронавирус індетінен бастап қазірге дейін дағдарысты жағдайлардың бәрінен ойдағыдай өтіп келеміз.
Көктемгі су тасқынының салдарын жою үшін қабылданған шаралар мемлекеттің тиімді жұмыс істей алатынын көрсетті. Зардап шеккен бір де бір отбасы көмек-қолдаусыз қалған жоқ. Үй салынды, пәтер берілді, инфрақұрылым нысандары қалпына келтірілді, қарғын судан зардап шеккен барша тұрғындар мен кәсіпкерлердің шығыны өтелді. Мұның бәрі өте қысқа мерзім ішінде жасалды. Су тасқынының салдарын жоюға ірі бизнес өкілдері де елеулі үлес қосты.
Бүгінгі дүрбелеңге толы дүниеде техногендік сипаттағы апаттар мен табиғат апаттары көбейіп тұр. Оның бәрін еңсеруге көптеген ел, соның ішінде дамыған мемлекеттердің өзі дайын болмай жатады. Біз бұған 2024 жылы да анық көз жеткіздік. Әрине, әлі көп жұмыс істеу қажет екені сөзсіз. Дегенмен төтенше жағдайға төтеп беру тұрғысынан, Қазақстан басқа елдермен салыстырғанда лайықты орында тұр.
Желтоқсанның соңғы күндері Ақтау қаласында Әзербайжан әуе компаниясының ұшағы апатқа ұшырады. 38 адам қаза болды, оның ішінде еліміздің 6 азаматы бар. Ауыр жарақат алғандар да көп. Мұндай сәтте әрбір секунд қымбат. Құтқарушылар, дәрігерлер мен тәртіп сақшылары шұғыл әрі үйлесімді әрекет етті, кәсіби деңгейі мен азаматтық жауапкершілігі жоғары екенін көрсетті. Жақын жердегі Маңғыстау өңірлік электр торабы компаниясының жұмысшылары бірден көмекке келді. Төңіректегі тұрғындар да зардап шеккендерді құтқаруға атсалысты. Азаматтарымыздың жанқиярлығы арқасында барынша көбірек адамның өмірін сақтап қалдық. Мен құтқару жұмыстарына қатысқан әрбір адамға шын көңілден ризашылығымды білдіремін. Қазақ халқының апаттан зардап шеккендерге жанашырлығы мен тілеулестігі азаматтарымыздың жаппай қан тапсыруға асыққанынан да айқын байқалды.
Ұшақ апатының себебін анықтау үшін Үкімет комиссиясы құрылғанын атап өткім келеді. Сонымен бірге 17 халықаралық сарапшы шақырылды. Оның ішінде Халықаралық азаматтық авиация ұйымының және Мемлекетаралық авиация комитетінің мамандары бар. Үкімет комиссиясы мәліметтің бәрі жазылған арнайы құрылғыны сол ұшақты жасаған Бразилия еліне жіберу туралы шешім қабылдады. Бұл қадам тергеу жұмыстарының объективті әрі бейтарап жүргізілуіне қажетті бірден-бір дұрыс шешім екеніне сенімдімін.
– Сіз Сауд Арабиясындағы халықаралық форумға қатысқаныңызды атап өттіңіз. Жалпы, былтыр әлемдік деңгейдегі осындай көптеген іс-шараға қатыстыңыз. Бұл сіздің сыртқы саясатқа баса мән беретініңізді меңзеп, «Президент – кәсіби дипломат, сондықтан халықаралық мәселелерге көбірек назар аударады» деген әңгіменің шығуына түрткі болды. Шынымен де солай ма?
– Қазақстан орналасқан жері, экономикалық әлеуеті және қазіргі геосаясат ахуалы тұрғысынан алғанда, әлемнің көптеген мемлекеті үшін стратегиялық маңызы бар ел саналады. Бізбен байырғы серіктестеріміз ғана емес, сонау Африка құрлығындағы мемлекеттер де достық қатынас құруға мүдделі. Батыста, жалпы жер жүзінде Қазақстанды орта держава деп атайды. Әрине, бұл мәртебенің салмағы да ауыр. Біз, ең алдымен, халықаралық аренадағы іс-әрекеттерімізге жауапкершілікпен қарап, қазіргі заманның аса күрделі мәселелеріне келгенде, сындарлы ұстанымда болуымыз керек. Сондықтан Қазақстан «барша адамзаттың ортақ үйі», еш баламасы жоқ әрі әмбебап құрылым саналатын Біріккен Ұлттар Ұйымын қашанда жақтайды.
Сонымен бірге Мемлекет басшысы ретінде ішкі саясат мәселелерімен күнделікті айналысамын. Бұл – өте маңызды жұмыс. Сондықтан менің қызметімде сыртқы саясатқа басымдық беріліп кетті деген пікір дұрыс емес.
Менің басты мақсатым – мемлекетіміздің экономикалық әлеуетін, егемендігін және халықаралық аренадағы орнын нығайта түсу. Мемлекет басшысы болған сәттен бастап қазірге дейін қабылдаған шешімдерім мен оның түрлі салдары үшін бар жауапкершілікті өз мойныма аламын. Мен басқаша жұмыс істей алмаймын, істегім де келмейді.
– Ақыры, Біріккен Ұлттар Ұйымы туралы айтылған соң, бір тосын сұрақ қоюға рұқсат етіңіз. Әлеуметтік желіде Сіз 2026 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымын басқаруыңыз мүмкін, соған байланысты елімізде кезектен тыс Президент сайлауы өтеді деген қауесет тарап жатыр. Осы қауесеттің негізі бар ма?
– Мен Біріккен Ұлттар Ұйымы бас хатшысының орынбасары және Қарусыздану жөніндегі конференцияның бас хатшысы ретінде осы ұйымның Женевадағы кеңсесін үш жылға жуық басқардым. Халықаралық үдерістердің қыр-сырына бойлап, мол тәжірибе жинадым. Осының өзі артығымен жетеді деп ойлаймын. Менің елімізді дамытуға қатысты талай жылға арналған ауқымды жоспарларым бар, оның бәрін жүзеге асыруға ниеттімін.
– Былтыр «Таза Қазақстан» экологиялық акциясы басталды. Игі бастама барлық өңірді қамтыды. Сіз «Таза Қазақстан» дегеніміз көше тазалаудан әлдеқайда ауқымды ұғым екенін атап өттіңіз. Осы бағыттағы жұмыс қалай жалғасады?
– «Таза Қазақстан» акциясы қоғамға экологиялық мәдениеттің жаңа талаптарын енгізу идеясынан бастау алады. Халықтың бұл бастамаға барынша қолдау білдіргеніне тәнтімін. Әсіресе, жастарға ризашылығымды білдіргім келеді. Қазақстан азаматтары мұның кезекті бір науқан емес, озық ойлы қоғам қалыптастыру жолындағы идеологиялық платформа екенін түсінді.
Біз, түптің түбінде, табиғаттың байлығына және күнделікті тұрмыс-тіршілігімізге немқұрайлы қарайтын жағымсыз әдеттен біржола арылуымыз қажет. Тазалықты сақтау және табиғатты аялау ұлттық болмысымыздың ажырамас бөлігіне айналуға тиіс. Өркениетті елдердің бәрі осыны ұстанады.
Бұл акцияға 3,8 миллионға жуық адам қатысты. 1,5 миллион тоннадан астам қоқыс жиналып, 3,2 миллионнан астам көшет егілді. Осының өзі азаматтарымыздың сана-сезімі жоғары, олардың Қазақстанды өзгертуге нақты іспен үлес қосуға дайын екенін көрсетпей ме?
«Таза Қазақстан» жобасының жүзеге асуына, ең алдымен, әкімдер жауапты. Елді мекендердің тазалығы – тұрмыс сапасының жоғары екенін білдіреді. Мен аймақтарға барғанда қалалардың қалай абаттандырылғанына үнемі назар аударамын. Осы ретте «Таза Қазақстан» идеясы ұлттық идеологиямыздың аса маңызды бөлігіне айналуға тиіс екенін тағы да қайталап айтамын.
– Қоғамда бірыңғай уақыт белдеуі туралы түрлі пікір бар. Парламент пен Үкіметтің арасында осыған қатысты пікірталас жүріп жатқанын да білеміз. Бұл жөнінде не айтар едіңіз?
– Әрине, мен жағдайды көріп-біліп отырмын. Үкімет өз шешімінің орынды екеніне сенімді және Қазақстан бір уақыт белдеуінде болуы қажет деп санайды. Уақытты дұрыс пайдалану туралы Барселона декларациясында әртүрлі уақыт белдеуін енгізуге, оны қысқы және жазғы уақытқа ауыстыруға әуес болмау қажеттігі айтылған. Дегенмен азаматтарымыз өтініш білдіріп жатыр. Үкіметтің шешіміне қатысты ашық талқылаулар жандана түсті. Меніңше, қоғамда көзқарас қайшылығын тудыратын мұндай мәселелерді мұқият талқылау қажет. Сондықтан Парламентте ғалымдардың, сарапшылардың және аймақ өкілдерінің қатысуымен қоғамдық тыңдау өтті. Тараптар уақыт белдеуін ауыстырудың ел экономикасына және азаматтардың тұрмысына әсері жөніндегі барлық пікірді ескере отырып, 1 наурызға дейін жан-жақты зерттеу жүргізуге уағдаласты. Содан кейін нақты ұсыныстар әзірленеді. Парламент пен Үкімет бұл мәселені байыппен зерделеп, ортақ әрі дұрыс шешімге келетініне сенімдімін.
– Сіз былтырғы сұхбатыңызда «Дербестікке және қосымша өкілеттікке ие болуға ұмтылған Үкімет қалағанын алды. Бірақ «алмақтың да салмағы бар», олар өздеріне қойылатын талап та күшейетінін түсінуге тиіс» деген едіңіз. Үкіметтің жаңа құрамы жасақталғанына, міне, 11 ай өтті. Меніңше, бұл – белгілі бір пайым жасауға жеткілікті мерзім. Министрлер кабинетінің жұмысына көңіліңіз тола ма?
– Үкіметтің міндеті – экономиканың өсімін қамтамасыз ету және азаматтардың әл-ауқатын жақсарту. Жалпы алғанда, Министрлер кабинеті бұл міндетін орындап отыр. Экономиканы әртараптандыру, өңдеу өнеркәсібін дамыту, инфрақұрылымды жаңғырту сияқты бағыттар бойынша былтыр атқарылған жұмыстың нәтижелері жаман емес. Алайда бәрі мінсіз деуге келмейді, проблемалар да бар.
