Главная Хронология Статья

Логика реформ-4: Сильные регионы - сильная нация

Реформалардың мәні – 4: Қуатты өңірлер – қуатты ұлт

Официальный интернет-ресурс Сената

Сенат Парламента Республики Казахстан | Источник ↗ Қазақша ↗

Надежность цитирования достаточная опора Человек или должность Сенатский корпус Дата события 6 ноября 2025 В документе достаточно тезисов для уверенной работы, хотя часть формулировок может быть новостным пересказом.

Паспорт доказательности qazvision:document:101 · 46c591b83dc7

ПервоисточникСенат Парламента Республики Казахстан

Обновлено3 августа 2026, 00:45 UTC

ЯзыкиRU, KK

Типы опорыпересказ позиции: 3; редакционный факт: 14

Покрытиеполное покрытие

Проверка источникафрагмент источника не проверен

SHA-256 опубликованного текстового слоя: 46c591b83dc727633ce8cf634fe74b40230ef7459be0084990143a5af03380b5

ID цитированияqazvision:citation:document:MA-2025-A04 Ревизия корпусаb9ac88562e0695c2 История изменений

Контекст документа

Сенатский корпус

Тезисы 17 размеченных формулировок внутри документа

Языки 2 RU, KK

Темы 4 тематических входа в этот материал

Геосигналы 5 4 регионов в размеченных тезисах

Тезисы документа Хронология 2025 Позиции по теме A Астана · 5

Тематический состав 4 входов

AГосударственное строительство и политические реформы 6 BЭкономика и промышленность 5 GНациональная идентичность и культура 3 DСоциальная политика 2

Источник: опубликованные тезисы Qaz.Vision Открыть тезисы

Рабочий вывод

Что важно в документе

3 сигнала

Поручение

Сбалансированное территориальное развитие входит в тройку приоритетов реформ с 2020 года.

Позиция

Аул является живым сердцем национальной идентичности и хранителем национального кода.

Позиция

Потеря аула приведет к утрате связи с духом нации, поэтому реформы Токаева направлены на развитие села и регионов.

Сердце идентичности

В предыдущей статье (см. “Логика реформ-3: Новое качество нации в XXI веке” на сайте time.kz ) мы говорили о том, что обновленная национальная идентичность должна стать центром тяжести Нового Казахстана и источником энергии перемен в наше кризисное время. Но национальная идентичность - не абстрактный конструкт, она, как большая река из тысяч ручьев, вбирает в себя мысли, чаяния, опыт и характеры конкретных людей - думающих, строящих планы, воспитывающих детей, живущих и работающих в каждой точке большой страны.

…Наша личная идентичность формируется в ранние годы - ее каркас, составленный из каждодневной рутины, скрепляют яркие эпизоды, впечатывающиеся в душу. Именно они, эти яркие впечатления детства, освещают потом наш жизненный путь - и делают нас теми, кем мы становимся, когда вырастаем.

Летние каникулы я часто проводил у родни, наѓашы жұртымда, в ауле Алмасай в предгорьях Алтая. Каждый вечер, после того как мычащий скот разберут по загонам, мамина мама, наѓашы апа, готовила ужин и разжигала очаг во дворе. После простого, но сытного ужина дети любили собираться вокруг казана - наѓашы апа была прирожденной рассказчицей, и мы под треск малиновых углей, вдыхая запахи наступающей ночи, слушали захватывающие истории про батыров, про милицию и бандитов, про Кажымукана, про годы лишений. И не было в моей жизни ничего интереснее этих рассказов.

До сих пор ни одно воспоминание не может затмить тех посиделок: звездное небо, горная прохлада, потрескивание угасающих углей и голос апа, рассказывающий про былые времена, про силу и достоинство предков и про суровые испытания, которые выпали на их долю.

И сейчас, с высоты возраста, я понимаю, что среди многих других обстоятельств, повлиявших на мою личность, дни и ночи, проведенные в ауле, возвышаются как острова в океане - острова моего детства, соединившие меня с душой нашего народа.

…Аул, село, городок, затерявшийся в степи, - не просто “населенные пункты”, это живое сердце нашей идентичности. Именно здесь, вдали от центральных огней, сливающихся с неоновым свечением глобальной повестки, хранится и набирает силы национальный код, передающийся от поколения к поколению.

Здесь корни нашей ментальности, и отсюда растут все наши смыслы, наша этика и в конечном счете направления нашего развития. Аул - это истоки и крепость казахской идентичности, место, где дух нации не стал историей, а продолжает жить в повседневности. И до тех пор, пока в нас жива эта связь с аулом как хранителем культурного и нравственного кода нашего народа, мы живы и сильны как нация.

И если мы потеряем аул, потеряем самобытность и силу регионов - мы потеряем связь с духом нации. Именно в этом глубинный смысл реформ Президента Касым-Жомарта Кемелевича ТОКАЕВА , направленных на развитие села, повышение уровня жизни на местах, на раскрытие местной специфики и вовлечение жителей областей и районов в политические и экономические страновые проекты.

Вызовы и проблемы

Казахстан с самого начала формировался как унитарное государство с жестко централизованной формой правления. Этого требовали реалии первых лет независимости - они диктовали необходимость остановить центробежные силы, которые грозили разорвать бумажный обруч административно-правовых решений, номинально скрепивший новорожденную страну. Среди этих сил был и обозначившийся тогда местнический сепаратизм и давление элит. Кроме того, независимая теперь страна резко ощутила на себе последствия своего недавнего пребывания в качестве транзитного и сырьевого придатка распадавшегося Советского Союза.

Одним словом, неокрепшая государственность и заново формировавшаяся система суверенной экономики нуждались в железном каркасе, который бы скрепил страну, пока еще представленную только лишь контуром на политической карте мира, в одно целое - сильное централизованное государство с работающими институтами и единой вертикалью принятия решений. На это были направлены решения и политика первого Президента Нурсултана Назарбаева.

Однако за прошедшие тридцать лет вставший на ноги Казахстан перерос эту жесткую схему, которая, сыграв свою историческую роль, стала мешать дальнейшему развитию, не давая двигаться дальше в соответствии с новыми тенденциями и потребностями исторически сложившихся региональных различий. Накопившиеся в результате избыточной централизации и невнимания к местной специфике диспропорции к концу две тысячи десятых годов стали прорываться в виде экономических проблем и социальных вызовов. В итоге сложилась новая реальность, грозившая взорвать декларированную с высоких трибун стабильность.

Ключевой чертой новой реальности стали диспропорции в уровнях экономического развития между регионами, а значит, разрывы в уровне жизни и благосостояния их жителей.

Валовой региональный продукт (ВРП) на душу населения существенно варьировался между богатыми ресурсами областями на западе и аграрными южными и северными регионами. Если в Атырауской области ВРП на душу составлял более 21 млн тенге, то в Туркестанской области - около 2 млн тенге, давая разрыв в 10 раз.

Запад, ориентированный на нефть и газ, обеспечивал значительный уровень вклада в ВВП страны, в то время как юг, север и восток стагнировали из-за слабой диверсификации экономики. Это приводило к “ловушке развития” для отстающих областей, где низкая производительность усугубляла бедность и неуправляемую миграцию.

Одна из причин диспропорций - зависимость подавляющего большинства регионов от одного-двух секторов экономики, что делало их уязвимыми на фоне колебаний мировых цен. Низкая диверсификация региональных экономик, завязанная на сырьевой или субсидируемой аграрной “игле”, вела к слабому росту несырьевого сектора - малый и средний бизнес на фоне недостаточного финансирования и ограниченного доступа к рынкам сбыта не имел стимулов к развитию. Это усугубляло социальные проблемы - низкие доходы, высокий уровень бедности, отток молодежи в крупные города.

При этом региональные власти были незаинтересованы в увеличении налоговой базы и в основном ориентированы на дотации из центра.

Отсюда и другая проблема - неравномерность инвестиций и бюджетная зависимость регионов. Инвестиции концентрировались в столице, крупных городах и добывающих регионах, игнорируя периферию, что усугубляло экономический и социальный разрыв. На фоне ресурсного неравенства регионы разделились на доноров и реципиентов, зависящих от субвенций из республиканского бюджета.

В этих условиях слабела управленческая самостоятельность и экономическая самодостаточность регионов, и без того связанных жесткой зависимостью от центра. В результате на местах угасали инициатива и потенциал развития, связанный со спецификой и естественными преимуществами каждой из областей.

Кроме того, серьезным препятствием на фоне огромной территории и низкой плотности населения была неразвитость инфраструктуры. В первую очередь это касалось транспортной связности: количество и качество дорожной сети затрудняли экономическую интеграцию регионов, торговлю, туризм и просто свободу перемещения.

Так, согласно отчету экспертов Всемирного экономического форума, в начале две тысячи двадцатых Казахстан занял 90-е место из 119 по качеству дорожной инфраструктуры.

Другим инфраструктурным вызовом стал цифровой разрыв: доступ к высокоскоростному интернету, а отсюда и к цифровым госуслугам в глубинке был значительно хуже, чем в крупных городах.

На фоне экономических диспропорций росли диспропорции в социальной сфере и уровне качества жизни, особенно на селе. Значительные различия накопились в области доступа к образованию и здравоохранению. Уровень бедности был выше в сельских и южных районах, где к концу 2010-х годов он охватывал до 12% населения, в отличие от мегаполисов - около 5%.

В целом экономическая, финансовая, человеческая и инфраструктурная активность сконцентрировалась в двух крупнейших городах - Астане и Алматы. Это создавало огромный разрыв в уровне жизни и возможностей, в качестве услуг между ними и остальной страной.

Как следствие, выросли демографические и миграционные вызовы. Молодежь в поисках образования, работы и повышения уровня жизни активно уезжала из сел в города, а из областных центров - в мегаполисы, усиливая миграционное давление в городах-миллионниках. Так, в последние годы население Астаны увеличилось на 250-300 тысяч человек, и при официальной численности в 1,5 млн столичная инфраструктура вынуждена ежедневно обслуживать около 2 млн человек.

Север страдал от оттока населения, что ослабляло демографию, социальную инфраструктуру и экономический потенциал, в то время как перенаселенный юг оказался перегружен высокой рождаемостью на фоне дефицита земельных и водных ресурсов, что усиливало социальную напряженность.

Проблемы и вызовы регионального развития, подпитывая друг друга, разрослись за 30 лет в связанную антисистему, так что попытки разрозненного решения отдельных наболевших вопросов в отрыве от других задач не позволяли добиться устойчивого эффекта.

Именно поэтому одним из ключевых пунктов в реформаторской повестке Президента Касым-Жомарта Токаева стал по-настоящему системный подход к развитию регионов.

Главный принцип: не рубить сплеча гордиев узел копившихся десятилетиями проблем, а постепенно, нить за нитью, распутывать весь клубок. Не кризис-менеджмент, гасящий пожар и дающий сиюминутный результат, а выстраивание фундированной системы наступления на всех уровнях, постепенно, но основательно перемалывающей проблему. Системность, всеохватность и поэтапность в расчете на долгосрочную перспективу - вот три кита региональных реформ Президента Токаева.

Системный подход

Забегая вперед, скажу: готовя материалы к этой статье, еще раз убедился - все семь лет строительства Нового Казахстана каждый шаг, каждое направление, каждая поставленная задача буквально всегда опираются на фундамент концептуального видения и системного планирования. Сперва концепция, план, программа - потом действия, корректировки, результат. Этот подход одинаково приложим и к отраслевым проектам, и тем более к комплексному развитию регионов в целом.

Уже в сентябре 2020 года Глава государства, инициировав системные реформы, поставил задачу сбалансированного территориального развития. Причем это направление замыкает тройку самых актуальных вопросов первостепенной важности - сразу после новой модели госуправления и экономического курса в новых глобальных реалиях.

Президент страны не просто указывает на отдельные проблемы, а подчеркивает необходимость существенной перестройки самих подходов к территориальному и пространственному развитию страны. Признав факт региональных различий как в экономической специализации, так и в разрыве уровня жизни и качества госуслуг, Глава государства определил ключевой элемент нового подхода в региональной политике: выстраивание территориального развития с учетом конкурентных преимуществ регионов Казахстана.

Кроме того, новый подход к региональному развитию открывал возможности управляемой урбанизации, обеспечивал поэтапность “миграционных волн”, помогая избежать перенаселенности и социальной напряженности в крупных городах. В то же время стратегически важной задачей объявлялось полное раскрытие потенциала села.

