Главная Хронология Статья

Логика реформ-3: Новое качество нации в XXI веке

Реформалардың мәні – 3: ХХІ ғасырдағы ұлттың жаңа сапасы

Официальный интернет-ресурс Сената

Сенат Парламента Республики Казахстан | Источник ↗ Қазақша ↗

Надежность цитирования достаточная опора Человек или должность Сенатский корпус Дата события 19 июня 2025 В документе достаточно тезисов для уверенной работы, хотя часть формулировок может быть новостным пересказом.

Паспорт доказательности qazvision:document:100 · b00164693a3e

ПервоисточникСенат Парламента Республики Казахстан

Обновлено16 июля 2026, 05:50 UTC

ЯзыкиRU, KK

Типы опорыредакционный факт: 11; прямая речь: 2

Покрытиеполное покрытие

Проверка источникафрагмент источника не проверен

SHA-256 опубликованного текстового слоя: b00164693a3ed8d912f46e1253203f6db7c81d9faae3f0681cc33b4562b320b8

ID цитированияqazvision:citation:document:MA-2025-A03 Ревизия корпусаb9ac88562e0695c2 История изменений

Контекст документа

Сенатский корпус

Тезисы 13 размеченных формулировок внутри документа

Языки 2 RU, KK

Темы 1 тематических входа в этот материал

Геосигналы 0 региональные упоминания не выделены

Тезисы документа Хронология 2025 Позиции по теме G

Тематический состав 1 входов

GНациональная идентичность и культура 13

Источник: опубликованные тезисы Qaz.Vision Открыть тезисы

Рабочий вывод

Что важно в документе

3 сигнала

Позиция

Государству нужен внутренний стержень — национальная идентичность, а не только экономика или политика.

Позиция

Идентичность — первый приоритет, затем экономика и политика.

Позиция

Токаев ставит вопрос национального единства на основе общей идентичности: разные точки зрения — одна нация.

В предыдущей статье мы говорили о том, что XXI век для человечества фактически наступает именно сейчас - четверть века спустя после календарного. И главными его признаками стала разбалансировка многих фундаментальных геополитических основ, заложенных во второй половине XX столетия. Мы разобрали два последовательных ответа Президент а Касым-Жомарта ТОКАЕВА на вызовы новой эпохи: первое - укрепление внутренней стабильности государства за счет политических реформ, второе - экономические реформы, нацеленные на адаптацию экономической системы к меняющейся реальности. Что же станет третьей опорной конструкцией Нового Казахстана?

Мост из прошлого

“Кто я? Откуда? Где страна, где мне не скажут, что я чужой?”

(Из фильма “Султан Бейбарс”, 1989)

Обычно мы рассматриваем историю человечества или нации как факт, оставшийся где-то позади и к текущей реальности - то есть к нашей личной истории - прямо не относящийся. Конечно, мы понимаем и признаем ее влияние - но умозрительно, как бы через толстое стекло, отделяющее историческое событие от непосредственно переживаемого настоящего. Но иногда прикосновение к немым свидетелям прошлого: камню, стене, треснутой чаше - вдруг разбивает глухое стекло, и мы чувствуем в себе биение живого нерва, проходящего сквозь эпохи.

Летом 2023 года по поручению Главы государства я был в Каире по случаю 800-летия великого Бейбарса - султана Египта и Сирии, победителя крестоносцев и монголов, мамлюка и бывшего раба. Центральным мероприятием визита стало открытие после многолетней реставрации мечети, построенной Бейбарсом в XIII веке, - совместного проекта Казахстана и Египта. Исторический артефакт, не теряя духовного предназначения, превратился в современное функциональное пространство, отвечающее эстетике нового времени. Понравилось архитектурное решение - актуальный микс современных технологий и древней основы, как бы перебрасывающий мост из прошлого в будущее.

Но главное впечатление - непередаваемое чувство возвращения, как будто нет пяти тысяч километров, отделяющих от дома: в знакомом орнаменте на стенах, в неуловимо узнаваемых деталях, в двухцветной кирпичной кладке, сделанной еще в XIII веке и реставрированной талантливыми мастерами. Может быть, наш великий земляк мечтал вернуться на родину хотя бы так, чтобы снова ощутить запах жусана, который он вдыхал ребенком на просторах Великой Степи.

В такие минуты ощущаешь себя частью чего-то большего, чем ты есть здесь и сейчас. Частью единого, непрерывного, живого сознания, вобравшего в себя поколение за поколением мысли, чаяния, дух, трагедии и надежды тех, кто был раньше, и тех, кто придет после тебя.

В этом смысле Великая Степь не только историко-географическое пространство, но и духовное измерение, пребывающее в коллективном сознательном. Его питают не бессознательные импульсы архаичного подполья, а общий эмоциональный опыт, рождавшийся в столкновении с другими культурами, испытаниями и победами на тысячелетнем пути. Именно здесь истоки нашей идентичности. Много веков это пульсирующее пространство расширялось, вливая миру свежую кровь, и сужалось, а его бьющимся сердцем - и географически, и духовно - всегда был и сегодня снова становится Казахстан, земля в “центре мира”, к которой мечтал вернуться Аль-Малик аз-Захир Рукн ад-Дин Бейбарс по прозванию Отец Побед.

Потому что, где бы ты ни был, в какие прекрасные края ни занесла бы тебя судьба, нет ничего дороже запаха горькой степной травы.