Мен министрлерден неғұрлым тиімді жұмыс істеуді және шешім қабылдағанда батыл болуды үнемі талап етемін. Қоғам да Үкіметтің жұмысына жоғары талап қояды. Бұл – өте орынды әрі қалыпты жағдай. Сондықтан Үкіметтің жұмысы нақты нәтижеге орай, әділ бағаланады. Басты көрсеткіш – азаматтардың тұрмыс сапасы. Экономикадағы жетістіктер адамдардың күнделікті өміріне оң әсерін тигізбесе, оны әншейін сөз жүзіндегі жетістік деуге болады.
Жуық арада Үкіметтің кеңейтілген отырысы өтеді. Сол кезде жылды қорытындылап, қазіргі мәселелерді талқылап, жаңа жоспарлар жасаймыз. Қазақстанға экономиканың 4 пайыздық өсімі аздық ететіні анық. Бұл туралы шетел өкілдеріне де айтып жүрмін. Үкімет экономиканы барынша дамыту үшін тың тәсілдер табуға тиіс.
– 2024 жылдың қараша айында теңгенің долларға шаққандағы бағамы 500-ден асып кетті. Оны белгілі бір психологиялық меже деуге болады. Ұлттық валюта бағамының тұрақсыздығына нарықтағы түрлі фактор әсер ететіні түсінікті. Дегенмен мұндай қаржы-валюта саясаты қаншалықты орынды? Бұл жағдай экономикалық реформаларды жүзеге асыруға бөгет болмай ма?
– Қазақстан әлем экономикасының ажырамас бөлігі болғандықтан, теңгеге сыртқы факторлар әсерін тигізбей қоймайды. Доллардың нығаюынан дамушы елдердің валютасы қысым көреді. Зер салып қарасақ, көптеген мемлекеттің валютасы қараша айынан әлдеқайда бұрын әлсірей бастады. Ал теңгенің бағамы ұзақ уақыт тұрақтылығын сақтап тұрды.
Біздің валюта бағамын қолдан ұстап тұру тәжірибесінен бас тартқанымызға біраз уақыт болды. Нарық факторларына байланысты еркін бағам қалыптастыру жолын таңдадық. Мен теңгені күшейту үшін еліміздің алтын-валюта қорын босқа ысырап ету орынсыз деп санаймын. Нарыққа қатысы бар кейбір құрылымдар теңге бағамын басқаруға қолайлы ету туралы ұсыныстар айтып жүр. Ұлттық банк пен Үкімет оның бәрін мұқият қарастырып жатыр. Мәселені зерделеген соң бұл бағыттағы ұстанымымызды өзгерту қажет пе деген сауалдың жауабы белгілі болады. Басты мақсат – экономиканың тұрақтылығы мен тиімділігін қамтамасыз ету, нақты секторды қарқынды дамыту, еңбек өнімділігін арттыру және тұрақты жұмыс орындарын көптеп ашу.
Ашығын айтсам, экономист басшылардың қазіргі жұмысын орташа деп бағалаймын. Олар халықаралық қаржы институттарының тілімен әдемі сөйлейді, алайда нақты нәтижесі бар шаруа шамалы болып тұр. Қазір өңірлердегі ахуалды және экономиканың іс жүзінде қалай жұмыс істейтінін жақсы білетін, яғни жергілікті жерде еңбек етіп, ысылған мамандар қажет. Былтыр 17 желтоқсанда Премьер-Министр Олжас Бектеновпен кездескенде осы мәселені талқыладық.
– Биыл Қаңтар оқиғасына 3 жыл толды. Содан бері көп нәрсе айтылды. Өзіңіз де бұл мәселеге егжей-тегжейлі тоқталдыңыз. Оны былтырғы сұхбатта да тілге тиек еттіңіз. Осыған қатысты өткір сауалдарға қайта-қайта жауап беру оңай емес. Дегенмен бұл тақырыпты айналып өте алмаймыз. Ел ішінде «Қаңтар оқиғасының құпиясы толық ашылған жоқ» деген пікір бар. Бұған не айтар едіңіз? Ондай қасірет қайталанбауы үшін не істеу қажет?
– Қаңтар оқиғасынан үш жыл өткенде азаматтарымыздың көпшілігі елімізде бұрын-соңды болмаған осы дүрбелең көпе-көрінеу әлеуметтік әділетсіздіктің, саяси тоқыраудың, сондай-ақ қаскөйлердің шектен тыс менмендігінің және олардың халық пен мемлекет тағдырына немқұрайлы қарауының кесірінен орын алғанына әбден көз жеткізді. Өкінішке қарай, бұл – әлем тарихы үшін қалыпты жағдай. Мұндай жайттар Қазақстандағы оқиғаға дейін де болған, кейін де бола береді деп ойлаймын.
Қаңтар туралы түрлі долбарға толы алып қашпа әңгімелер толастамай тұр. Оның үстіне, белгілі бір саяси есебі бар, сыңаржақ ұстанымдағы кейбір адамдар деректерді бұрмалап, азаматтардың көңіл күйін өз пайдасына бейімдеуге тырысады. Тәртіп орнатуға және ахуалды тұрақтандыруға қатысты батыл шаралар қабылдаған соң, мен құзырлы органдарға Қаңтар оқиғасының мән-жайын толық әрі шынайы тергеп-тексеру туралы тапсырма бердім. Тергеу ашық жүргізілді. Қылмыскерлер жазасын алды. Парламентте біздің арғы-бергі тарихымызда бұрын-соңды болмаған арнайы тыңдау ұйымдастырылды.
Алғашқы парламенттік тыңдау Қаңтар оқиғасынан кейін үш айдан соң, ал екіншісі бір жылдан кейін өтті. Тыңдау барысында мемлекеттік органдардың өкілдері ғана емес, құқық қорғаушылар да сөз сөйледі. Түрлі ой-пікір ашық айтылды, жайсыз сұрақтар қойылды. Мұның бәрі тікелей эфирде көрсетілді, бұл процесс туралы еліміздің және шет мемлекеттердің бұқаралық ақпарат құралдары жарыса жазды. Билік халықтың көкейінде ешқандай күмән қалмауына мүдделі болғандықтан, мұндай қадамға саналы түрде барды.
Қаңтар оқиғасы туралы сөз болғанда, әр адам сол күндері көліктердің қирағанын, дүкендердің тоналғанын, қаскөйлердің мемлекеттік ғимараттарды басып алғанын, сарбаздардың соққыға жығылғанын, қару-жарақтың ұрланғанын және әйелдердің зорлық-зомбылыққа ұшырағанын еске алуы керек. Жауапкершіліктен жұрдай саясаткерсымақтардың шындыққа жанаспайтын жалған ақпарат таратып, мемлекеттігімізге шынымен де қатер төнген сәтті жұрттың жадынан өшіру үшін әрекет жасауына жол бермеу керек. Абырой болғанда, азаматтардың көбі күріштен күрмекті айыра алады. Мемлекетіміздің тірегі – осындай көзі ашық, көкірегі ояу адамдар.
Бір нәрсе анық, сол кезде тәртіпсіздікті бастаған және төңкерісті ұйымдастырған адамдардың қимылына дереу тосқауыл қойып, батыл әрекет жасамағанда, қазір Қазақстан дербестігі мен егемендігі әлдеқайда шектеулі, мүлде басқа мемлекетке айналар еді.
Біз халықтың берекелі бірлігінің арқасында осы ауыр сынақтан сүрінбей өттік. Қаңтардағы оқиғадан бәріміздің зор сабақ алғанымыз сөзсіз. Біріншіден, елдегі билік жұдырықтай жұмыла білуге тиіс, қосарланған билікке ешқашан жол берілмеуі қажет. Екіншіден, Президент – «Құдайдың жердегі көлеңкесі» емес, мемлекетті басқару үшін белгілі бір мерзімге сайланған менеджер ғана. Үшіншіден, жоғары мемлекеттік лауазымдарға үміткерлерді, соның ішінде күштік құрылым басшыларын мұқият іріктеу керек. Олар Отанымызға, яғни Қазақстан Республикасына адал болуға тиіс. Ең бастысы, «Заң мен тәртіп» қағидатын басшылыққа алып, ел бірлігін көздің қарашығындай сақтап, әділдік қағидатын барынша орнықтыру қажет. Бұл қағидатқа қарсы шығатындар «демократиялық құндылықтар» деген желеумен қоғамға іріткі салып, түбінде қазақ мемлекеттігін жоюды көздейтіні айдан анық. Бұған еш көнуге болмайды. Заң үстемдігі – демократияның ең биік шыңы. Бұл мақсатқа жету оңай емес.
– Сіз Әділетті Қазақстанды құрып жатқаныңызды айттыңыз. Жалпы, әділдік дегенді қалай түсінесіз? Реформалардың түпкі мән-мағынасы неде деп ойлайсыз? Әділетті Қазақстан дегеніміз бәрін әлеуметтік тұрғыдан теңестіру ме, әлде әділ бәсекеге жол ашу ма?
– Ең алдымен, әділдік барлық елде және барлық заманда халықтың қалауы болғанын айта кеткен жөн. Мұның Қазақстанға да қатысы бар. Жоғарыда айтқанымдай, қасіретті оқиғаға дейін бізде әділдік деңгейі өте төмен болғаны рас.
Әділдік – бәрін теңестіру деген сөз емес. Менің ел байлығын әділ бөлу туралы ұстанымым меншік иелерін мүлкінен түгел айырып, активтерді қайта бөлу дегенді білдірмейді. Біз іштен іруге және жүгенсіздіктің белең алуына әкеп соқтыратын мұндай жолмен жүрмейміз. Сондықтан кезінде баз біреулерге орынсыз берілген артықшылықтар мен жеңілдіктерді алып тастау, заңсыз алынған активтерді мемлекетке қайтару – популистік қадам емес, керісінше, әділдік қағидасы негізінде Қазақстанды жаңғырту стратегиясы.
Әділетті мемлекет дегеніміз – құқықтық мемлекет. Онда азаматтардың бәрі заң алдында тең болады, заңдарды, ережелерді және нормаларды қатаң сақтай отырып, жалпыға бірдей мүмкіндіктерді толық пайдалана алады. Айтпақшы, заңсыз алынған қаржы және басқа да активтерді қайтаруға қатысты жұмыстың нәтижесінде 2022 жылдан бері мемлекет қазынасына 2 триллион теңгеден астам (4,1 миллиард доллар) қаражат түсті. Бұл қаржы мектептер мен маңызды инфрақұрылым нысандарын салуға және өзге де әлеуметтік міндеттерді орындауға жұмсалып жатыр. Әділдік дегеніміз осы емес пе?
– Сіз тұңғыш президенттің қызметін, оның елге сіңірген тарихи еңбегін әділ бағалау қажеттігін бірнеше рет айттыңыз. Көпшілік мұндай ұстанымның орынды екенін біртіндеп түсіне бастады. Жалпы, Нұрсұлтан Әбішұлымен жиі хабарласып тұрасыз ба?