Через год, в 2021 году, данные подходы были дополнены в Послании “Единство народа и системные реформы - прочная основа процветания страны”. Здесь первостепенное внимание сфокусировано на снижении дисбалансов в социально-экономическом развитии регионов. Кроме того, Касым-Жомарт Кемелевич поднял вопрос повышения региональной финансовой самостоятельности, которая должна быть сопряжена с ростом заинтересованности акимов в развитии местного бизнеса, увеличении потока инвестиций и налоговой базы.

Учитывая устойчивый тренд на урбанизацию, Глава государства поручил разработать закон о развитии агломераций, принятый в январе 2023 года. Президент страны подчеркнул: города-миллионники должны стать опорой глобальной конкурентоспособности, а областные центры - точками роста регионов. При этом необходимы выверенные решения относительно дальнейшего функционирования моногородов.

Для усиления “внутренней связанности” страны дано поручение завершить формирование единой транспортной сети, соединяющей центр с регионами, и запустить программы инфраструктурного развития для каждой области.

Глава государства поручил закрепить данные подходы в Плане территориального развития до 2025 года, который был принят его указом в феврале 2022-го. План был направлен на комплексное развитие регионов, повышение качества и уровня жизни населения, на раскрытие возможностей и обеспечение новых “точек роста” с учетом конкурентных преимуществ каждого региона.

План территориального развития сыграл важную роль стратегического ориентира, определив общий вектор региональных реформ, направленных на устранение сложившихся за 30 лет диспропорций. За время реализации Плана население Казахстана выросло на 780 тысяч человек - с 19,5 до 20,3 млн, ожидаемая продолжительность жизни - с 70,4 до 75,4 года, уровень урбанизации - с 59% в 2020 году до 63% в 2025-м, ВВП на душу населения - с 9,1 до 14,7 тысячи долларов США.

В августе 2025-го на смену Плану была принята Концепция регионального развития Казахстана до 2030 года, разработанная с учетом нового опыта и сложившихся к этому времени реалий.

Децентрализация

Президентский курс на децентрализацию и большую самостоятельность регионов стал ключевым и, наверное, самым революционным по своей сути направлением реформ. Впервые в нашей истории центральная власть решилась поделиться полномочиями и передать в руки регионов рычаги управления - не только экономические, но и политические.

Революция проходит эволюционно, чтобы не наломать дров. С июля 2021 года был запущен пилотный проект по прямым выборам акимов сел, поселков и сельских округов. К августу 2023 года избрано 1668 акимов, из которых 57% - новые лица, преимущественно из поколения сорокалетних. Это учителя и врачи, фермеры и предприниматели, руководители предприятий - люди, хорошо знающие местные проблемы.

Следующим этапом, в ноябре 2023 года, прошли пилотные выборы районных и городских акимов в 42 районах и 3 городах регионального значения. Наверное, многие помнят стоявший тогда ажиотаж, который вылился в 63% явки - за сухими цифрами стоит небывалая электоральная активность: заявки на участие подали порядка 250 человек.

Пилотные выборы показали свою эффективность и начали процесс выборов районных акимов по всей стране. К 2025 году 100% акимов районов избираются на местах. Дальше - больше. В Послании 2024 года Глава государства объявил о принципиальном решении: переходе с 2025-го на систему прямых выборов акимов городов областного значения. Первые выборы по новой системе прошли в октябре этого года в городе Семее.

Забытый, а то и незнакомый принцип “кто выбирает, перед тем и отчет” сделал первый маленький шаг в регионах, который станет гигантским скачком для всего Казахстана.

Однако главная ось самодостаточности регионов - финансовая децентрализация - до последнего времени не могла набрать обороты, сдерживаемая односторонней системой бюджетных отношений.

Да, с 2019 года налоговые поступления в местные бюджеты выросли втрое - с 2,4 трлн тенге до 7,4 трлн в 2024-м. Однако такими же темпами параллельно росли и субвенции из республиканского бюджета, которые достигли в 2024-м 5,3 трлн тенге, а вместе с целевыми трансфертами они составили 7,3 трлн тенге доходной части местных бюджетов.

В среднем по стране зависимость регионов от центра составила порядка 50, а местами больше 70%, притом что собственные доходы в этих регионах не превышают 17-23%. Ситуация напоминала замкнутый круг - за бюджетное иждивенчество никто не отвечает, и регионам, без каких-либо усилий получающим гарантированные трансферты, нет смысла напрягаться для получения экономической самостоятельности.

Чтобы разорвать этот круг, по инициативе Главы государства в Казахстане реализуются масштабные изменения межбюджетных отношений, направленные, с одной стороны, на стимулирование бюджетной самостоятельности регионов, при усилении их ответственности - с другой. Часть изменений уже вошла в новый Бюджетный кодекс. Реформы направлены на перестройку системы распределения трансфертов между уровнями бюджета.

Теперь, с 2026 года, трансферты общего характера из республиканского бюджета будут привязаны к показателям системы региональных стандартов (СРС). Регионы в рамках этих средств будут обязаны выравнивать инфраструктуру в 12 направлениях, включая социальные объекты, транспорт, дороги, коммуникации, бытовое обслуживание, досуг и отдых. При этом регионы, развитые слабее, будут получать большее финансирование, чтобы подтянуться до средних показателей. Новый подход помимо рационального распределения бюджета снизит разрывы в доступе к инфраструктуре между регионами и внутри регионов, позволит эффективно планировать развитие населенных пунктов.

Что касается целевых трансфертов на реализацию региональных программ, то здесь финансирование сохранится только для критически важных объектов и проектов национального значения со значительной стоимостью, которые дадут высокий социально-экономический эффект. Региональные проекты по развитию базовой инфраструктуры (водоснабжение, газификация, ремонт дорог, ЖКХ и т. д.) теперь будут включаться в трехлетние инвестиционные планы регионов и покрываться или из местных бюджетов, или из трансфертов общего характера с привязкой к показателям СРС.

Еще одна цель реформ - увеличение доходов местных бюджетов. Для этого большая часть налогов от бизнеса будет оставляться в регионах. Более того, долгое время районные акимы не имели собственного бюджета и были полностью зависимы от области. Теперь по новому Бюджетному кодексу КПН от МСБ передается в районные бюджеты, это же относится и к ИПН. Это укрепит финансовые возможности районных акиматов. 70% доходов областей будут сосредоточены в районных бюджетах и бюджетах городов областного значения. Это мотивирует акимов наращивать доходную базу.

В рамках нового Бюджетного кодекса внедрен новый показатель - налоговый потенциал региона, который должен стимулировать местные органы к росту собственных доходов. При этом за провал плана по доходам предусмотрена персональная ответственность на каждом уровне власти.

В результате реформ ожидается существенный рост финансовой самостоятельности регионов в ближайшие три года: зависимость местных бюджетов от республиканского в среднем снизится с 50,7 до 33%, а доходы регионов возрастут с 10,7 трлн тенге в 2026 году до 13,3 трлн тенге в 2028-м, т. е. на 24,3%.

Суть реформ Президента Касым-Жомарта Кемелевича Токаева, нацеленных на децентрализацию, - не разовые акции, а глубокая трансформация всей системы государственного управления Казахстана. Уже сейчас видны конкретные, измеримые результаты, в первую очередь в межбюджетной сфере. Конечно, реформы - это процесс, но вектор изменений четко обозначен: от жесткой централизации к модели, где регионы обладают реальной финансовой самостоятельностью, а, значит, несут ответственность за свое развитие.

Кровеносная система страны

Страна, государство - это не механическая совокупность отдельно взятых регионов и административных единиц, а единый живой организм, и его общий рост и развитие зависят от роста и благополучия каждой его клетки и органа. Чтобы организм жил и развивался, необходима сеть кровеносных сосудов: современная инфраструктура, качественные дороги и железнодорожные пути, которые, во-первых, связывают регионы страны в единое целое, обеспечивая свободное передвижение людей и товаров, и, во-вторых, создают условия для интеграции в глобальные цепочки создания стоимости.

На заре независимости Казахстана транспортную сеть общего пользования составляли 14,5 тысячи км железных и 86,8 тысячи км автомобильных дорог, оставшихся в наследство от СССР. Однако главные магистрали располагались меридионально, поскольку строились в интересах прежней политико-экономической системы, так что внутренняя связь между регионами Казахстана оставалась неразвитой. Кроме того, в 90-х, когда молодая страна только вставала на ноги и фактически боролась за выживание, сотни километров дорог, построенных по устаревшим технологиям, остались без должного обслуживания и начали постепенно приходить в негодность. Темпы же строительства новых транспортных артерий не успевали за растущими потребностями экономики.

Задача связать регионы сетью новых и отремонтированных дорог постепенно решалась, однако их количество и качество не удовлетворяли потребности людей и экономики. Многочисленные обещания о достойном уровне транспортной инфраструктуры, к сожалению, оставались лишь благими намерениями или цифрами в отчетах.

Реформы Касым-Жомарта Кемелевича Токаева придали новый импульс этой работе, сместив акценты на сбалансированное развитие и интеграцию регионов, на создание единого, эффективного транспортного каркаса страны как важного фактора экономического роста и социальной стабильности. Учитывая размеры девятой в мире страны, транспортная связанность территорий стала одним из приоритетов президентской политики.

В сфере автомобильных дорог за последние шесть лет реконструировано свыше 4,4 тысячи км трасс республиканского значения, включая ключевые транспортные коридоры Центр - Восток, Центр - Юг, Талдыкорган - Усть-Каменогорск, Актобе - Атырау - Астрахань и другие. В 2025 году строительство, реконструкция и ремонт охватили 13 тысяч км дорог.

По поручению Президента страны сейчас ведутся работы по началу строительства новой автомагистрали Астана - Иргиз общей протяженностью 890 км. Эта трасса станет важным элементом связанности регионов, соединив в рамках Среднего коридора Хоргос и порты Каспийского моря. В целом же до 2030 года общая протяженность новых автодорог составит 4,7 тысячи км, из которых 3,7 тысячи км - дороги I категории.

Если с 2010 по 2019 год протяженность автомобильных дорог общего пользования с твердым покрытием сократилась на 1,3%, то с 2019 по 2024 год она увеличилась на 2,5 тысячи км, или почти на 3%. Хочу подчеркнуть: это не просто отдельные дороги, это полноценная кровеносная система, соединяющая и питающая весь организм страны.

Для связности обширных территорий Казахстана критически важны железные дороги, традиционно являющиеся главным каналом грузовых перевозок. Между тем к концу 2010-х годов уровень износа сети железнодорожных путей составил 57% при их общей протяженности 16 тысяч км. В связи с этим до 2029 года планируется построить и модернизировать 5 тысяч км путей и отремонтировать 11 тысяч км. Это кратно увеличит пропускную способность на ключевых участках железнодорожной сети, повысит скорость и безопасность движения поездов.

30 сентября 2025 года Глава государства запустил вторую линию железнодорожного участка Достык - Мойынты протяженностью 836 км, которая обеспечивает выход на Алашанькоу - один из двух железнодорожных погранпереходов с Китаем. Этот крупнейший инфраструктурный проект позволит в пять раз расширить пропускную способность и ускорить прохождение грузов на 42%, что делает Казахстан ключевым звеном транспортного пути Европа - Китай.

В ближайшее время ожидается окончание строительства Алматинской обводной железной дороги, а к 2027 году - запуск ветки Дарбаза - Мактаарал. Эти проекты помимо наращивания транзитного потенциала страны создадут новые точки роста для регионов, а также позволят им встроиться в цепочки поставок.

Эффективная реализация транспортного потенциала требует обновления локомотивного и вагонного парка. Сейчас эксплуатируется около 2 тысяч локомотивов и порядка 142 тысяч грузовых вагонов, и до 2029 года планируется ввести в строй более 450 новых локомотивов и 7 тысяч вагонов. В этом контексте весьма своевременным шагом стал крупнейший в нашей истории контракт с США на поставку и сервисное обслуживание американских локомотивов, заключенный по договоренности между президентами Дональдом Трампом и Касым-Жомартом Токаевым. Американский лидер назвал соглашение историческим - оно предусматривает производство в Казахстане 300 грузовых локомотивов с улучшенными характеристиками. Министр торговли США Говард Латник подчеркнул, что сделка способствует в целом развитию транспортного коридора между Европой и Азией.

Трансконтинентальные коридоры, проходящие через нашу страну с востока на запад и с севера на юг, имеют мощный потенциал. Транзитный поток через Казахстан удвоился за последние 10 лет, составив 27,4 млн тонн, а к 2029 году планируется увеличить его до 67 млн тонн. Но международные логистические маршруты важны и для регионального развития. Уже сейчас мы видим, как в регионах открываются новые складские терминалы мирового уровня, да и в целом это другой уровень инфраструктуры. Это “дыхание большого мира”, которое ощутят жители областей и районов.