– Кез келген дәуірдің жақсы жағы да, көлеңкелі тұстары да бар. Біздің жаңа тарихымызда жарқын сәттер әлдеқайда көп болды. Бұл – ақиқат. Салыстырмалы түрде алғанда, қысқа мерзім ішінде мемлекеттігіміздің берік тұғыры қалыптасты, билік институттары құрылды, жаңа астанамыз бой көтерді, шекарамыз шегенделіп, заң жүзінде бекітілді. Көптеген елмен тиімді қарым-қатынас орнатылды, экономикаға шетелден инвестиция тартылды. Осы жетістіктің бәрін жоққа шығару дұрыс болмас еді. Біз әділетті мемлекет құрамыз десек, тарихқа да, оны жасауға атсалысқан азаматтарға да әділ қарауымыз керек. Мұның бәрі, түптеп келгенде, ұлттың болашағы үшін қажет. Өткенді ой елегінен өткізіп, оны әділ әрі шынайы бағалай алмасақ, алға сеніммен қадам баса алмаймыз. Саяси ахуалдың ықпалымен өз тарихыңды көпе-көрінеу бұрмалай беруге болмайды. Ел шежіресін басынан бастап қайта жазу тіпті қауіпті.
Әрине, Нұрсұлтан Назарбаев ұзақ жыл бойы ел тізгінін ұстаған уақытта кемшіліктер болды. Бірақ ештеңе істемеген адам ғана қателеспейді. Ашығын айту керек, ол отставкаға кеткенімен, Қауіпсіздік Кеңесінің төрағасы болып отырған кезде саяси сыпайылықты сақтай бермейтін. Мұны да айта кеткен жөн. Үнемі Премьер-Министрді, Ұлттық банктің төрағасын, министрлерді, әкімдерді шақырып алып, жиналыс өткізетін. Бұған өз азаматтарымызды былай қойғанда, шетел басшылары мен дипломаттары да таңдана қарайтын. «Назарбаев қызметінен кеткен соң тіпті жоғарылады, енді Президент те оған бағынады» деген әзіл әңгіме де пайда болды. Ал, шын мәнінде, бұл әзілдейтін жағдай емес еді.
Бұл жағдай қосарланған билік туралы алып қашпа әңгіменің өршуіне әкеп соқты. Шенеуніктер де кабинеттен кабинетке жүгіріп, кімнің тапсырмасын орындайтынын білмей дал болатын. Ол аз десеңіз, кейбір шенеуніктер «Елбасы институты Президент билігінен жоғары тұруға тиіс» деп, ақылға сыймайтын жағдайды заң жүзінде негіздемек болды. Нұрсұлтан Назарбаевтың 2021 жылғы қарашада өткен Astana Club жиынында 92 жастағы Махатхир Мохамадты мысалға келтіріп, өзінің Ақордаға қайтып келуі мүмкін екенін мәлімдеуін және бұрынғы президенттің сол жылы желтоқсан айында Санкт-Петербург қаласында өткен ТМД елдерінің саммитіне қатысуын нағыз билік дағдарысына әкеп соқтырған негізгі оқиғалар деуге болады. Соның алдында ғана жергілікті бір саясаттанушы оған «Елбасының алтын дәуірін» қалпына келтіру үшін батыл шаралар қабылдау қажеттігін айтып, арандатушылық мазмұндағы хат жолдаған еді.
Алайда қазір парасаттылық танытып, Нұрсұлтан Назарбаевтың Қазақстанға сіңірген тарихи еңбегін лайықты бағалау керек. Мен Президент ретінде мемлекет мүддесін басшылыққа алуға, ел бірлігін бәрінен биік қоюға міндеттімін.
Сіздің сұрағыңызға келсек, қазір біз шамамен айына бір рет телефон арқылы сөйлесіп тұрамыз.
– Жақында тұңғыш президенттің Мәскеуге барып, Владимир Путинмен кездесуін жұртшылық сан-саққа жүгіртті. Биліктен кеткеннен кейін бес жылдан соң бұлай жүздесудің ақылға сыймайтыны айтылды. Қазақстанда алдағы уақытта Президент сайлауы өтеді-міс деген болжамдар да пайда болды. Мұндай кездесу кімге және не үшін қажет, бұған кім бастамашы болды? Сіздің пікіріңізді білсек.
– Нұрсұлтан Назарбаев пен Владимир Путиннің желтоқсандағы кездесуі өткен жылдағы екінші жүздесуі ғой деймін. Күз басындағы бірінші кездесу туралы бұқаралық ақпарат құралдарында айтылған жоқ. Олар байырғы достар әрі әріптестер ретінде жүздесетін болса керек, ортақ әңгімелері де бар шығар. Мұндай кездесулер әдетте Нұрсұлтан Әбішұлының бастамасымен өтеді. Ол үшін мұның маңызы зор. Бұрынғы Қазақ КСР Министрлер Кеңесінің төрағасы, партия басшысы және егемен Қазақстанның президенті ретінде Нұрсұлтан Әбішұлының Кремльмен тығыз моральдық және саяси байланысы барын естен шығармаған жөн. Оның талай уақыты Мәскеуде өтті, сан мәрте іссапарға барды, съезд және пленум отырыстарына қатысты, жұмыс бабымен және ресми сапарлармен де болды.
– Сіз «Заң мен тәртіп» қағидасы туралы жиі айтасыз. Кейбіреулер мұны қоғамға «қылбұрау салу» деп қабылдап жатыр. Бұған не айтар едіңіз?
– «Заң мен тәртіп» қағидасы құқық қорғау саласына ғана арналған деп тұжырымдаған дұрыс болмайды. Мен бұл қағиданы тереңірек түсінемін. «Заң мен тәртіп» – мемлекеттік құрылыстың басты қағидаты. Бұл ретте жазалау шараларын қолдану арқылы қоғамға жаппай бақылау орнату туралы айтып отырған жоқпыз. «Заң мен тәртіп» қағидаты – шын мәнінде кемел демократияның тірегі, құқықтық мемлекеттің негізі. «Заң мен тәртіпке» бағынбасақ, құқық нормаларына құрметпен қарамасақ, Әділетті Қазақстанды құрып, оны өркендеген мемлекет ете алмаймыз.
Сондықтан біздің міндетіміз – бұл қағидатты еліміздің құндылықтар жүйесіне барынша кіріктіріп, халық болмысының, қоғам өмірінің ажырамас бөлігіне айналдыру. «Заң мен тәртіпті» берік орнықтыру үшін көп уақыт пен күш-жігер қажет екенін түсінемін. Себебі бәрі бірдей бұл қағидатты қатаң ұстануға, оны өмір салтына айналдыруға әлі дайын емес. Бірақ талаптанған адам қалайда мұратына жетеді.
– Талғардағы қылмыстық оқиға ел ішінде үлкен дүрбелең тудырды. Жұртшылық Сіздің осы жағдайға қатысты пікіріңізді білгісі келеді.
– Қайталап айтамын, елімізде «Заң мен тәртіп» қағидаты мызғымастай орнығуға тиіс. Мен Талғар оқиғасына дейін жариялаған Жолдауымда құқық қорғау органдарынан қылмыс пен қарақшылықтың тамырына балта шабуды талап еттім.
Қаңтар оқиғасы кезіндегі жаппай тәртіпсіздікті қылмыстық топтар жасағанын естен шығармаған жөн. Мемлекет ұйымдасқан қылмыспен ымырасыз күрес жүргізуге шамасы жететінін соңғы екі жылда анық көрсетті. Аса қауіпті қылмыстық топтар әшкереленіп, құрықталып жатыр. Олардың сыбайластары мен қаржы көздері де анықталып отыр. Былтыр 246 адам қылмыстық жауапкершілікке тартылды. Оның ішінде ұйымдасқан қылмыстық топтардың 30 басшысы бар. Бұл жұмысты мен ерекше бақылауда ұстап отырмын.
Талғардағы оқиғадан кейін құқық қорғау органдары қажетті шаралардың бәрін қабылдады. Күдіктілер қамауға алынды. Тергеп-тексеру жұмыстары аяқталуға жақын. Көп ұзамай осы іске қатысты сот болады. Бұл оқиғаға орай құзырлы органдар қабылдаған барлық шара заң талаптарына толық сай келеді. Ал басқаның бәрі – құр дақпырт пен теріс пиғылды кейбір топтардың осы жағдайға саяси сипат беруге деген ұмтылысы ғана. Бұған жол беруге болмайды.
Осы оқиғаға қатысы бар азаматтар бойынша мына мәселені еске салғым келеді. Қазақ халқы шетелден келген отандастарын «қандасым» деп, құшақ жая қарсы алды. Тарихи Отанына оралғандар Қазақстанның заңдарына қатаң бағынып, қоғамдық тәртіпті сақтап, заңсыз әрекеттерден аулақ болуы керек. Олар бұрын өздері тұрған елде биліктің талабын сақтап, ондай әрекет жасаған жоқ қой?!
– Былтыр көптеген заңнамалық жаңалық болды. Қабылданған заңдардың ішінен қайсысы маңыздырақ деп ойлайсыз?
– Маңызсыз заң деген болмайды, заңның бәрі маңызды. Сауалыңызға жауап ретінде мен өзімнің Жолдауларымда және Ұлттық құрылтайдың отырыстарында бастамашылық етіп, қабылдануына түрткі болған бірқатар заңды атап өтейін. Ол заңдар қоғам өкілдерінің, сарапшылардың белсене қатысуымен әзірленді және сонысымен маңызды. Осының өзі мемлекет пен азаматтық қоғамның заңнамаларды жетілдіру жолында тиімді серіктестік орната алатынын көрсетеді. Мысалы, әйелдердің құқығын қорғауға және балалардың қауіпсіздігін қамтамасыз етуге арналған заң қабылданды. Бұл құжатта тұрмыстық зорлық-зомбылық сияқты, турасын айтқанда, масқара әрекеттердің тамырына балта шабу көзделген. Әйелдер мен балаларға қатысты қандай да бір зорлық-зомбылық жасағандарға жаза күшейтілді. Оған қоса, жас балаларды өлтірген немесе зорлаған адам өмір бойы бас бостандығынан айырылатын болды. Кәмелетке толмағандарды басынып, мазақ қылғандар енді әкімшілік жауапкершілікке тартылады. Бұл талап алғаш рет заң жүзінде бекітілді.
«Келешек» атты бірыңғай ерікті жинақтаушы жүйенің заңнамалық негізін қалыптастыру үшін көп жұмыс атқарылды. Онда жинақталған қаржыны Қазақстанның және шетелдің колледждері мен жоғары оқу орындарында білім алу, сондай-ақ тұрғын үй алу үшін жұмсауға болады.
Азаматтардың үсті-үстіне несие алып, қарызға батуына жол бермеуді көздейтін заң қабылданды. Соған сәйкес несиесін 90 күннен артық уақыт төлей алмай жүрген адамдарға кәсіпкерлікке қатысы жоқ несие беруге тыйым салынды. Сондай-ақ адамдар несие алуға өзіне өзі тыйым сала алатын болды. Медицина қызметкерлерін құқықтық жағынан қорғау шаралары күшейтілді, оларға берілетін әлеуметтік кепілдіктер жақсарды. Балалар мен жастардың арасында жаппай тарап, нағыз індетке айнала бастаған вейптерді сатуға және таратуға тыйым салынды.
Есірткі өндіргені үшін берілетін жаза қатайды. Ондай қылмыс жасағандар 15–20 жылдан бастап өмір бойы бас бостандығынан айыруға дейін жазаланады. Есірткіні белгілі бір жерге тығып кететін курьерлер мұндай қылмысты алғаш рет жасаса және әрекетінің салдары ауыр болмаса, 5 жылдан 8 жылға дейін бас бостандығынан айырылады.
Лудоманиямен күреске қатысты заң күшіне енді. Құжатта букмекерлік кеңселер мен тотализаторлардың жарнамасына едәуір шектеу қойылды, кәмелетке толмағандарды құмар ойынға тартқаны үшін әкімшілік жауапкершілік белгіленді, аты-жөні борышкерлердің бірыңғай тізіміне енгізілген адамдардың құмар ойын ойнауына тыйым салынды. Бұл шаралар талай шаңырақты шайқалтқан, адамдарды қылмыс жасауға, өзіне қол жұмсауға итермелеген ойынқұмарлықтың таралуымен күресуге арналған.
Тағы бір маңызды заңнамалық жаңалық – бұзақылық және вандализм жасаған, біреудің мүлкін қасақана бүлдірген адамдарға берілетін жаза қатайды. Мұның бәрі қоғамдық тәртіпті қамтамасыз ету және заң талаптарына бағынатын азаматтардың құқығын қорғау тұрғысынан маңызды. Сонымен бірге заңнамалық толықтырулардың нәтижесінде 2025 жылдың 1 шілдесінен бастап қылмыстық, әкімшілік және азаматтық істер бойынша үш дербес кассациялық сот жұмыс істей бастайды. Осылайша, азаматтар мемлекеттік органдар тарапынан бұзылған өз құқықтарын қорғай алады.
Былтыр көптеген маңызды заңнамалық бастамалар жүзеге асырылды. Алайда заңның қабылдануы істің басы ғана, сол заңдардың іс жүзінде жұмыс істеуі одан әлдеқайда маңызды екенін түсіну керек. Бұл ретте, заң талаптары қоғамның сұранысына сай болса ғана сақталады. Сондықтан біз биыл да халықтың үміті мен мүддесін және елімізді дамыту жолындағы басымдықтарды негізге ала отырып, құқық қорғау жүйесін жетілдіру жұмыстарын жалғастырамыз.
– Сіз реформалардың үздіксіз жалғасатынын бірнеше рет айттыңыз. Ауыл шаруашылығы еңбеккерлерінің алғашқы форумында елімізді одан әрі жаңғырту үшін тың бастамалар көтеріліп, шешімдер қабылданатынын аңғарттыңыз. Бұл қандай бастамалар? Саяси реформалар жалғаса ма?
– Соңғы бес жыл бойы жүргізілген реформалар –азаматтарымыздың негізгі сұранысы мен мемлекеттің ұзақ мерзімге арналған мүддесіне негізделе отырып мұқият ойластырылған стратегия. Оның саяси астары жоқ.
Негізгі саяси реформалар жасалып бітті. Оның бәрі қоғамда жан-жақты талқыланып, ақырында көпшіліктің қолдауына ие болды. Соның арқасында негізгі саяси институттардың бәрі ашық әрі тиімді бола түсті, билік тармақтары арасындағы тепе-теңдік және тежемелік жүйе күшейді, ең бастысы, азаматтардың саяси өмірге белсенді араласу мүмкіндігі едәуір артты.
2022 жылғы маусым айында өткен референдумның нәтижесінде Конституция баптарының үштен бірі жаңарғанын қаперге сала кетейін. Мұның өзі реформаның қаншалықты ауқымды екенін көрсетеді. Қазіргі таңда көптеген реформа іс жүзінде жүзеге асырылып жатыр. Біздің бағытымыз айқын, мақсатымыз белгілі. Соған сәйкес, алғашқы нәтижелер де бар. Бірақ реформа – ұдайы жүретін үдеріс. Қоғамда нақты сұраныс болса, жаңа реформалар әзірленеді. Реформалар елді өркендету ісінің ажырамас бөлігі болған, бола да береді.
Мен халыққа Жолдауымды жариялағанда мемлекетімізді одан әрі дамытуға қатысты тың бастамалар ұсынамын. Ұлттық құрылтайдың отырыстарында азаматтардың көкейіндегі өзекті мәселелерге баса назар аударып жүрмін. Биыл да солай болады.
– Қазақстанды парламенттік басқару жүйесіне көшіру үшін іргелі реформа дайындалып жатыр деген ақпарат тарады. Шынымен солай ма?
– Әрине, парламенттік басқару жүйесі де жұмыс жүргізуге қақылы. Бұл жүйе Еуропадағы, тіпті Азиядағы бірқатар елде әбден орнығып, тамырын тереңге жайған. Бірақ биліктің әмбебап формуласы жоқ. Әр мемлекет саяси жүйесін таңдаған кезде төл тарихына, ұлттық болмысына, саяси тәжірибесіне сүйенеді. Менің аппаратым әлемдік тәжірибені мұқият зерделеп жатыр. Посткеңестік елдерде парламенттік басқару жүйесі жақсы қырынан көріне алған жоқ деген пікірге келісесіз деп ойлаймын. Грузиядағы соңғы оқиғалар осы пайымға нақты дәлел бола алады.
Мемлекеттік биліктің саяси жүйесін таңдау – айрықша жауапты шешім. Мұндай шешімдер үркердей топтың оңаша басқосуында емес, тек қана жалпыхалықтық референдумда қабылдануы керек. Менің «Күшті Президент – Ықпалды Парламент – Есеп беретін Үкімет» атты тұжырымдамам Қазақстанның саяси жүйесіне ең қолайлы тұжырымдама екеніне сенімдімін. Бірақ оны толығымен жүзеге асыру үшін біз әлі талай жұмыс істеуіміз керек. Президенттік басқару тәсілі Қазақстан үшін қазір де, таяу кезеңде де ең ұтымды тәсіл деп сенемін.
Мемлекетіміздің тұрақты әрі орнықты дамуына зияны тиетін шешім қабылдауға менің де, сіз бен біздің де еш қақымыз жоқ. Мұндай мәселеге байланысты қателікке жол беруге болмайды. Түптеп келгенде, Конституцияға енгізілген өзгерістің бәрі – Парламенттің реформалануы, ауыл, аудан және қала әкімдерінің сайлануы, Ұлттық құрылтайдың құрылуы және, ең бастысы, заң үстемдігінің басымдыққа айналуы – осының барлығы саяси тоқырауға ұшырамауға сенімді кепілдік береді.
– Елімізде мерзімінен бұрын парламент сайлауы бола ма? Бұл туралы қазір жиі айтыла бастады.
– Мұндай болжамдар бар екенін білемін. Бұл ақпарат әдейі таратылып жатыр деп ойлаймын. Біздің елде жаңа Үкімет жұмысына кіріскен бетте оның отставкаға кететіні туралы әңгіме тарайды. Парламент туралы да дәл солай деуге болады. Мен Парламент депутаттары азаматтық және саяси жауапкершілік танытып, жақсы жұмыс істеп жатыр деп ойлаймын. Ал Үкімет – ауыс-түйіске бейім құрылым. Оның құрамында түрлі жағдайға, оның ішінде «Amanat» партиясының және Парламенттегі басқа да партиялардың ұстанымына байланысты өзгерістер болуы мүмкін.
Меніңше, Парламент сайлауын мерзімінен бұрын өткізуге әзірге еш негіз жоқ. Сайлау заңда белгіленген мерзімдерге сәйкес өтеді. Парламент өзіне тиесілі мерзім аясында қызметін атқаруға құлықты. Ал Үкімет бекітілген бағдарламалар мен жоспарларға сәйкес әрекет етіп, оң нәтижеге жету үшін жұмыс істеп жатыр. Стратегиялық міндет – тұрақты әлеуметтік-экономикалық дамуды қамтамасыз ету, еліміздің өңірдегі көшбасшы мәртебесін нығайту.
– Әркім өзінің жеке басының жағдайына қатысты мәселелерге көбірек мән береді. Таяу арада азаматтардың талап-тілегіне, қалауына сай келетін қандай жобалар қолға алынбақ?
– Біздің реформаларымыздың, экономиканы дамыту үшін қабылдап жатқан шараларымыздың бәрі азаматтардың әл-ауқатын жақсартуды, тұрмыс сапасын арттыруды көздейді. Басқа мақсат жоқ, бұл – Үкіметтің ең басты міндеті.
Былтыр жазда 2029 жылға дейінгі Ұлттық инфрақұрылым жоспары қабылданғанын қаперіңізге сала кетейін. Онда жалпы инвестиция көлемі 40 триллион теңгеден асатын 200-ден астам жобаны жүзеге асыру қарастырылған.
Биыл ұзындығы 836 шақырым болатын «Достық – Мойынты» темір жолының екінші желісі салынып бітеді. Бұл жоба еліміздің көлік-транзит инфрақұрылымын түбегейлі өзгертеді. Осы бағыттағы темір жолдың жүк тасымалдау мүмкіндігі 5 есе артады, контейнер пойыздары жүкті бұрынғыдан едәуір жылдам жеткізетін болады. Бір айта кетерлігі, мұндай ауқымды жоба алғаш рет өз жобалаушыларымыздың, инженерлеріміз бен құрылысшыларымыздың күшімен жүзеге асырылды. Сондай-ақ Алматы бекетін айналып өтетін темір жолдың құрылысы аяқталады. Бұл жоба Алматы темір жол торабына түсетін салмақты едәуір азайтып, жүк жеткізу мерзімін қысқартады. Жолаушылар тасымалының сапасын арттыру үшін вагондар жаңартыла береді. Биыл энергетика саласында жалпы қуаты 600 мегаваттан асатын ірі жобаларды жүзеге асыру жоспарланған. «Жасыл энергетика» саласы да зор серпінге ие болады. Шетел инвесторларымен жел, күн және су электр стансаларын салу туралы келісімдеріміз бар.