Особенно показателен в этом контексте Транскаспийский международный транспортный маршрут, который проходит через несколько областей двумя ветками - по Южному и Центральному Казахстану до портов на побережье Каспия. Для нашей страны, лишенной выходов к океану, это аналог трансокеанского маршрута через “великое травяное море”. Как когда-то Великий шелковый путь соединил Восток и Запад, дав толчок развитию этих территорий, так и сегодня Средний коридор из Восточной Азии в Европу - портал, открывающий наши регионы миру, и мир регионам.

Нейронная сеть Казахстана

Если транспортная инфраструктура по своей разветвленности и функционалу является кровеносной системой государства, то, продолжая аналогию, можно сказать, что цифровая инфраструктура - его нейронная сеть. И чем лучше иннервирован весь организм, включая дальнюю периферию, тем он жизнеспособнее, реагируя каждой клеткой на потребности и вызовы внутренней и внешней среды в цифровую эпоху.

Отставать в развитии здесь нельзя: именно тотальная цифровизация и внедрение искусственного интеллекта, включая самый дальний аул, затерявшийся в бескрайней степи, обеспечат должный уровень развития нации уже сегодня и сделают ее по-настоящему конкурентной завтра.

“Вторая волна” цифровизации сместила акцент со сравнительно узкого сегмента госуслуг на преодоление цифрового неравенства, на интеграцию цифровых технологий в повседневную жизнь и экономику. Она охватывает инфраструктуру, нормативную базу, цифровые навыки, стартапы и инновации. Главная цель - устойчивое широкополосное подключение во всех регионах, включая отдаленные сельские районы.

Однако в малых городах, пригородах и селах каналы доступа безнадежно устарели. Здесь в основном используется технология ADSL, т. е. передача по “медным” телефонным каналам на скорости до 10 Мбит/с. Оптоволокно, обеспечивающее широкополосное подключение, в сельской местности составляет всего 18%, в малых городах - 28%, в то время как в крупных городах достигает 44%.

При этом рассредоточенность сельских населенных пунктов по территории Казахстана не делает их экономически привлекательными для операторов связи, предпочитающих густонаселенные города с высокой концентрацией населения и бизнеса. И это не говоря о сельхозпредприятиях, находящихся за пределами любых населенных пунктов или покрытия вдоль необитаемых трасс.

Системным ответом на цифровой разрыв стал национальный проект “Доступный интернет”, принятый по поручению Главы государства в октябре 2023 года. Его цель - обеспечить все населенные пункты доступом к интернету со скоростью не менее 100 Мбит/с к 2027 году.

Идут работы по строительству волоконно-оптических линий связи более чем в 3 тысячах сел, высокоскоростной интернет будет доведен до 400 тысяч домохозяйств через поддержку малых и средних операторов связи.

В селах, где отсутствует возможность проводного интернета из-за удаленности или сложностей географии, а их было более 500, будут использованы ресурсы космической системы связи. Так, в июне 2025 года Министерство цифрового развития и компания Starlink подписали соглашение об официальном запуске на нашей территории спутникового интернета, который поможет обеспечить цифровую связанность в труднодоступных районах.

Для покрытия мобильным интернетом республиканских и основных областных автодорог будет построено более 480 антенно-мачтовых сооружений. Во всех городах республиканского значения и областных центрах будут развернуты сети 5G.

Важным элементом доступа к цифровой экосистеме на всей территории Казахстана стало развитие региональных хабов - пространств, где рождаются технологии, растут стартапы и формируются профессиональные сообщества, где обучают цифровым навыкам, развивают образовательные проекты.

Сегодня вслед за столичным Astana hub открыты 19 региональных IT-хабов, работающих на развитие технологического предпринимательства и цифровой инфраструктуры. Открытие региональных IT-хабов - это шаг в экономику будущего, делающий регионы центрами притяжения талантов и инвестиций в контексте цифровой трансформации страны.

Человеческий капитал и социальная инфраструктура

Мы - молодая и быстро растущая нация: в 2023 году Казах-стан преодолел психологическую отметку 20 млн человек. Это стало следствием роста суммарного коэффициента рождаемости - в 2020-м он впервые за годы независимости вырос до 3,13, в том числе в сельской местности этот коэффициент достиг 3,56. Другими словами, на одну казахстанскую семью в среднем приходится трое и более детей.

Однако кривая рождаемости серьезно отличается от региона к региону, достигая пика на юге и падая на севере. Демографический разрыв на фоне неразвитой инфраструктуры на селе и в малых городах усугубляется неконтролируемой миграцией, создающей, как подчеркнул Глава государства, колоссальную нагрузку на инфраструктуру наших крупнейших городов как точек притяжения.

В этих условиях особенно важно создавать на местах комфортные и безопасные условия для жизни и развития людей - от качественного жилья и современной социальной инфраструктуры до доступного образования, здравоохранения и цифровых сервисов. Рост численности населения и уровень его обеспеченности базовыми благами должны быть адекватны друг другу.

Казахстан - социальное государство, на первом месте для нас благополучие наших граждан. Как отмечает Глава государства, огромные средства, которые мы вкладываем в развитие социальной инфраструктуры на местах, - это те же инвестиции в экономику, только опосредованные - через инвестиции в человека. Правильное финансирование социалки - это прежде всего грамотное вложение средств, рассчитанное на отдачу в долгосрочной перспективе.

Только такой здоровый государственный прагматизм, а не лозунги о заботе и благотворительность на камеру позволит поднять уровень жизни людей в регионах и даст им перспективы на лучшее будущее, а значит, и перспективы будущего для всей страны.

И с этой точки зрения социальное государство, как хороший родитель, прежде всего заботится об образовании и здоровье своих граждан.

С 2019 года в регионах страны построено рекордное количество школ - 1200 на 1 млн ученических мест. Модернизировано более 3000 школ на селе, решены вопросы свыше 100 трехсменных и аварийных школ, а также устранен дефицит мест в 200 школах. Благодаря Фонду поддержки инфраструктуры образования, аккумулирующему средства, изъятые у коррупционеров, открыты 74 современные школы и ведется строительство еще 15. Один из приоритетов школьной реформы в регионах - создание современных условий для обучения и равного доступа к качественному образованию независимо от места проживания.

В рамках Национального проекта “Комфортная школа” в период 2024-2025 годов было запланировано строительство 217 школ на 460 тысяч ученических мест, и больше 40% из них - в сельской местности. Большая часть из них уже построена, еще 41 школа на стадии завершения. Это не просто здания, это новые точки роста, где дети получают возможность учиться в условиях, отвечающих современным требованиям.

Следующим этапом перехода к единому современному формату школьной инфраструктуры станет реновация существующих учебных заведений - в течение ближайших трех лет она охватит свыше 1200 школ, больше половины из которых сельские.

Речь идет не только о возведении стен, подведении коммуникаций или благоустройстве школьной территории. Главный акцент на содержательной стороне: доступ к высокоскоростному интернету, современные учебные кабинеты, новые образовательные технологии. Все это позволит сельским детям учиться в условиях, не уступающих по качеству обучению в лицеях крупных городов.

Казахстанская школа должна стать пространством равных возможностей, где стираются границы между городом и селом. В ближайшей перспективе региональное неравенство в образовании будет преодолено, а каждый ребенок, вне зависимости от места проживания, получит шанс раскрыть свой потенциал и внести вклад в будущее страны.

Аналогичные процессы сегодня идут и в системе здравоохранения.

Инфраструктура здравоохранения в Казахстане к концу десятых, прямо перед ковидной пандемией, не росла, а сокращалась. Это сокращение началось с середины 90-х: с чуть менее двух тысяч до примерно одной тысячи к середине 2000-х.

К 2019 году осталось всего 749 больниц. Если в 1991 году медицинские учреждения могли принять сразу 230,4 тысячи пациентов, то в 2019 году - лишь 96,3 тысячи больных.

Но если с 90-ми все понятно - на здравоохранение просто не хватало средств, то в последующем на первый план уже вышли вопросы надуманной финансовой обоснованности. Результаты этих подходов страна ощутила во время пандемии, когда не хватало ни мест, ни оборудования, ни лекарств даже в столице, не говоря о селах.

Жестокие уроки ковида были не напрасны. Казахстан взял курс на масштабное развитие и обновление медицинской инфраструктуры. С 2022 года по всей стране построено 927 объектов здравоохранения. Но самое главное - начался решительный поворот в сторону села. В сентябре 2022 года Президент Касым-Жомарт Токаев на очередном заседании Высшего совета по реформам одобрил нацпроект “Модернизация сельского здравоохранения”.

В рамках нацпроекта было предусмотрено строительство 655 медицинских объектов, из которых уже сданы 596 - амбулаторий, фельдшерско-акушерских и медицинских пунктов. До конца 2025 года планируется открыть оставшиеся 59 объектов первичной медико-санитарной помощи. Параллельно идет модернизация 32 многопрофильных центральных районных больниц. Вся эта инфраструктура создается с прицелом на будущее - качество медицинских услуг в регионах поднимается на принципиально новый уровень.

Развитие социальной инфраструктуры - это стратегическая инвестиция в будущее Казахстана. Ее успешная реализация станет катализатором для перехода от сырьевой экономики к экономике, основанной на человеческом капитале. Она не только решает вопрос диспропорций в уровне жизни, но и закладывает фундамент для устойчивого развития, социальной стабильности и экономической конкурентоспособности регионов на десятилетия вперед.

Колыбель нации

Сегодня почти 37% казахстанцев, или порядка 7,5 млн человек, живут в селах, причем с каждым годом число сельских жителей и самих сел уменьшается. Само по себе это не плохо и не хорошо - просто объективное отражение известной корреляции между развитием страны и долей сельского населения в ней.

Корреляция выглядит так: чем выше уровень экономического, социального и технологического развития страны, тем ниже доля сельского населения. Это отражает два взаимосвязанных процесса - урбанизации, сопровождающей экономический рост, + механизации сельского хозяйства, снижающей потребность в рабочих руках. Наглядно эта закономерность отражается в прямой зависимости числа сельских жителей от доходов: чем выше ВВП на душу населения, тем меньше доля сельчан.

Сравним эти два показателя у нас, наших соседей и самой развитой экономики мира - в США, где доля сельского населения составляет примерно 16,5% при ВВП на душу населения 85 810 долларов. В России: 26% и 14 889 долларов, в Китае: 34,5% и 13 303 доллара, в Казахстане: 37% и 14 445 долларов, в Узбекистане: 49,4% и 3162 доллара. Здесь показательны два полюса - США с незначительной долей сельского населения и Узбекистан, где почти половина людей живет в селах при низком ВВП на душу, что отчасти подтверждает модель: низкий уровень доходов, большое сельское население.

Однако, несмотря на объективность этого тренда, аул остро нуждается в поддержке и развитии - необходимо создание всех современных условий для сельчан и сокращение разрыва в их жизненном уровне. Аул всегда был и остается колыбелью нашего народа, определяющей его внутренний стержень и самобытность, и его потеря больно ударит по интересам формирующейся нации.

В этом контексте меры Главы государства по развитию села и сельских территорий имеют не только экономическую или социальную направленность - их внутренняя логика в конечном счете работает на сохранение и укрепление нашей национальной идентичности - ключевой компоненты, делающей государство государством.

Именно поэтому первым указом Президента Касым-Жомарта Кемелевича Токаева, который он подписал сразу после выборов, 26 ноября 2022 года, стал указ о Концепции развития сельских территорий на 2023-2027 годы. В своей инаугурационной речи Глава государства подчеркнул: “В моей предвыборной программе особое внимание уделено развитию сел. На сегодняшний день около 40% населения проживает в сельской местности. Не зря в народе говорят: “Ауыл - ел бесігі”. Поэтому улучшение условий жизни сельчан - дело чести для нас”.

В реализацию Концепции как рабочий инструмент встроена и хорошо показавшая себя программа “Ауыл - ел бесігі” (2019), направленная на модернизацию социальной, инженерной и транспортной инфраструктуры. К 2027 году современный уровень базовых услуг и инфраструктуры будет обеспечен для 7 млн сельчан, проживающих в 3500 селах с наибольшим потенциалом развития. Это новые школы и медицинские учреждения, объекты культуры и спорта, поселковые дороги, бесперебойное водо- и электроснабжение, широкополосный доступ к интернету, открытие ЦОНов и многое другое.