Теңіз кенішін келешекте кеңейту жобасының құрылысы аяқталады. Мұнай өңдеу, мұнайгаз-химия саласын дамыту ісіне баса назар аударылады. Атап айтқанда, Ақтау битум зауытының өндірістік қуаты арта түседі. «Талдықорған – Үшарал» магистралды газ құбыры, «Жаңаөзен – Ақтау» газ құбырының төртінші желісі, сондай-ақ Атырау облысындағы автоматтандырылған газ тарату стансасы пайдалануға беріледі.
Машина жасау саласын дамыту жұмыстары да жалғасады. Әлемге әйгілі брендтерге тиесілі автокөліктер құрастыратын жаңа өндіріс орындары іске қосылады. Қостанайда іштен жану қозғалтқышына қажетті шойын құймалар және жетекші белдемнің бөлшектері шығарыла бастайды.
Экономиканың дамуына зор серпін беретін ірі инфрақұрылым нысандарын салуға Ұлттық қордың қаражатын жұмсауға болады, дұрысы, жұмсау қажет деп санаймын. Бұл қор ақшаны шетелдің қаржы институттарында қаттап-шоттап сақтау үшін емес, осындай мақсаттарға жұмсау үшін құрылған жоқ па?!
Мемлекет тұрғын үй құрылысы саласын одан әрі дамыту, баспаналарды қолжетімді ете түсу үшін шаралар қабылдайды. Кезекте тұрған азаматтарды жалға берілетін тұрғын үймен қамтамасыз ету үшін тиісті жұмыс жалғасады. 2029 жылға дейін жыл сайын 10 мың адам осындай баспанаға ие болады деп жоспарланған. Мен жақында тұрғын-үй саясатына қатысты түзетулер енгізілген заңға қол қойдым. «Отбасы банкі» баспанаға мұқтаж адамдарды «бір терезе» қағидаты бойынша тізімге алумен және оларға баспана бөлумен айналысатын толыққанды даму институтына айналады.
Әлеуметтік инфрақұрылымды дамыту мәселесіне де баса назар аударылады. Ауылдағы денсаулық сақтау жүйесін жаңғыртуға арналған ұлттық жобаның аясында ауылдық жерлерде медицина нысандарын салу жұмыстары жалғасады. Елімізде 460 мың оқушыға арналған 217 жайлы мектеп салу жоспарланған. Оның 105-інің құрылысы аяқталды. Мақсатымыз – апатты жағдайдағы және үш ауысыммен оқытатын мектептер мәселесін, сондай-ақ мектептегі орын тапшылығына қатысты түйткілдерді толығымен шешу.
Бір ай бұрын 2025–2027 жылдарға арналған Республикалық бюджет қабылданды. Құжатта әлеуметтік бағыт басты басымдық ретінде сақталды. Онда денсаулық сақтау, білім беру саласына және әлеуметтік қажеттіліктерге өте қомақты қаржы қарастырылған.
– Цифрландыру ісін қолға алып, жасанды интеллектіні енгізбесек, халықтың тұрмыс сапасын жақсарту мүмкін емес екені қазірдің өзінде түсінікті. Еліміз болашақта осы салада не істей алады?
– Азаматтарымыз мемлекет тарапынан көрсетілетін қызметтерді цифрландыру ісінің артықшылықтарын жақсы біледі. Электронды үкімет сайтындағы қолжетімді қызметтердің тізімі үнемі толықтырылып келеді. Біріккен Ұлттар Ұйымының рейтингісінде Қазақстан Е-government-ті дамыту көрсеткіші бойынша әлемде 24-ші орын иеленді. Бұл – тәуір нәтиже, бірақ оған тоқмейілсіп, арқаны кеңге салуға болмайды. Көрсеткіштерді барынша жақсарту керек. Мен мұны Үкіметке жиі айтып отырамын. Бұдан бөлек, еліміздегі банктер де адамдардың күнделікті тұрмыс-тіршілігін едәуір жеңілдете түсу үшін өздерінің цифрлық экожүйесін қалыптастырып жатыр.
Қазақстаннан экспортталатын ІТ-қызметтер саны артып келе жатқаны көңіл қуантады. Astana Hub табысты жұмыс істеп тұр. Бұл технопарк бір жарым мыңнан астам компанияның басын біріктіреді. Оның үштен біріне жуығы – шетелдік компания. Осылайша, еліміз жаһандық цифрлы көшпенділер үшін қолайлы мемлекетке айналып келеді.
Қазақстан Еуразия кеңістігіндегі ең ірі цифрлы хабтың бірі бола алады. Оған мүмкіндігіміз толық жетеді. Ол үшін жасанды интеллект технологияларын дамыту керек. Болашағы зор жобалар қазірдің өзінде бар. Мысалы қазақ тілінің KazLLM атты цифрлы тіл моделінің алғашқы нұсқасы жасалды. Бұл – қазақ тілінде ойлап, сараптама жасап, қазақша сөйлесе алатын жасанды интеллект. Осы бағыттағы жұмыстар жалғаса береді.
Жыл соңына дейін жасанды интеллектінің Alem.AІ атты халықаралық орталығы ашылады. Бұл орталық инвестиция тартатын, әлемдік тәжірибені және инновацияларды енгізетін орынға айналуы керек.
Таяу жылдарда жасанды интеллект өте қарқынды дамып, жұрттың өмір туралы ұғымын, тіпті тұрмыс-тіршілігін де түбегейлі өзгертетінін ескерген жөн. Милы машиналар, яғни интеллектісі жағынан адамды он орайтын роботтар пайда болатын күн алыс емес. Оның үстіне бұл роботтар эмпатияға, яғни сезіну және эмоция білдіру сияқты адамға тән қасиеттерге ие болады.
Жастарға мектептерде, колледждер мен жоғары оқу орындарында жасанды интеллект технологияларын қолдана білуді үйрету маңызды. Былтыр еліміздің 15 университетінде Google компаниясының жасанды интеллект жөніндегі курстары енгізілді. Осы саланың мамандарын даярлау үшін арнайы бағдарлама әзірлеу мәселесі пысықталып жатыр (AI-Sana).
Нейрожүйелердің пайдасы ұшан-теңіз болғанымен, одан туындайтын қатерлер де бар. Мысалы, алаяқтар фото-бейнежазбалар жасап, адамның дауысын келтіру үшін де соны пайдаланады. Сондықтан көптеген мемлекет жасанды интеллект технологияларының қолданылу аясын заңмен реттеуге кірісті.
Біздің депутаттарымыз да жасанды интеллект туралы заң әзірлеу керек деп бастама көтерді. Осы маңызды жұмыспен тиянақты түрде, мұқият айналысу қажет. Жасанды интеллектіні жауапкершілікпен қолдану қағидаларын жасап, оның этикалық мәселелерін жан-жақты ойластыру керек. Бірақ осы саланы реттегенде жасанды интеллектіні шектеуге емес, керісінше, оны дамыту жағына мән берілуге тиіс. Бұл технологияларды кеңінен қолданысқа енгізу орасан зор мүмкіндіктерге жол ашады. Оны қалт жібермей, игілікке жарату қажет.
– Сіз бизнесті қолдау мәселесіне ерекше мән бересіз. Инвесторлармен, кәсіпкерлермен кездесесіз. Еліміздегі кәсіпкерліктің даму үрдісіне көңіліңіз тола ма?
– Мен инвестиция және бизнес саласындағы ахуалды жақсартуға, кәсіпкерлік бастамаларды қолдауға айрықша назар аударамын. Күздегі Жолдауымда Үкіметке осыған қатысты нақты тапсырмалар бердім. Былтыр сәуірде кәсіпкерлерге қолайлы жағдай жасау үшін бизнесті жүргізу мәселесіне қатысты заң қабылдадық. Қазір мемлекеттік бақылау жүйесін ретке келтіріп жатырмыз. Бұрынғыдай заңсыздықтарды тексеруге емес, оның алдын алуға көбірек басымдық беріліп отыр. «Басынан бастап реттеу» тәсілі енгізіліп жатыр. Кейбір экономикалық қылмыстар қылмыс санатынан шығарылды, экономикалық құқық бұзушылықтың 29 түрі бойынша қамауға алу жазасын қолдануға тыйым салынды. Мұның бәрі кәсіпкерлердің мүддесі үшін жасалды.
Мемлекет субсидия, жеңілдетілген несие және кепілдендірілген қарыз беру арқылы шағын және орта бизнеске қолдау көрсетіп отыр. Шағын және орта бизнестің ел экономикасындағы үлесі үздіксіз артып келеді. Бүгінде осы бизнестің өкілдері 4,3 миллион адамға, яғни еңбек етіп жүрген азаматтардың тең жартысына жуығына жұмыс тауып беріп отыр. Сондықтан кәсіпкерлік бастамалар ел экономикасының негізгі қозғаушы күшіне айналып келеді деп сеніммен айтуға болады.
Мемлекет ірі бизнесті де дамытуға мүдделі. Осындай кәсіпкерлердің әлеуметтік жауапкершілігі де, жергілікті қауымдастықтармен ұзақ мерзімге арналған серіктестік қатынас орнатуға деген құлшынысы да зор. Бұл – қуанарлық жағдай. Мемлекет пен бизнестің ықпалдастығы арқылы көптеген әлеуметтік мәселе шешімін тауып жатыр.
Қазақстанда өз жұмысына жаңа технологияларды енгізіп жүрген озық ойлы кәсіпкерлердің жаңа буыны пайда болды. Мұндай кәсіпкерлер әлемдік бәсекеге түсуге де қабілетті. Қазір шетелдік бизнестің Қазақстанда өз өкілдігін ашып жатқаны да көңіл қуантады. Бұл жағдай отандық нарыққа халықаралық сипат беруге, әділ бәсекені күшейтуге және экономиканы әртараптандыруға ықпал етеді. Осы орайда, Үкімет жанынан құрылған Инвестициялық штаб «бір терезе» қағидатына сай әрекет етіп, шешімдер қабылдап, өзіне жүктелген міндетті толық атқарып жатқанын атап өткен жөн.
Мемлекеттің инвестициялық ахуалды жақсарту жолындағы жұмысы жемісін беріп жатыр. Жақында Біріккен Ұлттар Ұйымының Азия мен Тынық мұхит елдеріне арналған экономикалық және әлеуметтік комиссиясы инвестиция жөніндегі баяндамасын жариялады. Онда Қазақстанның 2024 жылы жаңа жобаларға 15,7 миллиард доллар көлемінде тікелей шетел инвестициясын тартқаны көрсетілген. Бұл оның алдындағы жылмен салыстырғанда 88 пайызға артық. Біз Солтүстік және Орталық Азиядағы ең жоғары көрсеткішке қол жеткізіп отырмыз. Аймақтағы шетел инвестицияларының үштен екісіне жуығы, яғни 63 пайызы Қазақстанның еншісінде.
Мен бизнес өкілдерімен, инвесторлармен алдағы уақытта да кездесетін боламын. Олардың жасампаз бастамаларын қолдаймын. Үкімет пен барлық мемлекеттік органдардан да осыны, яғни бизнеске құлақ асып, онымен үйлесімді жұмыс жүргізуді, болашағы зор жобаларға қаржы салатын кәсіпкерлер мен инвесторларға қолдау көрсетуді талап етемін. Бизнеске мүлде қысым көрсетілмеуі керек. Шенеуніктер мен күштік құрылымдардың қызметкерлерін мұндай әрекеттері үшін жазалап жатырмыз, алдағы уақытта да жауапкершілікке тартатын боламыз. Ал кәсіпкерлер алаяқтық жасамай, заң аясында жұмыс істеуге тиіс.
– Қоғамда сыбайлас жемқорлық туралы жиі айтылады. Оған қарсы белсенді күрес жүргізіліп жатқанын көріп отырмыз. Жалпы, шенеуніктердің ұсталғаны туралы түрлі ақпараттар елімізде жемқорлық өршіп тұрғандай әсер қалдырады. Шынымен де солай ма?
– Сыбайлас жемқорлықпен жүйелі түрде күресу – аса қажетті жұмыс. Бұған еш күмән жоқ. Мемлекет жемқорлыққа қатысты құқық бұзушылық фактілерін анықтау ғана емес, жемқорлықтың алдын алу үшін жұмыс жүргізіп жатыр.
Қазақстан жемқорлыққа қарсы күрес жолында ең озық халықаралық стандарттарды, соның ішінде Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымы енгізіп жатқан талаптарды басшылыққа алады. Бұл – өте жоғары талап, біз соған сай болуымыз керек. Бұған қоса, мен сыбайлас жемқорлықпен күресуге жауапты мекеменің басшыларына науқаншылдыққа салынбай, байыпты шешімдер қабылдау қажеттігін үнемі айтып отырамын. Өйткені әрбір шешімнің артында адам тағдыры тұр.
Ал шенеуніктердің ұсталғаны туралы ақпараттың жиі шығуы биліктің абыройына белгілі бір деңгейде нұқсан келтіргенімен, мемлекеттің ашық жұмыс істейтінін көрсетеді. Бірақ мұндай қадамсыз «Заң мен тәртіп» қағидаттарына негізделген әділетті мемлекет құру мүмкін емес.
– Қазақстан мен Ресейдің арасында ежелден тығыз экономикалық және мәдени-гуманитарлық қатынас орныққан. Былтыр қараша айында Ресей Федерациясының Президенті Владимир Путин Қазақстанға мемлекеттік сапармен келді. Бұл сапар біздің елде де, шетелде де жұрттың жіті назарында болды. Сондағы келіссөздердің нәтижесін қалай бағалайсыз?
– Ресей Президентімен өткізген келіссөздер аса мазмұнды болды. Біз сауда-экономика, көлік-логистика, энергетика, мәдениет, білім беру және басқа да салалардағы ынтымақтастық мәселелерін жан-жақты талқыладық. Астанаға Ресей Үкіметі мүшелерінің жартысына жуығының келуі Ресей үшін Қазақстанның стратегиялық маңызы жоғары екенін көрсетеді.
Келіссөздердің нәтижесі туралы көп жазылды, көп айтылды. Әрине, біраз дүние ақпарат құралдарына шыққан жоқ. Владимир Путинмен бейресми жағдайда төрт сағат әңгімелестік. Бұл кездесуде екі жақты ынтымақтастықты одан әрі нығайтуға мүмкіндік туды. Сондай-ақ әңгіме барысында халықаралық проблемалар бойынша өзара түсіністігіміз бекемделе түсті. Мен Қазақстанның көп жақты саясатының мәнін ашық айтып, Ресеймен стратегиялық серіктестігімізді және одақтастық қарым-қатынасты дамыту туралы ұстанымға берік екенімізді жеткіздім.
Президент Путин – тәжірибелі мемлекет қайраткері. Ол Қазақстанның ерекшелігін және Орталық Азия аймағындағы ең ірі экономикасы бар маңызды ел екенін жақсы түсінеді. Сондықтан Ресей біздің елмен сауда-экономикалық және инвестициялық байланыстарын нығайту үшін белсенді жұмыс жүргізіп жатыр. Басқаша болуы да мүмкін емес. Себебі екі ел арасын құрлықтағы ең ұзын үздіксіз шекара қосып жатыр.
Владимир Путиннің шетелге сапарының ең көбі біздің елге жасалғаны, яғни оның Қазақстанға 33 рет келгені де көп жайттан хабар береді. Бұдан бөлек, біз телефон арқылы сөйлесеміз, халықаралық форумдар аясында кездесеміз. Бір сөзбен айтқанда, үнемі хабарласып отырамыз.
Мұның бәрі Қазақстанға да, Ресейге де қажет. Өйткені бұл екі ел басты рөл атқаратын Еуразия кеңістігіндегі тұрақтылықты қамтамасыз ету үшін керек.
– Сіз Атом энергетикасына қатысты референдум кезінде ақпарат құралдарының алдында сөз сөйлеп, атом электр стансасын салуға озық технологиясы бар шетел компаниялары тартылады дедіңіз. Халықаралық консорциум құрылатын болды. Үкімет қай компанияларға басымдық беретінін айқындады ма?
– Владимир Путиннің Астанаға сапары кезінде бұл мәселе де талқыланды. Жобаға тапсырыс беруші ретінде Қазақстан жағы Консорциумда бас оператор болады деп уағдаластық. Атом стансаларын салуға байланысты шетелдерде тәжірибесі мол, білігі жоғары «Росатом» компаниясының жобаға қатысуы мүмкін екені айтылды. Сондай-ақ Қытайдың азаматтық мақсатта қолданылатын ядролық нысандар салу ісіндегі зор жетістіктері ескеріле отырып, осы елдің компаниясымен де келіссөз жүргізіліп жатыр. Жобаға басқа да мемлекеттердің, оның ішінде Батыс елдерінің корпорациялары қызығушылық танытып отыр.
Биыл конкурстық рәсімдер өткізіледі. Содан кейін Үкімет түпкілікті шешім қабылдайды. Қазақстанға қуатты атом стансасы қажет екені анық, мен бұған сенімдімін. Оған қоса, таяу арада екінші, тіпті үшінші атом электр стансасын салуымыз мүмкін екенін жоққа шығармаймын. Ядролық өнеркәсіп саласы қазірдің өзінде энергетика тапшылығына тап болып отырған экономикамызды өркендетуге зор серпін береді. Қазақстан ядролық энергетикасы дамыған елге айналуы қажет деп санаймын. Оның болашағы зор.
– Қытай Халық Республикасының Төрағасы Си Цзиньпиннің елімізге жасаған мемлекеттік сапары өткен жылдың тағы бір маңызды оқиғасы болды. Сондағы келіссөздердің басты нәтижесі қандай? Ақпарат құралдарында Төраға Си екеуіңіздің ел үкіметтеріне өзара сауда айналымын екі есе арттыру жөнінде міндет жүктегендеріңіз айтылды. Бұл қол жеткізуге болатын меже ме?
– Қытай Халық Республикасының Төрағасы Си Цзиньпиннің біздің елді жақсы білетінін, қазақ халқына ілтипатпен қарайтынын атап өткен жөн. Біз екі жақты қарым-қатынасқа, өңірлік және халықаралық ахуалға қатысты барлық мәселені емен-жарқын талқыладық. Ешқандай көзқарас қайшылығы жоқ. Қытай үшін Қазақстан – аса маңызды стратегиялық серіктес. Қарқынды әрі жан-жақты дамып келе жатқан қазақ-қытай ынтымақтастығы, шын мәнінде, мәңгі стратегиялық серіктестік деңгейіне жетті. Мұның Қазақстан мүддесіне сай келетіні сөзсіз.
Қазақстанға жасаған мемлекеттік сапары кезінде Төраға Си Цзиньпин Қытайдың елімізге ешқашан зиянын тигізбейтінін, біздің егемендігіміз бен тәуелсіздігімізді барынша қолдайтынын атап өтті. Бұл – өте маңызды мәлімдеме.
2023 жылы Қазақстан мен Қытай арасында өзара визасыз режим орнатылды. Жаңа бастама алыс-берісті дамытуға және екі халықтың достығын нығайтуға оң әсерін тигізіп жатыр. Қазақстан азаматтары Қытайды жаңа қырынан танып, оның технологиялық тұрғыдан алып мемлекетке айналғанына көз жеткізе бастады. Қытай жұрты да біздің отандастарымызға достық пейіл танытып отыр.
Қытаймен жан-жақты ынтымақтастықты одан әрі дамыту қазақ дипломатиясындағы маңызды міндеттің бірі болып қала береді. Бұл мемлекет – Қазақстанның негізгі сауда серіктесі, сондай-ақ экономикамыздағы ең ірі инвестордың бірі. Өзара сауда айналымын екі есе арттыруға барлық мүмкіндік бар. Ең бастысы, екі ел басшыларының саяси ерік-жігері жеткілікті. Сондықтан аталған мақсатқа жетуге әбден болады.
Жоғары деңгейдегі диалог 2025 жылы да жалғасады. Төраға Си Цзиньпин «Орталық Азия – ҚХР» саммитіне қатысады деп жоспарланып отыр. Оның Қазақстанға алдағы сапары, сондай-ақ биыл күзде Қытайда өтетін келіссөздер екі елдің сан салалы ықпалдастығын одан әрі нығайтуға септігін тигізеді деп сенемін.
– Сіз желтоқсанның басында Дональд Трамппен телефон арқылы сөйлестіңіз. Соңғы айларда сарапшылар оның Ақ үйге екінші рет келуі Американың саясатына және әлемдегі ахуалға қалай әсер ететініне қатысты түрлі пікір айтып жүр. Осы орайда қазақ-америка қатынасы таяу жылдарда қалай өрбиді деп ойлайсыз? Оған АҚШ-тың Қытаймен және Ресеймен күрделі қарым-қатынасы әсер етпей ме?
– Иә, Президент Дональд Трамппен мазмұнды әрі ашық әңгіме болды. Ол Қазақстанға АҚШ-тың маңызды стратегиялық серіктесі ретінде жақсы қарайтынын сеніммен айта аламын. Біз жоғары деңгейде жұмыс бабындағы байланыста боламыз деп уағдаластық. Трамп және оның командасы халықаралық саясатқа жаңа көзқарастар орнықтырып, тың тәсілдер енгізумен айналысады. Мұның бәрі әлемдегі ахуалға ықпал етері анық.