Доходы сельчан планируется повысить через развитие агропромышленного производства, предпринимательства и сельскохозяйственной кооперации. Объединение мелких хозяйств позволит фермерам сократить затраты и повышать объемы продукции за счет совместного пользования землей, сельхозтехникой, поливными системами, наладить стабильный сбыт без посредников. Здесь одним из инструментов стал проект “Ауыл аманаты” (2023), нацеленный на развитие малого бизнеса и кооперации на селе через предоставление льготных микрокредитов и лизинга техники.

По итогам реализации Концепции ожидается снижение доли людей с доходами ниже прожиточного минимума до 5,8%, безработицы - до 4,2%, обеспеченность водоснабжением составит 100%, охват интернетом - 97%, нормальное сос-тояние местных дорог - 95%.

Развитие аула, решение его проблем - это не просто вопрос повышения эффективности аграрного сектора, это вопрос сохранения культурного кода казахского народа. Благодаря системным реформам мы поднимем колыбель нации и сделаем аул местом, комфортным для жизни и реализации самых дерзких амбиций.

Success story

…Как-то в Уральске во время встречи с молодежью меня поразил рассказ одной девушки о выборе жизненного пути. Шарипа Базарбаева отучилась на журналиста в Астане, устроилась в родном городе на местном телевидении. Вышла замуж. Но в какой-то момент ей стало казаться, что она упускает в своей жизни что-то самое главное, что-то, придающее ей смысл. В итоге молодые супруги приняли решение - “қырға кету”, уехать в глубинку, в степной аул, поднимать фермерское хозяйство и жить плодами труда своих рук.

Сейчас, впитав соль родной земли, они развивают свое дело, разводят скот - и живут полной насыщенной жизнью. Образование тоже пригодилось: Шарипа ведет блог в Инстаграм, снимает рилсы со своего трактора, и ее рассказы привлекают тысячи людей, далеких от сельских будней.

Эта история и о разрушении стереотипов, и о новом понимании села как прекрасном месте, где комфортно жить, где есть хорошая работа и можно растить счастливых детей. Это и история будущего, когда аул, глубинка станут самодостаточным центром притяжения для инициативных, смелых людей - и где все так же, как сотни лет назад, будут бережно храниться подлинные ценности народа, обретя новые формы, но не теряя содержания.

Подлинное развитие аула - не только решение экономических, социальных, инфраструктурных вопросов. За этими материальными компонентами, безусловно, очень важными для жизни людей, скрывается еще одна, нематериальная, но, возможно, главная составляющая: сохранение духовных истоков, питающих нашу идентичность, которая обеспечит подъем нации в XXI веке.

Эта духовная составляющая - не мистика, не фигура речи, не “патриотический” фетиш. Нет. Это реальность, существующая как кодекс неписаных правил, ценностей, этических норм и культурных парадигм, объединяющих 20 миллионов “Я” в единое “Мы”.

Центром гравитации нашей идентичности был и остается аул - сила, противостоящая энтропии, не давая нации смешаться с внешней средой.

Вопреки распространенному мнению эта сила - не консервативна, а проактивна. Когда-то давно она толкнула наших дедов и родителей из далеких сельских местечек, затерявшихся на просторах советской провинции, на путь знаний и успеха. Через десятилетия эта сила вывела тысячи молодых людей на декабрьский лед 86-го, добилась независимости и построила нашу страну.

И реформы Касым-Жомарта Кемелевича Токаева на пути к Справедливому Казахстану - шаг навстречу этой силе. Широкий шаг в будущее: от сильных регионов - к сильной нации.

Маулен АШИМБАЕВ, Председатель Сената Парламента

Елімізде қазір іске асырылып жатқан реформалар өзінің ауқымдылығымен ерекшеленеді. Шын мәнінде, қысқа мерзімде олар экономика мен саясаттан бастап бірегейлік мәселелеріне дейінгі ұлттық мүддені көздейтін барлық саланы қамтып үлгерді. Дегенмен әрбір жалпыұлттық реформаның мазмұнымен қатар, жүзеге асырылатын кеңістігі, яғни нақты орны болатыны белгілі. Ол орын – біртұтас елді құрайтын өңірлер екені анық. Себебі қолға алған реформалар қала мен ауылда тұратын халықтың мүддесі үшін, солардың күш-жігерімен өңірлерде жүргізіледі. Сондықтан Мемлекет басшысы жариялаған «Қуатты өңірлер – қуатты ұлт» қағидаты Қазақстан өзінің даму жолында табан тірейтін негіз болды және солай болып қала береді.

БІРЕГЕЙЛІГІМІЗДІҢ ӨЗЕГІ

Бұған дейінгі мақаламызда жаңғырған ұлттық бірегейлік Әділетті Қазақстанның негізгі өзегіне және қазіргі дағдарыс кезеңінде өзгерістерге серпін беретін қуат көзіне айналуы керек екенін айтқан едік. Бұл ретте ұлттық бірегейлік дегеніміз абстрактілі ұғым емес екенін айта кеткен жөн. Ол мыңдаған сағасы бар үлкен өзен сияқты, яғни бойына ойлай білетін, жоспар құратын, бала тәрбиелейтін, еліміздің әр түпкірінде тұрып, жұмыс істейтін адамдардың нақты ойын, арман-тілегін, тәжірибесі мен мінез-құлқын өзіне сіңіреді.

…Жалпы, біздің жеке бірегейлігіміз жас күнімізден қалыптасады. Оның негізі күнделікті күйбең тіршілікте жанға жылу сыйлайтын жарқын сәттерден құралады. Дәл осы бала шақта алған әсерлер кейінгі өмір жолымызға сәуле түсіріп, тұлға ретінде қалыптасуымызға ықпал етеді.

Мен жазғы демалысымды көбіне Алтай тауының бөктеріндегі Алмасай ауылында, нағашы жұртымда өткізетін едім. Күнде кешкісін өрістен қайтқан малды жайғап болған соң ауладағы ошаққа от жағылатын. Нағашы әжем ас әзірлеп, бәріміз дастарқан басына жиналушы едік. Кешкі астан кейін маздап жанған отты айнала отырып, ымырт үйірілген шаққа дейін әжеміздің әңгімесін тыңдайтынбыз. Ол кісі әңгіме айтудың шебері еді. Әсіресе, батырлар жыры, хикаяға толы дастандар, Қажымұқан балуан жайындағы деректер және ел басына күн туған қиын-қыстау кезең туралы оқиғалар есімде қалыпты. Шынтуайтына келгенде, әжемнің сол әңгімелерінен алған тағылым өмірлік азық болды десем, артық емес. Сол кездегі жұлдызды түн, таудан ескен самал, жалындап жанған алау есімнен бір сәтке де шыққан емес. Тіпті, әжемнің өткен өмір, ата-бабамыздың ерлігі, аласапыран жылдар туралы айтқан әңгімелері мен жұмсақ даусы да әлі күнге дейін жадымда жаңғырып тұр.

Кемелденген шаққа жеткен қазіргі кезеңнен кейінгі уақытқа зер салар болсам, тұлға ретінде қалыптасуыма әсер еткен көп оқиғаның арасынан ауылда өткізген сол күндер мен түндерім мұхиттағы арал секілді ерекшеленіп тұрады. Олар – мені халқымның жан дүниесімен жалғап тұрған және бала күнімнің ең аяулы сәттерін көз алдыма әкелетін сағынышқа толы естеліктер.

…Кең-байтақ даламыздың әр бұрышындағы ауыл мен қалашық жай ғана «елді мекен» емес. Олар – біздің бірегейлігіміздің өзегі. Себебі жаһандық оқиғалармен қарбаласып жатқан орталықтан жырақта орналасқан дәл осы жерлерде ұрпақтан-ұрпаққа берілетін ұлттық код пен елдік қуат сақталған.

Ұлттық ерекшелігіміз де сол жерден тамыр тартады. Салтымыз бен ғұрпымыз, түптеп келгенде, даму бағдарымыз да ауылдан бастау алады. Ауыл – қазақы бірегейліктің қайнар көзі мен берік қамалы. Бұл жерде ұлттық рух тарихтың бір бөлшегіне айналмай, күнделікті тұрмыста көрініс тауып, елмен бірге жасап келеді.

Сондықтан халқымыздың мәдени және адамгершілік коды сақталған ауылмен байланыс бар кезде біз ұлт ретінде нығайып, ілгері жылжи береміз деп толық сеніммен айта аламыз.

Ал егер ауылды, ондағы тыныс-тіршілікті жоғалтатын болсақ, ұлттық рухпен арадағы нәзік байланысты да үземіз. Президентіміз Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаевтың ауылды дамытуға, елді мекенде өмір сүру деңгейін жақсартуға, аймақтардың әлеуетін барынша ашуға және облыстар мен аудан тұрғындарын елдегі саяси және экономикалық жобаларға белсенді түрде тартуға бағытталған реформаларының мәні осындай ұстанымға табан тірейді.

СЫН-ҚАТЕРЛЕР МЕН ПРОБЛЕМАЛАР

Қазақстан әуел бастан-ақ қатаң орталықтандырылған басқару формасы бар біртұтас мемлекет ретінде қалыптасты. Тәуелсіздіктің алғашқы жылдарындағы ахуал соны талап еткені белгілі. Өйткені жаңа ғана пайда болған елді номиналды түрде бекіткен қағаз жүзіндегі әкімшілік-құқықтық шешімдерге қауіп төндірген күштерді тоқтату қажет еді. Ол күштердің арасында сол кезде жергілікті сепаратизм ретінде танылғандар мен элиталық қысым да болды. Сондай-ақ тәуелсіздігін енді ғана алған мемлекетіміздің бұған дейін Кеңес Одағында транзиттік және шикізаттық ел ғана болып келгенінің де салдары айтарлықтай байқалып жатты.

Біз сөзбен айтқанда, қанаты қатая қоймаған мемлекет пен жаңадан қалыптасып жатқан дербес экономикаға әлемнің саяси картасында әлсіз контурмен ғана бедерленген елдің іргесін бекемдей түсетін, жұмыс істейтін институттары мен шешім қабылдайтын біртұтас вертикалі бар қуатты орталықтандырылған мемлекеттік жүйе қажет болды. Тұңғыш Президент Нұрсұлтан Назарбаевтың шешімдері мен саясаты да осыған бағытталған болатын.

Алайда өткен отыз жыл ішінде аяғына нық тұрған Қазақстан осы қатаң жүйемен біте қайнасып кетті. Тіпті, бұл жол тарихи рөлін атқарып қана қоймай, жаңа үрдістерге, жылдар бойы қалыптасқан өңірлік ерекшеліктерге сай алға жылжуға мүмкіндік бермей, дамуға кедергі келтіре бастады. Шамадан тыс орталықтандыру мен жергілікті ерекшеліктерді елемеуден туындаған теңгерімсіздік 2010 жылдарды аяғында экономикалық проблемалар мен әлеуметтік сын-қатер тудыра бастады. Соның салдарынан жоғары мінберлерде айтылып жүрген тұрақтылыққа қауіп төндірген жаңа шындық пайда болды.

Жаңа шындықтың басты ерекшелігі – өңірлер арасындағы экономикалық даму деңгейлеріндегі теңгерімнің болмауы, яғни тұрғындардың өмірі мен әл-ауқатындағы алшақтық.

Жан басына шаққандағы өңірлік жалпы өнім (ӨЖӨ) ресурстарға бай еліміздің батысындағы өңірлер мен оңтүстік және солтүстік аймақтардағы аграрлық облыстар арасында айтарлықтай алшақ болды. Егер Атырау облысында жан басына шаққандағы ӨЖӨ 21 млн теңгеден асса, Түркістан облысында бұл көрсеткіш 2 млн теңге шамасында болды, яғни алшақтық 10 есеге дейін жетті.

Мұнай мен газға бағдарланған батыс аймақтар елдің ІЖӨ-сіне айтарлықтай үлес қосты, ал оңтүстік, солтүстік және шығыс экономиканың әлсіз әртараптандырылуына байланысты тоқырауға ұшырады. Мұндай жағдай артта қалған облыстарды «даму тұзағына» түсіріп, төмен өнімділік салдарынан кедейлік пен жосықсыз көші-қон одан әрі үдей түсті.

Өңірлердің басым бөлігінің экономиканың бір-екі секторына ғана тәуелді болуы теңгерімсіздік себептерінің бірі екені анық. Бұл ахуал әлемдік бағалар құбылып тұрған шақта оларды одан әрі әлсіретті. Өңірлердің шикізатқа немесе субсидияланатын аграрлық секторға байланған экономикасын әртараптандырудың төмен деңгейі шикізаттан басқа саланың өсуіне тұсау болды. Қаржыландырудың жеткіліксіз және өткізу нарықтарына қолжетімділіктің шектеулі болуы шағын және орта бизнесті ынталандыруға кері әсерін тигізді. Бұл әлеуметтік проблемаларды шиеленістіре түсті. Осыған байланысты табыс төмендеп, кедейлік деңгейі жоғарылап, жастар ірі қалаларға ағылды.

Өңірлік билік те салықтық базаны ұлғайтуға мүдделі болмай, негізінен орталықтан берілетін субсидияларға қарап қалды.

Осы жерден тағы бір проблема туындады. Ол – инвестициялардың біркелкі болмауы және өңірлердің бюджетке тәуелділігі. Инвестициялар – елордаға, ірі қалаларға және өндіруші аймақтарға шоғырланып, кейбір өңірлер назардан тыс қалды. Салдарынан экономикалық және әлеуметтік алшақтық ұлғайды. Ресурс теңсіздігінің әсерінен өңірлер донорлар мен республикалық бюджеттен берілетін субвенцияларға тәуелді реципиенттер болып бөлінді.

Бұл жағдай орталыққа барынша тәуелді болып отырған аймақтардың басқару дербестігін және экономикалық өзін-өзі қамтамасыз етуін әлсіретті. Соның салдарынан жергілікті жерлерде бастамалар азайып, әр облыстың ерекшелігі мен табиғи артықшылықтарына байланысты даму әлеуеті төмендеп кетті.

Еліміздің территориясы кең болғанымен халық тығыздығы төмен екені белгілі. Осындай жағдайда инфрақұрылымның дамымауы да үлкен кедергі болды. Бұл, ең алдымен, көлік байланысына қатысты еді. Жолдардың саны мен сапасы өңірлердің экономикалық интеграциясында, сауда мен туризмде және қарапайым қатынаста қиындық тудырды.

Дүниежүзілік экономикалық форум сарапшыларының есептеріне сәйкес Қазақстан 2020 жылдардың басында жол инфрақұрылымының сапасы жағынан 119 елдің ішінде 90-орын алған.

Цифрлық алшақтық та тағы бір инфрақұрылымдық сын-қатерге айналды. Жылдамдығы жоғары интернеттің қолжетімсіз болуы себепті шалғай жерлерде цифрлық мемлекеттік қызметтерді алу ірі қалаларға қарағанда әлдеқайда қиын еді.

Экономикалық теңгерімсіздікпен бірге әлеуметтік салада және өмір сүру, әсіресе, ауылдағы өмір сүру сапасы бойынша теңгерімсіздік артты. Білім беру мен денсаулық сақтау қызметіне қол жеткізудегі алшақтық та айтарлықтай ұлғайды. Ауылдық және оңтүстік аудандарда кедейлік деңгейі өсіп, 2010 жылдардың аяғында халықтың 12 пайызын қамтыды. Ал ірі мегаполистерде бұл көрсеткіш 5 пайызға тең болатын.

Жалпы, экономикалық, қаржылық, адами және инфрақұрылымдық белсенділік екі ірі қала Астана мен Алматыда шоғырланды. Мұндай жағдай осы қалалар мен елдің басқа өңірлері арасында өмір сүру деңгейі, мүмкіндіктер, көрсетілетін қызметтер сапасы бойынша орасан зор алшақтық тудырды.

Соның салдарынан демографиялық және көші-қон мәселелері ушықты. Жастар білім, жұмыс іздеп және өмір сүру деңгейін арттыру үшін ауылдардан қалаларға, облыс орталықтарынан мегаполистерге ағылды. Нәтижесінде, миллионнан астам тұрғыны бар қалаларда көші-қон көрсеткіші бұрынғыдан да арта түсті. Мәселен, кейінгі жылдары Астана халқының саны 250-300 мың адамға көбейген. Осыған орай бүгінде халқының саны ресми түрде 1,5 миллион болып саналатын елорданың инфрақұрылымы күн сайын 2 миллионға жуық адамға қызмет көрсетуге мәжбүр.

Солтүстік аймақтар халықтың үдере көшуінен зардап шекті. Бұл демографияны, әлеуметтік инфрақұрылымды және экономикалық әлеуетті әлсіретті. Ал жер мен судың тапшылығы сезілетін, халық тығыз қоныстанған оңтүстікте туу деңгейі жоғары көрсеткішке жетіп, әлеуметтік шиеленіс күшейді.

Өңірлердің дамуындағы проблемалар мен сын-қатерлер бір-бірін одан әрі ушықтырып, 30 жыл ішінде қарама-қайшы жүйеге айналды. Сондықтан шегіне жеткен жекелеген мәселелерді басқаларынан бөлек шешу әрекеттері тұрақты нәтиже бермеді.

Сол себепті өңірлерді дамытудағы нақты жүйелі тәсіл Президентіміз Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаевтың реформаторлық күн тәртібіндегі маңызды тармақтардың біріне айналды.

Басты қағидат: ондаған жыл бойы қордаланған проблемалардың тамырына бірден балта шаппай, ширатылған жіпті біртіндеп тарқату еді. Бұл – өрт сөндіргендей, қас-қағым сәтте нәтиже беретін дағдарыс-менеджмент емес, барлық деңгейде бүкіл проблеманы түп-тамырымен жоятын берік негізді жүйе құру деген сөз. Алысты көздеп, есептеп жасалған жүйелілік, ауқымдылық және кезеңділік Президент Тоқаевтың өңірлік реформасының үш алтын қазығы болды.

Осы мақаланы жазған кезде Әділетті Қазақстан құрудың барлық жеті жылы ішіндегі әрбір бағыт, әрбір қадам, қойылған әрбір міндет әрдайым концептуалды көзқарас пен жүйелі жоспарлауға табан тірейтініне көз жеткіздім. Алдымен – тұжырымдама, жоспар, бағдарлама; содан кейін – түзету, нәтиже. Бұл тәсілді салалық жобаларға да, өңірлерді жалпы кешенді дамытуға да бірдей қолдануға болады.

Мемлекет басшысы 2020 жылдың қыркүйегінде-ақ жүйелі реформаларды қолға алып, теңгерімді аумақтық дамуды міндет етіп белгіледі. Бұл бағыт мемлекеттік басқарудың жаңа моделі мен жаһандық сын-қатер жағдайындағы экономикалық бағдардан кейін бірден бірінші кезектегі аса маңызды үш мәселені қамтиды.

Президентіміз бұл жерде жекелеген проблемаларды көрсетіп қана қоймай, елдің аумақтық және кеңістіктік дамуындағы тәсілдерді барынша қайта құру қажет екенін атап көрсетеді. Мемлекет басшысы экономикалық және мемлекеттік қызметтердің сапасы мен өмір сүру деңгейінің алшақтығы жағынан аймақтардың айырмашылықтарын мойындай отырып, өңірлік саясаттағы жаңа тәсілдің негізгі элементін айқындап берді. Ол – аумақтық дамуды Қазақстан өңірлерінің бәсекелестік артықшылықтарын ескере отырып құру.

Бұдан басқа, өңірді дамытудағы жаңа тәсіл басқарылатын урбанизация мүмкіндіктерін ашты, «көші-қон легінің» кезеңділігіне жағдай жасады. Бұл қадам ірі қалаларда халықтың тым көбеюіне жол бермеуге, әлеуметтік шиеленісті болдырмауға ықпал етті. Сонымен бірге ауылдың әлеуетін толық ашу стратегиялық маңызды міндет ретінде жарияланды.

Бір жылдан кейін, яғни 2021 жылы бұл тәсілдер «Халық бірлігі және жүйелі реформалар – ел өркендеуінің берік негізі» атты Жолдауда толықтырылды. Мұнда өңірлердің әлеуметтік-экономикалық дамуындағы теңгерімсіздікті төмендетуге баса мән берілді. Бұдан басқа, Қасым-Жомарт Кемелұлы әкімдердің жергілікті бизнесті дамытуға мүдделі болуымен, инвестициялар ағыны мен салықтық базаны ұлғайтумен қатар жүретін өңірлердің қаржылық дербестігін арттыру мәселесін көтерді.

Мемлекет басшысы урбанизацияның орнықты трендін ескере отырып, Агломерацияларды дамыту туралы заң әзірлеуді тапсырды. Ол 2023 жылғы қаңтарда қабылданды. Президентіміз миллион тұрғыны бар қалалар жаһандық бәсекеге деген қабілеттің негізіне, ал облыс орталықтары өңірлердің өсу нүктесіне айналуы керек екенін атап көрсетті. Бұл ретте моноқалалардың одан әрі дамуына қатысты ойластырылған шешімдер қажет екені анық.

Елдің «ішкі байланысын» жақсарту үшін орталықты өңірлермен жалғайтын бірыңғай көлік желісін қалыптастыруды аяқтау және әрбір облыс үшін инфрақұрылымдық даму бағдарламаларын іске қосу тапсырылды.

Мемлекет басшысы осы тәсілдерді 2022 жылғы ақпанда өзінің Жарлығымен қабылданған 2025 жылға дейінгі аумақтық даму жоспарында бекітуді тапсырды. Жоспар өңірлерді кешенді дамытуға, халықтың өмір сүру сапасы мен деңгейін көтеруге, мүмкіндіктерді ашуға және әрбір өңірдің бәсекедегі артықшылығын ескере отырып, жаңа «өсу нүктелерін» қамтамасыз етуге бағытталды.

Аумақтық даму жоспары 30 жыл ішінде қалыптасқан теңгерімсіздікті жоюға бағытталған өңірлік реформалардың жалпы бағытын айқындаған маңызды стратегиялық бағдар болды. Жоспарды іске асырған жылдарда Қазақстан халқы 780 мың адамға көбейіп, 19,5 миллионнан 20,3 миллионға жетті. Күтілетін өмір сүру ұзақтығы – 70,4 жастан 75,4 жасқа дейін, урбанизация деңгейі 2020 жылғы 59 пайыздан 2025 жылы 63 пайызға дейін ұлғайды. Жан басына шаққандағы ЖІӨ 9,1 мың АҚШ долларынан 14,7 мың АҚШ долларына дейін өсті.

2025 жылғы тамызда Жоспардың орнына тың тәжірибе мен осы уақытта қалыптасқан жағдайды ескере отырып, 2030 жылға дейінгі Қазақстанның өңірді дамыту тұжырымдамасы қабылданды.

Президенттің орталықтан бөліп шығаруға және өңірлерге барынша дербестік беруге арналған бағдары реформалардың негізгі, тіпті мәні жағынан ең революциялық бағытына айналды. Тарихымызда алғаш рет орталық билік өкілеттіктермен бөлісу және басқару тетіктерін экономикалық жағынан ғана емес, саяси тұрғыдан да өңірлердің қолына беру жөнінде шешім қабылдады.

Шала шешімдер қабылдамау үшін революция эволюциялық жолмен іске асырылатыны белгілі. 2021 жылғы шілдеден бастап ауыл, кент және ауылдық округ әкімдерін тікелей сайлау бойынша пилоттық жоба басталды. Нәтижесінде, 2023 жылғы тамызға дейін 1 668 әкім сайланды, олардың 57 пайызы негізінен қырықтың қырқасына шыққан жаңа есімдер болды. Атап айтқанда, олар сол жердегі мәселелерді жақсы білетін мұғалімдер мен дәрігерлер, фермерлер мен кәсіпкерлер және кәсіпорын басшылары еді.

Келесі кезеңде, 2023 жылғы қарашада 42 ауданда және 3 өңірлік маңызы бар қалада аудан және қала әкімдерінің пилоттық сайлауы өтті. Дауыс берушілердің 63 пайызы қатысқан сол қызу науқанды көпшілік ұмытпаған да болар. Себебі ол кезде бұрын-соңды болмаған белсенділік байқалып, сайлауға түсуге 250-ге жуық адам өтініш берген болатын.

Пилоттық сайлау өзінің тиімді екенін көрсетті және бүкіл ел бойынша аудан әкімдерін сайлау процесін өткізуге түрткі болды. 2025 жылға қарай аудан әкімдері 100 пайыз өз жерінен сайланатын болды. Оның ауқымы одан әрі де тереңдей түспек. Мемлекет басшысы 2024 жылғы Жолдауында 2025 жылдан бастап облыстық маңызы бар қала әкімдерін тікелей сайлау жүйесіне көшу туралы түбегейлі шешімді жариялады. Жаңа жүйе бойынша алғашқы сайлау биылғы қазанда Семейде өтті.