Мен қазақ-америка қарым-қатынасын нығайтуға өткен ғасырдағы 90-шы жылдардың ортасынан бері атсалысып келемін. Өзара ықпалдастықты нығайту жолындағы отыз жылдан астам уақытта басымдықтарға, яғни сауда-экономика, инвестиция саласындағы ынтымақтастыққа, ядролық қаруды таратпау және қауіпсіздікті сақтау мәселелеріне қатысты ортақ ұстаным қалыптасты. Ақ үйдің жаңа басшылығымен бірлесе атқарылатын жұмысқа да осы мәселелер арқау болады.
Телефонмен сөйлескенде Дональд Трамп Украинадағы әскери іс-қимылды тоқтатуға қатысты біздің пікірімізді сұрады. Бұл – мен үшін тың тақырып емес. Өйткені 2024 жылы мемлекеттер мен халықаралық ұйымдардың көптеген басшысы менен осы жөнінде сұраған болатын. Ерекше жағдай қалыптасып отыр: Ресей әскери тұрғыдан жеңілмейді, ал Украина Батыстағы одақтастарының көмегімен соғыста беріспей, тым болмағанда жеңіліп қалмаудан үміттеніп отыр. Сондықтан бұл мәселенің айрықша күрделі екенін, оның шешімі қақтығысып жатқан екі ел басшыларының ерік-жігеріне және әлемдік держава көшбасшысы ретінде Трамптың өзіне де байланысты екенін айттым. Қазақстан Украинада әскери іс-қимыл басталған сәттен-ақ бейбітшілік орнату үшін келіссөздер жүргізу қажеттігін айтып келе жатқанын атап өттім.
Біз еш жерде ара ағайын атануға өзіміз сұранып, ұмтылмайтынымызды қадап айтуға тиіспін. Халықаралық аренада Қазақстанның әлеуеті мен мүмкіндіктеріне қарай әрекет жасаймыз. Бірақ халықаралық мәселелердің шешілуіне жәрдемдесуге әрдайым дайынбыз. Әрине, халықаралық аренадағы күрделі ахуал біздің белгілі бір елдермен сауда және саяси қарым-қатынасымызға салқынын тигізеді. Сондықтан біз сыртқы үрдістердің жағымсыз ықпалын азайтуға тырысамыз. Қазақстан мүдделі мемлекеттердің бәрімен өзара тиімді прагматикалық байланыс орнатуды көздейді.
– Түркі елдері ынтымақтастығының аясы үздіксіз кеңейіп келеді. Былтыр Қазақстан Түркі мемлекеттері ұйымының төрағасы ретінде бауырлас елдердің байланысын бекемдеуге едәуір үлес қосты. Түркі әлемінің алдағы ықпалдастығы жолында Қазақстан қандай рөл атқарады деп ойлайсыз?
– Қазақстан Түркі мемлекеттері ұйымының бастауында болды. Осы ұйымға мүше елдер – біздің көршілеріміз әрі маңызды геосаяси серіктестеріміз.
Біз төрағалық еткен кезде саяси және сауда-экономикалық, көлік-логистикалық, мәдени-гуманитарлық салалардағы ынтымақтастықты кеңейтуге баса мән бердік. Бірқатар ауқымды жобаны жүзеге асырдық, 80-нен астам іс-шара ұйымдастырып, нақты нәтижеге қол жеткіздік. Астанада V Дүниежүзілік көшпенділер ойындары өтті. Оқу орындары мен академиялық құрылымдардың, шығармашылық зиялы қауым өкілдерінің арасында тығыз байланыс орнады. 2021 жылы түркі әлемінің рухани астанасы болып жарияланған көне Түркістан қаласы халықтарымыздың достығын нығайту ісінде айрықша рөл атқарады.
Соңғы 10 жылда Түркі мемлекеттері ұйымына мүше елдердің арасындағы алыс-беріс айтарлықтай артты. 2024 жылы өзара сауда-саттық көлемі 45 миллиард доллардан асты. Елдеріміз Транскаспий халықаралық көлік дәлізінде маңызды рөл атқарады. Біз энергетика, өнеркәсіп, ауыл шаруашылығы, цифрландыру салаларындағы ықпалдастықты күшейтуді көздеп отырмыз.
Қазақстан осы ұйымның төрағасы ретінде «TURKTIME!» ұранын ұсынды. Бұл аббревиатура өзара қарым-қатынастың дәстүр (Traditions), унификация (Unification), реформалар (Reforms), білім (Knowledge), сенім (Trust), инвестиция (Investments), медиация (Mediation) және энергия (Energy) сияқты сегіз басымдығын білдіреді. Осы басымдықтарды Түркі мемлекеттері ұйымы ғана емес, бүкіл түркі әлемі қызығушылықпен қабыл алды. Қазақстан түркі дүниесін біріктіруді көздейтін барлық жасампаз бастаманы қолдайды, Ресейдің «Алтай – түркілердің алтын бесігі» атты тұжырымдамасына да жақсы қарайды. Еліміз түркі халықтары арасындағы байланысты нығайту, сондай-ақ ортақ тарихи-мәдени бай мұрамызды насихаттау ісіне алдағы уақытта да атсалыса береді.
– Сіз бұған дейін шетелдік сарапшылар мен дипломаттар Қазақстанды орта держава деп атай бастағанын айттыңыз. Орта державалар қандай рөл атқарады және осы мәртебеге ие болған Қазақстан не істей алады?
– Мен бұған қатысты пікірімді ел ішінде де, шетелдерде де айттым. Қазір халықаралық қатынастар жүйесі кері кетіп барады, тіпті құлдырай түсті деуге болады. Тұрақсыздық күшейіп, ірі державалардың бірін-бірі айыптауы белең алды. Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесі қауқарсыз болып қалды. Осындай қиын халықаралық ахуалға көптеген мемлекет, соның ішінде Қазақстан да алаңдап отыр. Бұл – орынды алаңдаушылық. Себебі қалыптасқан жағдай ол елдердің тұрақты әлеуметтік-экономикалық дамуына мүмкіндік бермейді.
Бүгінде барынша әділ әлем қалыптастыруға деген сұраныс өте жоғары. Осы тұрғыдан алғанда, орта державалар халықаралық сенім дағдарысын және жауапкершілігі жоғары жаһандық көшбасшыларға деген тапшылықты еңсеру жолында маңызды рөл атқара алады деп ойлаймын.
Орта державалар күш-жігерін жұмылдырып, жанжалдасып жатқан геосаяси орталықтардың арасында жаңа әрі мықты дәнекер бола алады. Сол арқылы халықаралық текетірестің қызуын бәсеңдетеді. Мен орта державалар үшін дәл осындай шақ туғанына сенімдімін.
– Биыл Ұлы Жеңістің мерейлі белесін атап өтеміз. Басқа да көптеген мемлекет сияқты, Қазақстан үшін де бұл датаның символдық мәні зор. Осыған орай қандай іс-шаралар жоспарланып отыр?
– Биылғы мемлекеттік іс-шаралардың ішінде Ұлы Жеңістің 80 жылдығы ерекше орын алады. Қазақстандықтар нацизмді талқандауға елеулі үлес қосты. Біздің аталарымыз бен әкелеріміз барлық майданда жанқиярлықпен соғысты. Оның үстіне, Қазақстан әскерді қару-жарақпен, өнеркәсіп өнімдерімен және азық-түлікпен қамтамасыз ету ісінде маңызды рөл атқарған сенімді тыл болды.
Мен Ұлттық құрылтайдың Атыраудағы отырысында Жеңістің мерейлі белесін атап өтуге дайындалу қажеттігін айттым. Сол кезде жариялаған бастамаларым қазірдің өзінде жүзеге асты. Мысалы, «Айбын» орденінің үш дәрежесі әйгілі батырларымыз Сағадат Нұрмағамбетовтің, Бауыржан Момышұлының және Рақымжан Қошқарбаевтың есімімен аталатын болды. Қазақстанның әуе қорғанысы күштерінің 604-ші әуе базасына әйгілі ұшқыш, Кеңес Одағының екі мәрте батыры Сергей Луганскийдің есімі берілді. Әлия Молдағұлованың, Мәншүк Мәметова мен Хиуаз Доспанованың өшпес ерлігін міндетті түрде жадымызда жаңғыртамыз.
Жеңісті мерекелеуге арналған жоспарда көптеген іс-шара қамтылған. Оның ең бастысы – Астанада өтетін әскери шеру. Соғыс және тыл ардагерлеріне құрмет көрсетіледі, ешкім де елеусіз қалмайды. Концерттер мен көрмелер өтеді, деректі фильмдер мен бағдарламалар түсіріледі, тарихи кітаптар мен фотоальбомдар шығарылады. Жауынгерлеріміздің есімін ел жадында сақтау үшін зерттеу жұмыстары жалғаса береді. Б.Момышұлының – 115, М.Ғабдуллиннің – 110, Ә.Молдағұлованың 100 жылдығы салтанатты іс-шаралар тізіміне кіреді.
Жеңістің биылғы мерекесі Қазақстанның бірде-бір азаматын бей-жай қалдырмайтынына сенімдімін. Өйткені біздің елде сұрапыл соғыстың зардабын тартпаған отбасы жоқ деуге болады. Соғыста қаза тапқандарды ұмытпай, қаһарман ерлеріміздің рухына тағзым ету, ел ішінде бейбітшілік пен тыныштықты сақтау – баршаға ортақ парызымыз.
– Тағы бір өзекті мәселе бар. Соңғы кезде қазақ тілінің қолданылу аясы едәуір кеңейді. Мемлекеттік тілде еркін сөйлейтін азаматтардың саны көбейді. Бұл қазақ тіліне деген сұраныстың арта түскенін білдіреді. Бұдан бөлек, шетелдіктердің де тілімізді үйренуге деген қызығушылығы күшейді. Қоғамда қазақ тілінің рөлі одан әрі арта түсуі үшін не істеу керек деп ойлайсыз?
– Иә, дұрыс айтасыз. Қазақ тілінің бәсекеге қабілеті және оны үйренуге деген қызығушылық барынша артып келеді. Ең бастысы, қазақ тілін білу сәнге айналды, жастарымыз оны меңгеруге ұмтылатын болды. Мемлекеттік тіл азаматтардың қызмет бабында өсуіне және табысқа жетуіне жол ашатын маңызды фактор саналады. Еліміздің бизнес өкілдері маркетинг саласындағы науқандарын қазақ тілінде сөйлейтін тұтынушылардың сұранысына қарай өткізетін болды. Мұның бәрі мемлекеттің өте абай болуды қажет ететін әрі саяси тұрғыдан маңызды саналатын осы саладағы саясаты тиімді жүргізіліп жатқанын көрсетеді.