«Кім сайласа, соның алдында есеп беру» деген ұмытылған, тіпті таныс емес қағидат өңірлерде алғашқы қадамын жасады. Бұл өз кезегінде Қазақстанның ілгерілеуіне тың серпін болмақ.

Алайда бюджеттік қатынастардың біржақты жүйесінің тежеуі салдарынан өңірлердің өзін-өзі қамтамасыз етуінің негізгі тірегі – қаржыны бір орталыққа шоғырландырмау әлі күнге дейін қарқын ала алмай келеді.

Иә, 2019 жылдан бастап аймақ бюджеттеріне түскен салық 2,4 трлн теңгеден 2024 жылы 7,4 трлн теңгеге дейін үш есе өсті. Дегенмен республикалық бюджеттен субвенциялар да осындай қарқынмен ұлғайып, 2024 жылы 5,3 трлн теңгеге жетті. Ал нысаналы трансферттермен бірге олар жергілікті бюджеттердің кіріс бөлігінің 7,3 трлн теңгесін құрады.

Орташа алғанда, ел бойынша өңірлердің орталыққа тәуелділігі шамамен 50, ал кей жерлерде 70 пайыздан асты. Бұл ретте өңірлердің өз кірісі 17-23 пайыздан аспайды. Жағдай тығырыққа тірелді: бюджетке масыл болғаны үшін ешкім жауап бермейді. Еш қиналмай кепілдендірілген трансферттерді алып отырған өңірлерге экономикалық тәуелсіздік алу үшін жанталасудың тіптен керегі жоқ.

Осы тығырықтан шығу үшін Мемлекет басшысының бастамасымен Қазақстанда, бір жағынан, өңірлердің бюджеттік дербестігін ынталандыруға, екінші жағынан, олардың жауапкершілігін күшейтуге бағытталған бюджетаралық қатынастарды ауқымды өзгерту іске асырылып жатыр. Өзгерістердің бір бөлігі жаңа Бюджет кодексіне де енгізілді. Реформалар бюджет деңгейлері арасында трансферттерді бөлу жүйесін қайта құруға арналған.

Енді, 2026 жылдан бастап республикалық бюджеттен бөлінетін жалпы сипаттағы трансферттер өңірлік стандарттар жүйесінің (ӨСЖ) көрсеткіштеріне байланысты болады. Өңірлер осы қаражат шеңберінде әлеуметтік нысандарды, көлікті, жолдарды, коммуникацияларды, тұрмыстық қызмет көрсетуді және демалысты қоса алғанда, инфрақұрылымды 12 бағытта теңестіруге міндеттеледі. Бұл ретте әлсіз дамыған өңірлер орташа көрсеткіштерге жету үшін көбірек қаржы алады. Жаңа тәсіл бюджетті ұтымды бөлумен қатар, өңірлер арасында және өңірлер ішінде инфрақұрылымға қол жеткізудегі алшақтықты азайтады. Сондай-ақ елді мекендерді дамытуды тиімді жоспарлауға мүмкіндік береді.

Өңірдегі бағдарламаларды іске асыруға берілетін мақсатты трансферттерге келетін болсақ, мұнда жоғары әлеуметтік-экономикалық әсер беретін, құны айтарлықтай деңгейдегі аса маңызды нысандар мен ұлттық мәнге ие жобаларды ғана қаржыландыру сақталады. Базалық инфрақұрылымды дамыту жөніндегі өңірлік жобалар (сумен қамтамасыз ету, газдандыру, жолдарды жөндеу, ТКШ және т.б.) енді өңірлердің үш жылдық инвестиция жоспарына енгізіледі және жергілікті бюджет есебінен немесе ӨСЖ көрсеткіштеріне байланысты жалпы сипаттағы трансферттер арқылы жабылады.

Реформалардың тағы бір мақсаты – жергілікті бюджеттердің кірісін көбейту. Сол үшін бизнестен түсетін салықтардың көп бөлігін өңірлерде қалдыру жоспарда бар. Бұған дейін ұзақ уақыт бойы аудан әкімдерінің өз бюджеті болмағаны және олардың облысқа толықтай тәуелді болғаны белгілі. Енді жаңа Бюджет кодексі бойынша шағын және орта бизнестен түсетін корпоративтік табыс салығы аудандық бюджеттерге беріледі. Бұл мәселе жеке табыс салығына да қатысты екенін атап өткен жөн. Мұндай шара аудан әкімдіктерінің қаржылық мүмкіндіктерін нығайтады. Облыстардың кірістерінің 70 пайызы аудандық бюджеттерге және облыстық маңызы бар қалалардың бюджеттеріне шоғырланатын болады. Бұл әкімдерді кіріс базасын ұлғайтуға ынталандырады.

Жаңа Бюджет кодексіне өңірдің салық әлеуеті жаңа көрсеткіш ретінде енгізілді. Ол жергілікті органдарды өз кірісінің өсуіне ынталандыруға тиіс. Бұл ретте сәтсіз кіріс жоспары үшін биліктің әрбір деңгейі жеке-жеке жауапкершілік арқалайды.

Осы ауқымды реформалардың нәтижесінде алдағы үш жылда өңірлердің қаржылық дербестігі айтарлықтай өседі деген сенім бар. Жергілікті бюджеттердің республикалық бюджетке тәуелділігі орта есеппен 50,7 пайыздан 33 пайызға дейін төмендейді. Ал өңірлердің кірісі 2026 жылғы 10,7 трлн теңгеден 2028 жылы 13,3 трлн теңгеге дейін, яғни 24,3 пайызға артады.

Президентіміз Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаевтың бір орталықтан алшақтатуға бағытталған реформалары бір реттік науқан емес, ол – Қазақстанның бүкіл мемлекеттік басқару жүйесін жан-жақты трансформациялауды көздейтін қадам. Қазірдің өзінде бюджетаралық салада нақты, шамалаған нәтижелерге қол жеткізе бастадық. Әрине, реформа дегеніміз – процесс. Десе де, бұл жолдағы өзгерістердің бағыты айқын белгіленген, яғни ол – бір орталыққа қатаң бағынған модельден нақты қаржылай тәуелсіз, өз дамуына өзі жауап беретін өңірлер моделіне дейінгі ауқымды үдеріс.

ЕЛДІҢ ҚАН АЙНАЛЫМ ЖҮЙЕСІ

Ел, мемлекет дегеніміз жекелеген өңірлер мен әкімшілік бірліктердің механикалық жиынтығы емес. Ол – біртұтас тірі ағза және оның жалпы өркендеуі әрбір органы мен жасушасының дамуына, әл-ауқатына байланысты болады. Ағза өмір сүріп, жетілуі үшін қан айналым жүйесі – заманауи инфрақұрылым, сапалы автомобиль жолдары мен теміржолдар қажет. Олар, біріншіден, адамдар мен тауарлардың еркін қозғалысын қамтамасыз ете отырып, елдің өңірлерін біртұтас жүйеге біріктіреді, екіншіден, құн жасаудың жаһандық тізбегіне кірігуіне жағдай жасайды.

Тәуелсіздіктің елең-алаң шағында еліміздегі жалпы қолданыстағы көлік желісі КСРО-дан мұра болып қалған 14,5 мың шақырым теміржол мен 86,8 мың шақырым автомобиль жолы болды. Алайда олар бұрынғы саяси-экономикалық жүйенің мүддесіне сай салынғандықтан, басты магистральдар меридиан бағытымен орналасқан еді. Сондықтан Қазақстанның өңірлері арасындағы ішкі байланыс дамымай қалды. Сонымен қатар 90-жылдары жаңадан құрылған ел енді еңсесін тіктеп, өмір сүру үшін күресіп жатқанда, ескірген технологиямен салынған жүздеген шақырым жолға тиісті күтім жасалмай, біртіндеп жарамсыз бола бастады. Жаңа көлік артерияларын салу қарқыны экономиканың өсіп келе жатқан қажеттіліктеріне ілесе алмады.

Өңірлерді жаңа және жөнделген жолдар желісімен байланыстыру міндеті біртіндеп шешілді, бірақ олардың саны мен сапасы халық пен экономиканың қажеттіліктерін қанағаттандырмады. Көлік инфрақұрылымының лайықты деңгейі туралы берілген көптеген уәде, өкінішке қарай, тек сөз жүзінде немесе есептердегі цифрлар күйінде қалды.

Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаевтың реформалары экономикалық өсу мен әлеуметтік тұрақтылықтың маңызды факторы ретінде өңірлердің теңгерімді дамуы мен интеграциясына, елдің бірыңғай, тиімді көлік жүйесін құруға баса назар аудара отырып, бұл бағыттағы жұмысқа жаңа серпін берді. Әлемдегі тоғызыншы елдің ауқымды территориясын ескере отырып, өңірлердің көліктік байланысы президенттік саясат басымдықтарының біріне айналды.

Автомобиль жолдары саласында кейінгі алты жылда Орталық – Шығыс, Орталық – Оңтүстік, Талдықорған – Өскемен, Ақтөбе – Атырау – Астрахань және басқа да негізгі көлік дәліздерін қоса алғанда, республикалық маңызы бар 4,4 мың шақырымнан астам жол қайта жаңартылды. 2025 жылы жол құрылысы, қайта жаңарту және жөндеу жұмыстары 13 мың шақырымды қамтыды.

Президент тапсырмасымен қазір жалпы ұзындығы 890 шақырым болатын «Астана – Ырғыз» жаңа автомагистралін салу жұмысы басталып жатыр. Бұл жол Қорғас орта дәлізі мен Каспий теңізіндегі порттардың арасын жалғап, өңірлер байланысының маңызды тетігіне айналады. Жалпы, 2030 жылға дейін жаңа автожолдардың ұзындығы 4,7 мың шақырымға жетеді. Оның 3,7 мың шақырымы І санаттағы жол екенін айта кеткен абзал.

Егер 2010 жылдан 2019 жылға дейін қатты жабыны бар жалпыға ортақ автомобиль жолдарының ұзындығы 1,3 пайызға қысқарса, 2019-дан 2024 жылға дейін ол 2,5 мың шақырымға немесе шамамен 3 пайызға ұлғайды. Осы орайда бұл жай ғана жолдар емес, ол елдің барлық ағзасын байланыстыратын толыққанды қан айналым жүйесі екенін айта кету керек.

Қазақстанның кең-байтақ аумағын байланыстыру үшін дәстүрлі түрде жүк тасымалының басты арнасы саналатын теміржолдар аса маңызды. Дегенмен 2010 жылдардың соңына қарай теміржол желілерінің жалпы ұзындығы 16 мың шақырым болды және олардың тозу деңгейі 57 пайызға жетті. Осыған байланысты 2029 жылға дейін 5 мың шақырым жолды салу және жаңғырту, 11 мың шақырымын жөндеу жоспарлануда. Бұл теміржол желісінің негізгі учаскелерінің өткізу қабілетін еселеп көбейтеді, пойыз қозғалысының жылдамдығы мен қауіпсіздігін арттырады.

2025 жылғы 30 қыркүйекте Мемлекет басшысы ұзындығы 836 шақырым болатын «Достық – Мойынты» теміржол учаскесінің екінші желісін іске қосты. Ол Қытаймен екі теміржол шекара өткелінің бірі Алашаңқайға шығуға мүмкіндік береді. Осы ірі инфрақұрылымдық жоба өткізу қабілетін бес есе арттыруға және жүктердің өтуін 42 пайызға жеделдетуге мүмкіндік береді. Бұл Қазақстанды Еуропа-Қытай көлік дәлізінің негізгі буынына айналдырады.

Жақын арада Алматы айналма теміржолының құрылысы аяқталады, ал 2027 жылға қарай Дарбаза – Мақтарал тармағы іске қосылмақ. Бұл жобалар елдің транзиттік әлеуетін арттырумен қатар, өңірлердің жаңа өсу нүктесіне айналады. Сонымен қатар өңірлердің жеткізу тізбегіне қосылуына мүмкіндік береді.

Көлік әлеуетін тиімді іске асыру локомотив пен вагон паркін жаңартуды талап етеді. Қазір 2 мыңға жуық локомотив және 142 мыңға жуық жүк вагоны пайдаланылып келеді. 2029 жылға дейін 450-ден астам жаңа локомотив пен 7 мың вагонды пайдалануға беру жоспарда бар. Бұл тұрғыда Президенттер Қасым-Жомарт Тоқаев пен Дональд Трамп арасындағы уағдаластық бойынша америкалық локомотивтерді беруге және оларға қызмет көрсетуге арналған біздің тарихымыздағы АҚШ-пен арадағы ең ірі келісімшарт дер кезінде жасалған қадам болды. Америкалық көшбасшы келісімді тарихи деп атады: келісім үздік сипаттамалары бар 300 жүк локомотивін Қазақстанда өндіруді көздейді. АҚШ-тың сауда министрі Говард Латник бұл мәміле Еуропа мен Азия арасындағы көлік дәлізінің жалпы дамуына ықпал ететінін атап өтті.