Сөз арасында айта кетейін, дүние жүзінде 7 мыңнан астам тіл бар. Соның ішінде үш мыңнан астам тілге жойылып кету қаупі төніп тұр. Қазақ тілі бұл топқа кірмейді. Ана тіліміз 2024 жылы әлемде ең кең таралған тілдердің арасында 79-шы орынға тұрақтады. Осы ретте күрделі әрі қарама-қайшылыққа толы кеңес заманында ана тілімізді әлемдік лингвистика картасынан жойылып кетуден сақтап қалған зиялы қауым өкілдерінің, ақын-жазушылардың, журналистер мен ғалымдардың, мұғалімдер мен мәдениет қайраткерлерінің, ауыл еңбеккерлерінің, яғни барша отаншыл азаматтардың еңбегін бағалауымыз керек.
Бұдан да жоғары нәтижеге қол жеткізу үшін ғылым-білім саласындағы инфрақұрылымды жаңғыртуға, мектептер мен басқа да оқу орындарында қазақ тілін үйрету жүйесін жетілдіруге қоса оқытушылардың мәртебесін арттыру мәселесін де шешу қажет. 2023 жылы «Қазақ тілі» қоғамының бастамасымен құрылған арнаулы қорға қолдау көрсету керек. Цифрлық технологияларды қолдануға баса мән берген жөн. Өйткені қазақ тілінің алдағы тағдыры, еліміздің жаһандық бәсекеге қабілеті көбіне осыған байланысты болады.
Шығармашыл жастар және креативті индустрия мемлекеттік тілді дамыту ісіне пайдасын тигізе алады. Мемлекет экономикадағы болашағы зор осы саланың өркендеуіне барынша қолдау көрсетеді. Отандық және әлемдік нарықта қаржылық жағынан тиімді әрі сұранысқа ие болатын түрлі контентті қазақ тілінде жасау қажет. Бұл жерде әдебиет, музыка, кино, сериал және компьютер ойындары туралы айтып отырмын.
Ана тіліміздің болашағы жарқын екеніне менің еш күмәнім жоқ. Қазақ тілі мемлекеттік тіл ретінде халқымызды ұйыстыру жолында маңызды рөл атқара береді. Бірақ тіліміздің тұғырын нығайтамыз деп, оны басқа тілдерге, соның ішінде орыс тіліне қарсы қоймау керек.
– Сіз өз сөздеріңізде жастарға айрықша назар аударасыз. Қазақстан жастарының өзін-өзі дамытуына мол мүмкіндігі бар. Оларға барлық жол ашық деуге болады. Кейбір жастардың құмар ойынға, есірткіге тәуелді болғанын немесе күні бойы еш мақсатсыз әлеуметтік желіде отырып, алтын уақытын босқа өткізіп жатқанын көргенде қынжыласың. Жас ұрпақты саяси жауапкершілігі жоғары әрі жан-жақты дамыған азамат етіп тәрбиелеу үшін не істеу керек?
– Мен түрлі жиындарда жастарымыз туралы жиі айтамын. Өйткені олардың болашағын ойлап, шын жүректен тілеулестік білдіремін. Еліміздің тағдыры – жастардың қолында. Біз отаншылдығын нақты ісімен көрсететін әрі мәдениеті жоғары ұрпақ өсіруге міндеттіміз. Реформаның бәрін жастардың игілігі үшін жасап жатырмыз. Бұл – әншейін әдемі сөз емес, мемлекет стратегиясының түпкі мәні.
Бүгінгі жастар біздің жас кезімізге қарағанда әлдеқайда көп біледі. Қазіргі технология дәуірінде бұл – қалыпты нәрсе. Қазақстанда дарынды, білімді әрі мақсатына ұмтыла білетін қыз-жігіттер көп. Дәл сол себепті мен жастарға сенемін деп жалықпай айта беремін.
Бір ғана тілегім, ақыл-кеңесім бар: жас азаматтарымыз дүниетанымы тұрғысынан жасампаз, ойлау қабілеті жағынан сындарлы болуға тиіс, олар жақсы мен жаманның аражігін ажырата білуі керек. Жастарымыз халқымыздың болмысына жат идеялардың жетегінде кетпесе, күйзеліске түспесе, нигилизмге бой алдырмаса екен деп тілеймін. Олардың белсенді, тәртіпті, білімпаз, еңбекқор болғанынқалаймын.
Тәуелсіздік ұрпақтары қазірдің өзінде ғылым, спорт, бизнес, креативті индустрия және мемлекеттік қызмет саласында зор жетістікке жетіп жүр. Көбі өндірісте және ауыл шаруашылығында табысты еңбек етеді. Бұл ретте мен осы жылды «Жұмысшы мамандықтар жылы» деп жарияладым. Біз еңбек адамының абырой-беделін көтеріп, еңбекқорлық, кәсібилік сияқты құндылықтарды дәріптеу үшін әлі талай шаруа атқаруымыз керек.
Экономиканың көптеген саласында жұмыс қолы жетіспейді. Жұмысшы мамандықтар мол әрі тез табыс табу тұрғысынан қызықтыра қоймауы мүмкін. Бірақ бұл мамандықтардың еңбек нарығында сұранысқа ие болатынына да, қоғамдағы мәртебесі жоғары болатынына да кепілдік бар. Мен кәсіпорындарды аралаған кезде жастарды жиі жолықтырамын. Олардың арасында жұмысшы әулеттерінің өкілдері көп екені көңіл қуантады. Мемлекеттің міндеті – жас мамандарға материалдық және моральдық жағынан көмектесу. Мен бұл шаруамен үнемі айналысамын.
– Жастарымыздың білім қуып немесе жұмыс іздеп шетелге шығуына қалай қарайсыз?
– Рас, бүгінде жастардың көбі білім алу немесе қызметте өсу үшін шетелге шыққысы келеді. Бұл – жаһандану үдерісінің бір ерекшелігі. Оған түсіністікпен қараған жөн.
Біздің жастарымыз әлемдегі беделді университеттерде жақсы білім алып, тәжірибе жинап, дүниетаным көкжиегін кеңейте алады. Сондықтан мемлекет, әрине, шетелде оқуға кедергі жасамайды, керісінше, ондай бастамаларға қолдау көрсетеді. Халықаралық «Болашақ» стипендиясы баршаға белгілі. Жас ғалымдардың шетелдегі ғылыми орталықтарда тағылымдамадан өтуіне жағдай жасалған. Бірқатар елмен студент алмасып тұрамыз.
Жастардың кәсіби біліктілігін көтеру немесе көбірек табыс табу үшін шетелге шығуы қалыпты нәрсе деп ойлаймын. Олар үйреншікті мекенін тастап, өмірін күрт өзгертуден қорықпауы керек. Тіршілікке бейім, ширақ болуға тиіс. Өмір бойы бір ауылда немесе бір қалада тұрып, жарты ай жұмыста болғаны үшін биліктен жоғары жалақы талап ететін заман әлдеқашан келмеске кетті. Қазіргі жастар ондай болмауға тиіс. Қарым-қабілетің қай жерде қажетке жараса, сонда баруға тырысу керек. Баратын жерің ірі шаһар немесе басқа өңір, тіпті басқа ел болуы да мүмкін. Қазақта «Жүргенге жөргем ілінеді, жатқанға жан жуымайды» деген сөз бар.
Азаматтарымыз шетелде жүрсе де, халқымыздың салт-дәстүрі мен мәдениетін дәріптеп, еліміздің абырой-беделін арттыруға атсалысып, Отанына пайдасын тигізе алады. Қазақстан деген брендті әлемге таныту да маңызды миссияның бірі. Дегенмен шетелге шығу «Барсакелмеске» кету деген сөз емес. Ұл-қыздарымыздың жаңа технологияларды меңгеріп, тәжірибе жинақтап, Қазақстанға оралғаны жөн. Елімізде білікті мамандардың аяғын жерге тигізбей, қағып әкететін салалар көп. Үкіметтің міндеті – олардың өз Отанында табысты еңбек етуіне жағдай жасау.
– Сұхбат бергеніңіз үшін ризашылық білдіремін. Бірақ айналып өте алмайтын тағы бір сұрағым бар. Сіз неге сұхбатты басқа ақпарат құралдарына емес, баспасөзге бергенді жөн көресіз?
– Газет-журнал оқу – жас кезімнен қалыптасқан дағды. «Аna tili» газетін де тұрақты оқып тұрамын. Мен мәліметті телевидение, интернет, әлеуметтік желі сияқты сан алуан ақпарат көздерінен аламын. Бұдан бөлек, күн сайын түрлі мекемеден материалдар келіп түседі. Мен ақпарат кеңістігіндегі үрдістерді жіті қадағалап отырамын. Жазбаша мәтіндердің мән-маңызын төмендетуге болмайды. Мерзімді баспасөз бәрібір мемлекеттік саясаттан хабар беретін маңызды ақпарат көзі болып қала береді.
Менің болмыс-бітімім талдау жасауға бейім. Сөйлейтін сөздерімнің, мәлімдемелерімнің, тіпті жолдайтын хаттарым мен жеделхаттарымның мәтінін де өзім мұқият қараймын. Мен редакциялағаннан кейін мәтіндер мүлде басқаша болып шығатынына аппарат қызметкерлері әбден үйренген.
Әрине, журналистермен әңгімелесуге өздері бастамашы болып, телеарна тілшілеріне құлшына сұхбат беретін және өздерін жаңалықтардан көргеніне мәз болып отыратын басшылар да бар. Әркімдікі өзіне жөн шығар.
Осы сұхбатты сіздердің басылымдарыңызға беру арқылы еліміздегі журналистиканың тірегі саналатын қазақ тіліндегі медиаға қолдау көрсеткім келді. Биылғы 22 наурызда «Аna tili» газетінің жарыққа шыққанына 35 жыл толады. Алда келе жатқан мерейлі белестеріңіз құтты болсын! Осы уақытта газет жемісті жолдан өтті, өз ерекшелігі, тұрақты оқырманы бар белді әрі беделді басылымға айналды.
Бүгін біз ең өзекті деген бірталай мәселені ашық талқыладық деп ойлаймын. Жақсы сұхбат болды. Әдетте осындай ауқымды сұхбатта мемлекеттің қызметіне қатысты мұқият ойластырылған әрі маңызды мәселелер айтылады. Өткен жылға қорытынды жасалып, осы жылдың бағыт-бағдары айқындалады.
Шын мәнінде, бұл сұхбатты елге терең ой салу және биылғы жұмысымызға тың серпін беру үшін отандастарыма жолдаған арнайы үндеуім деуге болады.
Әңгімелескен Ерлан ЖҮНІС