Еліміз арқылы шығыстан батысқа және солтүстіктен оңтүстікке қарай өтетін трансқұрлықтық дәліздердің әлеуеттері өте зор. Қазақстан арқылы транзиттік ағын соңғы 10 жылда екі есеге артып, 27,4 млн тоннаға жетті, ал 2029 жылға қарай оны 67 млн тоннаға дейін ұлғайту жоспарда бар. Халықаралық логистикалық маршруттар өңірлерді даму үшін де маңызды. Қазірдің өзінде біз өңірлерде әлемдік деңгейдегі жаңа қойма терминалдарының ашылып жатқанын көріп отырмыз. Бұл – инфрақұрылымның өзгеше, жаңа деңгейі. Сондай-ақ облыстар мен аудандардың тұрғындары сезінетін «үлкен әлем тынысы».

Осы тұста бірнеше облыс арқылы екі тармақпен – Оңтүстік және Орталық Қазақстан арқылы Каспий жағалауындағы порттарға дейін өтетін Транскаспий халықаралық көлік бағытының маңызы зор. Мұхитқа шығу мүмкіндігі жоқ еліміз үшін бұл – «ұлы дала теңізі» арқылы өтетін мұхитаралық бағыттың баламасы. Бір кездері осы аумақтардың дамуына серпін берген, Шығыс пен Батысты байланыстырған Ұлы Жібек жолы сияқты Шығыс Азиядан Еуропаға дейінгі орта дәліз бүгінде өңірлерімізді әлемге және әлемді өңірлерге ашатын қақпа болып отыр.

ҚАЗАҚСТАННЫҢ НЕЙРОН ЖЕЛІСІ

Егер көлік инфрақұрылымы өзінің тармақталуы мен функционалдығына қарай мемлекеттің қан айналым жүйесі болса, онда оған ұқсастырып, цифрлық инфрақұрылымды оның нейрон желісі деп айтуға болады. Шеткері аймақтарды қоса алғанда, бүкіл организмнің орталық жүйке жүйесімен байланысы жақсы болған сайын, ол соғұрлым өміршең келеді, әр жасушасымен цифрлық дәуірдегі ішкі және сыртқы ортаның қажеттілігі мен қиындығына жауап беруге қауқарлы болады.

Бұл жерде даму көшінен көз жазып қалуға болмайды. Ұшы-қиыры жоқ далада жатқан шалғай ауылмен бірге жаппай цифрландыру және жасанды интеллектіні енгізу бүгіннің өзінде ұлттың тиісті деңгейде дамуын қамтамасыз етіп, оны ертең нағыз бәсекеге қабілетті ел етеді.

Цифрландырудың «екінші толқыны» назарды мемлекеттік қызметтердің салыстырмалы тар сегментінен цифрлық теңсіздікті еңсеруге, цифрлық технологияларды күнделікті өмір мен экономикаға интеграциялауға аударды. Ол инфрақұрылымды, нормативтік базаны, цифрлық дағдыларды, стартаптар мен инновацияларды қамтиды. Басты мақсат – барлық өңірде, соның ішінде шалғайдағы ауылдардың тұрақты кеңжолақты интернетке қосылуды қамтамасыз ету.

Алайда шағын қалаларда, қала маңында және ауылдарда қолжетімділік арналары әбден ескірген. Мұнда негізінен ADSL технологиясы, яғни «мыс» телефон арналары арқылы 10 Мбит/сек жылдамдықпен беріледі. Кеңжолақты оптикалық-талшықты байланысқа қосылуды қамтамасыз ету ауылдық жерлерде – небәрі 18 пайыз, шағын қалаларда – 28 пайыз, ал ірі қалаларда – 44 пайыз.

Бұл ретте Қазақстан аумағы бойынша шашыраңқы орналасқан елді мекендер байланыс операторлары үшін экономикалық тұрғыда тартымды емес. Олар халық пен бизнес тығыз шоғырланған, халқы тығыз орналасқан қалаларға басымдық береді. Мұндай жағдайда кез келген елді мекендерден тыс жерлердегі ауылшаруашылық кәсіпорындарын немесе айдаладағы трассалар бойын интернетпен қамту туралы айтпаса да болады.

Мемлекет басшысының тапсырмасымен 2023 жылғы қазанда қабылданған «Қолжетімді интернет» ұлттық жобасы цифрлық алшақтыққа берілген жүйелі жауап болды. Оның мақсаты – 2027 жылға қарай барлық елді мекеннің жылдамдығы кем дегенде 100 Мбит/сек болатын интернетке қол жеткізуіне жағдай жасау.

Үш мыңнан астам ауылда талшықты-оптикалық байланыс желілерін салу жұмыстары жүргізіліп жатыр. Шағын және орта байланыс операторларын қолдау арқылы 400 мың үй шаруашылығына жоғары жылдамдықты интернет жеткізілетін болды.

Шалғайлығына немесе географиялық орнының қиындығына қарай сымды интернетке қосу мүмкіндігі жоқ 500-ден астам ауылда ғарыштық байланыс жүйесінің ресурстары пайдаланылады. Мәселен, 2025 жылғы маусымда Цифрлық даму министрлігі мен Starlink компаниясы еліміздің аумағында спутниктік интернетті ресми түрде іске қосу туралы келісімге қол қойды. Бұл шалғай және жетуі қиын аудандарда цифрлық байланысты қамтамасыз етуге көмектеседі.

Республикалық және негізгі облыстық автожолдарды мобильді интернетпен қамту үшін 480-нен астам антенна-діңгекті құрылыстар салынады. Барлық республикалық маңызы бар қалалар мен облыс орталықтарында 5G желілері таратылады.

Технологиялар дүниеге келіп, стартаптар дамитын және цифрлық дағдыларды үйретіп, білім беру жобаларын жетілдіретін кәсіби қауымдастықтар қалыптасатын кеңістіктерді, өңірлік хабтарды өркендету – Қазақстанның бүкіл аумағында цифрлық экожүйеге қол жеткізудің маңызды элементі болып отыр.

Қазір елордадағы Astana Hub-тан кейін технологиялық кәсіпкерлікті және цифрлық инфрақұрылымды дамыту үшін жұмыс істейтін 19 өңірлік IT-хаб ашылды. Бұл бастама – елді цифрлық трансформациялау тұрғысынан өңірлерді дарынды адамдар мен инвестициялар тарту орталығына айналдыратын болашақ экономикасына жасалған маңызды қадам.

АДАМ КАПИТАЛЫ ЖӘНЕ ӘЛЕУМЕТТІК ИНФРАҚҰРЫЛЫМ

Біз жас әрі тез өсіп келе жатқан ұлтпыз. 2023 жылы Қазақстан халқының саны 20 миллионнан асты. Бұл – жиынтық туу коэффициентінің өсуінің нәтижесі. 2020 жылы аталған көрсеткіш Тәуелсіздік алғалы бері ең жоғары деңгейге, 3,13-ке жетті. Ал ауылдарда ол 3,56 көрсеткішке дейін өсті. Басқаша айтқанда, еліміздегі бір отбасыға орта есеппен үш және одан да көп баладан келіп отыр.

Алайда туу көрсеткіші бойынша өңірлер арасында айтарлықтай айырмашылық бар. Бұл көрсеткіш елдің оңтүстігінде шырқау шыңына жетсе, солтүстікте құлдырап тұр. Ауыл мен шағын қалаларда инфрақұрылымның дамымауы салдарынан болған демографиялық алшақтық көші-қон үдерісінің бақылаусыз қалуымен күрделене түсті. Мемлекет басшысы атап өткендей, бұл жұрттың бәрі тұрғысы келетін ірі қалаларымыздың инфрақұрылымына орасан зор салмақ түсіріп отыр.

Мұндай жағдайда адамдардың өмірі мен дамуы үшін жергілікті жерлерде сапалы тұрғын үй мен заманауи әлеуметтік инфрақұрылымнан бастап қолжетімді білім беруге, денсаулық сақтауға және цифрлық қызметтерге дейін жайлы және қауіпсіз жағдай жасау аса маңызды. Халық санының өсуі және оның негізгі игіліктермен қамтамасыз етілу деңгейі бір-біріне сәйкес болуға тиіс.

Қазақстан – әлеуметтік мемлекет, біз үшін азаматтарымыздың әл-ауқаты бірінші орында. Мемлекет басшысы атап көрсеткендей, жергілікті жерлерде әлеуметтік инфрақұрылымды дамытуға бөлінген қомақты қаражат та – экономикаға салынған инвестиция. Ол тек адам капиталы арқылы жүзеге асырылатын жанама инвестиция түрі. Әлеуметтік саланы дұрыс қаржыландыру бұл – ең алдымен, ұзақмерзімді перспективада қайтарып алу үшін сауатты түрде салынған қаражат.

Қамқорлық пен қайырымдылық туралы камера алдында айтылған ұрандар емес, осындай салауатты мемлекеттік прагматизм ғана өңірлердегі адамдардың өмір сүру деңгейін көтеруге мүмкіндік беріп, оларға және бүкіл елге жарқын болашаққа деген үміт сыйлайды.

Осы тұрғыдан алғанда, әлеуметтік мемлекет жақсы ата-ана сияқты: ең алдымен, өз азаматтарының білімі мен денсаулығына қамқорлық жасайды.

2019 жылдан бастап өңірлерде 1 миллион оқушы орнына есептелген 1 200 жаңа мектеп салынды. Бұл – рекордтық көрсеткіш. Ауылдық жерлерде 3 мыңнан астам мектеп жаңғыртылды, 100-ден астам үш ауысымды және апатты мектептер мәселелері шешілді. Сондай-ақ 200 мектепте орын тапшылығы жойылды. Сыбайлас жемқорлардан алынған қаражатты жинақтайтын Білім беру инфрақұрылымын қолдау қорының арқасында 74 заманауи мектеп ашылып, тағы 15 мектептің құрылысы жүргізіліп жатыр. Өңірлердегі мектеп реформасының басым бағыттарының бірі – тұрғылықты жеріне қарамастан, сапалы білім алуға тең қол жеткізу және оқыту үшін заманауи жағдайлар жасау.

«Жайлы мектеп» ұлттық жобасы аясында 2024-2025 жылдар аралығында 460 мың оқушы орнына арналған 217 мектеп салу жоспарланған болатын. Оның 40 пайыздан астамы ауылдық жерлерде бой көтермек. Олардың көпшілігі қазірдің өзінде салынып болды, тағы 41 мектептің құрылысы аяқталуға жақын. Бұл жай ғана жаңа ғимараттар емес. Олар – балалар заманауи талаптарға сай жағдайда оқуға мүмкіндік алатын жаңа өсу нүктелері.

Мектеп инфрақұрылымының бірыңғай заманауи форматына көшудің келесі кезеңі қолданыстағы оқу орындарын реновациялау болмақ. Ол таяудағы үш жыл ішінде 1 200-ден астам мектепті қамтиды. Оның жартысынан көбі ауылдық мектептер екенін атап өткен жөн.

Мұнда сөз тек ғимарат тұрғызу, инженерлік желілерді тарту немесе мектеп аумағын абаттандыру жөнінде болып отырған жоқ. Жоғары жылдамдықты интернетке қол жеткізу, заманауи оқу кабинеттері, жаңа білім беру технологиялары сияқты мазмұндық жағына баса мән берілмек. Оның бәрі ауыл балаларына сапасы жағынан ірі қалалардың лицейлерінде оқудан кем түспейтін жағдайда білім алуға мүмкіндік береді.

Қазақстандағы мектеп қала мен ауыл арасындағы шекаралар жойылатын тең мүмкіндіктер кеңістігіне айналуға тиіс. Жақын арада білім берудегі өңірлік теңсіздік еңсеріледі. Ал әрбір бала тұрғылықты жеріне қарамастан, өзінің әлеуетін ашуға және елдің болашағына үлес қосуға мүмкіндік алады.

Қазір денсаулық сақтау жүйесінде де осындай үдеріс жүріп жатыр.

Қазақстанда денсаулық сақтау инфрақұрылымы 2010 жылдардың аяғында, коронавирус пандемиясының дәл алдында ілгері жылжымай, керісінше кері кетті. Бұл кері кету 1990 жылдардың ортасынан басталды, 2000 жылдардың ортасына қарай шамамен екі мыңнан бір мыңға дейін азайып қалды. Егер 1991 жылы медициналық мекемелер бірден 230,4 мың науқасты қабылдай алса, 2019 жылы тек 96,3 мың науқасты қабылдайтын мүмкіндігі болды.

Денсаулық сақтау саласына қаражат жеткіліксіз болған тоқсаныншы жылдар туралы айтпаса да түсінікті. Ал одан кейінгі жылдарда ойдан шығарылған қаржылық жағынан негіздеу мәселелері бірінші орынға шықты. Бұл тәсілдердің салдарын халық ауылды айтпағанда, елорданың өзінде орындар, жабдықтар, дәрі-дәрмектер жетіспеген пандемия кезінде қатты сезінді.

Пандемиядан алған сабақ бекер болған жоқ. Қазақстан медициналық инфрақұрылымды жан-жақты дамыту мен жаңартуды қолға алды. 2022 жылдан бастап бүкіл ел бойынша 927 денсаулық сақтау нысаны салынды. Ең бастысы – ауылға түбегейлі түрде көңіл бөліне бастады. 2022 жылдың қыркүйегінде Президент Қасым-Жомарт Тоқаев Реформалар жөніндегі жоғары кеңестің кезекті отырысында «Ауылдық денсаулық сақтауды жаңғырту» ұлттық жобасын мақұлдады.

Ұлттық жоба аясында 655 медициналық нысанның құрылысы көзделген. Соның 596 амбулатория, фельдшерлік-акушерлік және медициналық пункттер пайдалануға берілді. 2025 жылдың соңына дейін қалған 59 бастапқы медициналық-санитарлық көмек көрсету нысандарын ашу жоспарланып отыр. Сонымен қатар 32 көпсалалы орталық аудандық ауруханаларды жаңғырту жұмыстары жүргізілуде. Барлық инфрақұрылым жарқын болашаққа бағытталып құрылуда. Бұл өңірлердегі медициналық қызметтердің сапасы түбегейлі жаңа деңгейге көтеріліп келеді дегенді білдіреді.

Әлеуметтік инфрақұрылымды дамыту – Қазақстанның болашағына салынған стратегиялық инвестиция. Оны табысты іске асыру шикізаттық экономикадан адами капиталға негізделген экономикаға көшуді жылдамдатады. Ол өмір сүру деңгейіндегі теңгерімсіздік мәселесін шешіп қана қоймай, алдағы онжылдықтарда өңірлердің орнықты дамуы, әлеуметтік тұрақтылығы мен экономикалық бәсекеге қабілеттілігі үшін негіз болады.

Бүгінде ел азаматтарының 37 пайызға жуығы немесе шамамен 7,5 млн адам ауылда тұрады. Алайда жыл сайын ауыл халқының да, ауылдардың да саны азайып келе жатқаны белгілі. Мұны жаман деуге де, жақсы деуге де болмас, бұл – елдің дамуы мен ондағы ауыл халқының үлесі арасындағы арақатынастың объективті көрінісі ғана.

Бұл арақатынастың мәні мынадай: елдің экономикалық, әлеуметтік және технологиялық даму деңгейі артқан сайын, ауыл халқының да үлесі соғұрлым азая түседі. Бұл екі өзара байланысты үдерістің нәтижесі – экономикалық өсіммен қатар жүретін урбанизация + еңбек күшіне сұранысты төмендететін ауыл шаруашылығын механикаландыру. Аталған заңдылық ауыл тұрғындары санының табысқа тікелей тәуелділігінен айқын көрінеді: жан басына шаққандағы жалпы ішкі өнім неғұрлым жоғары болса, ауыл тұрғындарының үлесі соғұрлым аз болады.

Еліміздегі осы екі көрсеткішті көршілерімізбен және әлемдегі ең дамыған экономика иесі саналатын АҚШ-пен салыстырып көрейік. АҚШ-та ауыл халқының үлесі шамамен 16,5 пайыз, ал жан басына шаққандағы жалпы ішкі өнім 85 810 долларға тең. Аталған көрсеткіш Ресейде – 26 пайыз және 14 889 доллар, Қытайда – 34,5 пайыз және 13 303 доллар, Қазақстанда – 37 пайыз және 14 445 доллар, Өзбекстанда – 49,4 пайыз және 3 162 доллар. Мұнда екі полюс – ауыл халқының үлесі шамалы АҚШ және жан басына шаққандағы жалпы ішкі өнімі төмен, тұрғындарының жартысына жуығы ауылдарда тұратын Өзбекстан көрсетілген. Бұл табыс деңгейі төмен болған сайын, ауылда тұратын халық саны көп болады деген модельді растайды.

Алайда осы үрдістің объективті сипатына қарамастан, ауыл айрықша қолдауды және дамытуды қажет етеді. Ауыл тұрғындарының барлық заманауи өмір сапасына сай жағдайларын жасап, олардың өмір сүру деңгейіндегі алшақтықты азайту керек. Ауыл әрдайым халқымыздың рухани тірегі мен алтын бесігі болды және солай болып қала береді. Ол халықтың ішкі жан дүниесі мен өзіндік ерекшелігін айқындайды және оның жоғалуы қалыптасып келе жатқан ұлттың түпкі мүддесіне ауыр соққы болары сөзсіз.

Осы тұрғыдан алғанда, Мемлекет басшысының ауыл мен ауыл-аймақтарды дамыту жөніндегі бастамалары тек экономикалық немесе әлеуметтік бағытты қамтымайды. Олардың ішкі пайымы, сайып келгенде, мемлекетті мемлекет ететін негізгі құндылық – ұлттық бірегейлігімізді сақтау әрі нығайтуды көздейді.

Сондықтан Президентіміз

Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаевтың сайлаудан кейін, 2022 жылғы 26 қарашада қол қойған алғашқы Жарлығы Қазақстан Республикасының ауылдық аумақтарын дамытудың 2023-2027 жылдарға арналған тұжырымдамасы туралы құжат болды. Мемлекет басшысы ұлықтау рәсімінде сөйлеген сөзінде: «Менің сайлауалды бағдарламамда ауылды дамытуға ерекше көңіл бөлінді. Қазіргі таңда азаматтарымыздың 40 пайызға жуығы ауылдық жерде тұрады. Халқымыз «Ауыл – ел бесігі» деп босқа айтпаған. Сондықтан ауыл тұрғындарының тұрмыс жағдайын жақсарту – біз үшін абыройлы іс», – деп атап көрсетті.

Тұжырымдаманы іске асыру үшін жұмыс құралы ретінде әлеуметтік, инженерлік және көлік инфрақұрылымын жаңғыртуға бағытталған «Ауыл – ел бесігі» (2019) бағдарламасы енгізілді. 2027 жылға қарай даму әлеуеті анағұрлым жоғары 3 500 ауылда тұратын 7 миллион ауыл тұрғыны үшін негізгі көрсетілетін қызметтер мен инфрақұрылымның заманауи деңгейі қамтамасыз етіледі. Соның аясында жаңа мектептер мен медициналық мекемелердің бой көтеруі, мәдениет және спорт нысандарының ашылуы, ауылда жолдардың салынуы, сумен және электрмен қамтамасыз ету, жылдамдығы жоғары интернет тарту, халыққа қызмет көрсету орталықтарын ашу сияқты іс-шаралар қолға алынады.

Ауыл тұрғындарының табысын агроөнеркәсіптік өндірісті, кәсіпкерлікті және ауыл шаруашылығы кооперациясын дамыту арқылы көбейту жоспарда бар. Шағын шаруашылықтарды біріктіру фермерлерге жерді, ауыл шаруашылығы техникасын, суару жүйелерін бірлесіп пайдалану есебінен шығынды азайтуға және өнім көлемін арттыруға, делдалсыз тұрақты өткізуді жолға қоюға мүмкіндік береді. Бұл жерде жеңілдетілген шағын несиелер мен лизингке техника беру арқылы ауылда шағын бизнесті және кооперацияны дамытуға бағытталған «Ауыл аманаты» жобасы (2023) маңызды тетіктің біріне айналды.

Тұжырымдаманы іске асыру қорытындысы бойынша табысы ең төмен күнкөріс деңгейінен аз адамдардың үлесі – 5,8 пайызға дейін, жұмыссыздық 4,2 пайызға дейін төмендемек. Сумен қамту – 100 пайызға, интернет тарту – 97 пайызға, жергілікті жолдардың қалыпты жағдайы 95 пайызға жетеді деп жоспарланған.

Ауылды дамыту мен оның мәселелерін шешу тек аграрлық сектордың тиімділігін арттыру емес. Бұл – қазақ халқының мәдени бірегейлігін сақтау мәселесі. Жүйелі реформалардың арқасында біз ұлт бесігін жаңғыртып, ауылды өмір сүруге және батыл бастамаларды жүзеге асыруға қолайлы мекенге айналдырамыз.

…Бірде Орал қаласында жастармен кездескен кезімде мені бір қыздың өмір жолын таңдау туралы әңгімесі таңғалдырды. Шәрипа Базарбаева Астанада журналист мамандығы бойынша білім алып, туған қаласында жергілікті телеарнаға жұмысқа орналасады. Тұрмыс құрады. Бірақ бір сәтте өміріне мән беретін ең маңызды нәрсені уысынан шығарып алғандай сезім пайда болады. Ойлана келе жас жұбайлар «қырға кету», шалғай жерге бару, фермерлік шаруашылықпен айналысып, өз қолдарымен тапқан табыспен өмір сүру туралы шешім қабылдайды.

Қазір олар туған жердің қасиетін бойына сіңіріп, өз ісін дөңгелетіп, мал шаруашылығымен айналысып, мағыналы өмір сүріп отыр. Алған білімі де пайдаға жараған. Шәрипа Instagram-да блог жүргізіп, ауыл өмірі жайында рилстер жариялайды. Оның мұндай контенттері ауыл тіршілігінен алыс мыңдаған адамның қызығушылығын тудырып, көпшіліктің назарын аударды.

Бұл – стереотиптерді бұзу және ауылға деген жаңа көзқарастың қалыптасуы туралы оқиға. Ауыл жайлы өмір сүруге, жақсы жұмыс істеуге және бақытты ұрпақ өсіруге болатын тамаша орын екенін дәлелдейді.

Сондай-ақ бұл – болашақ туралы оқиға. Ауыл мен шалғай елді мекендер бастамашыл әрі батыл адамдар үшін өзін-өзі қамтамасыз ете алатын орталыққа айналатыны туралы нақты мысал. Мұнда, бұрынғыдай, ғасырлар бойы қалыптасқан халықтың шынайы құндылықтары жаңа сипатта жаңғырып, мән-мағынасын жоғалтпай, ұрпақтан-ұрпаққа жетіп, жалғаса береді.

Ауылдың шынайы дамуы – тек экономикалық, әлеуметтік немесе инфрақұрылымдық мәселелерді шешумен шектелмейді. Адам өмірі үшін аса маңызды осы материалдық негіздердің артында тағы бір, материалдық емес ең басты құндылық тұр. Ол – біздің ұлттық бірегейлігімізді қалыптастыратын рухани бастауларды сақтау. Дәл осы рухани негіздер ХХІ ғасырда ұлттың жаңғыруы мен өрлеуінің берік кепілі болмақ.

Бұл қиялдан туған құрғақ сөз де, «патриоттық» тұмар да емес. Жоқ. Бұл – 20 миллион «Мен» деген дауысты біртұтас «Біз» деген үнге біріктіретін жазылмаған ереже, құндылықтар, әдеп нормалары мен мәдени парадигмалар кодексі іспеттес шындық.

Ауыл біздің бірегейлігімізді бекемдейтін, ұлттың сыртқы ортамен араласып кетуіне жол бермей, аласапыранға қарсы тұратын күш болып қала бермек.

Көпшілік пікірге қарамастан, бұл кертартпа күш емес, ілгерілеу күші екенін үнемі назарда ұстауымыз керек. Мұндай күш Кеңес заманында шалғай ауылдардағы ата-әжелеріміз бен ата-аналарымызды білім мен табыс жолына жетеледі. Ондаған жылдан кейін осы күш мыңдаған жасқа 86-ның қаһарлы желтоқсанында бас көтертіп, Тәуелсіздікке жеткізді, егемен еліміздің іргетасын қалады.

Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаевтың Әділетті Қазақстан құру жолындағы реформалары – осы күшке жетелейтін қадам. Ол – қуатты өңірлерден мықты ұлт болашағына бастайтын қарышты қадам.