Не раствориться в потопе истории

Итак, сущностной чертой XXI века стала ломка устоявшихся парадигм, так что нарастание глобальной турбулентности, деформация принципов международного общежития и повсеместное наступление национал-популизма - не просто временные кризисные сдвиги, а определяющие черты новой реальности. Казахстан, как часть мирового организма, тоже вовлечен в этот круговорот.

Чтобы не утонуть в неумолимом потопе истории, государству необходим сильный внутренний стержень - и это не столько экономика и политический строй, которые в принципе универсальны и не зависят от территории и менталитета людей, ее населяющих, а нечто более уникальное, прочное, цементирующее, склеивающее нацию в единый монолит.

Такой молекулярной связью, не позволяющей нации рассыпаться в окружающем хаосе всеобщего кризиса, может быть только единая идентичность, то есть общее для всех граждан ощущение принадлежности к одной на всех культурно-ментальной ценностной матрице.

Чтобы прочувствовать этот тезис, сравним нацию с человеком. Человеческая личность возникает и манифестируется как точка оппозиции Я и не-Я, то есть весь остальной мир. Похожим образом нация идентифицирует себя как точку оппозиции другим - Мы и Они, не позволяя раствориться в окружающей геополитической среде.

Именно сильная национальная идентичность, независимо от происхождения, социального положения, религиозных или политических взглядов, - тот самый внутренний стержень, который способен противостоять центробежным силам и внешним вызовам, скрепляя Казахстан в единый жизнеспособный организм. И если политический строй - это его костяк, экономика - животворная кровь, то идентичность - это душа нации: ее сущность, воля и дух.

Эта аналогия совсем не романтическая абстракция. Из национальной идентичности при всей кажущейся неуловимости ее характеристик вырастают, по Сэмюэлю Хантингтону, национальные интересы. Поэтому определение сферы интересов нации прямо связано с пониманием, кто мы такие и чем отличаемся от других, а значит, без этого понимания невозможно прогнозировать дальнейшее развитие государства и общества.

Что такое Казахстан: этническая целостность, плавильный котел или варящиеся в собственном соку этнокультурные субидентичности, объединенные общим гражданством? Что склеивает ингредиенты национального коктейля: культура, чувство крови, политические ценности, общая история или виденье будущего? Если это культура - едина она или мультикультурна? Присуща ли нам разделяемая всеми супер-идентичность, объединяющая нас поверх этнических, религиозных, социальных и политических идентичностей?

Сама постановка этих вопросов, созвучных, думаю, мыслям многих читателей, предполагает множественность возможных ответов. Пусть нас это не смущает: XXI век, кроме всего прочего, еще и эпоха мирового кризиса национальной идентичности.

Кризис этот наблюдается повсеместно и носит глобальный характер. Его не избежали ни богатая Западная Европа, ни США. Так, классическая модель американского плавильного котла дала сбой в условиях размывания стержневой англо-протестантской идентичности под мощным напором нескольких факторов: массовой иммиграции из Латинской Америки и Азии, растущей популярности мультикультурализма, утверждения групповых идентичностей, основанных на понятиях расы, этноса и пола, усиления влияния диаспор, космополитизма и транснациональной самоидентификации элит.

Серьезный вызов, брошенный традиционной американской идентичности, в последние восемь-девять лет стал причиной, с одной стороны, расового кризиса, вылившегося в массовые протесты под лозунгом “Black Lives Matter”, и, с другой - коренного сдвига внутренней и внешней парадигмы США, на волне которого был избран 47-й Президент Дональд Трамп с его слоганом “Make America great again”. Этот крутой поворот от BLM до MAGA, совершенный за последние годы мировой державой №1 в попытке вернуться к корням национальной идентичности, сделавшей Америку великой, показывает определяющее значение этой нематериальной категории на судьбы мира.

Сперва национальная идентичность - потом экономика и политика - так можно определить ее место в триаде государственных приоритетов любой страны в XXI веке. Думаю, это не будет преувеличением.

И именно поэтому с переломного 2022 года, заявив о строительстве Нового Казахстана, Президент Касым-Жомарт Токаев выдвигает в своей реформаторской повестке ключевой вопрос национального единства с позиций общей для всех граждан Казахстана идентичности: “Мы должны твердо придерживаться принципа “разные точки зрения - одна нация”. Президент страны призывает укрепить национальную идентичность на базе формирования нового качества нации и разделяемых всеми гражданами ценностей.

Параллельные пути - не пересекаются

Скептики скажут: во-первых, все это мы уже слышали не раз за прошедшие тридцать лет, и, во-вторых, вопросами национального единства и общей идентичности прежние руководители государства озаботились с первых лет обретения независимости.

В самом деле, за прошедшие тридцать с лишним лет заявления о казахстанской идентичности и необходимости модернизации сознания нации стали общим местом властного дискурса. Так есть ли принципиальная разница между политикой нациестроительства предшествующего периода и нынешними реформами Президента Касым-Жомарта Токаева?

Спойлер: разница есть - и существенная, чтобы не сказать кардинальная.

Но начнем сначала. Являемся ли мы молодой нацией? И да, и нет. Обретение независимости можно считать стартом появления новой нации и в то же время закономерным продолжением всей долгой исторической цепи, берущей начало как минимум с XIII века, а то и раньше - со времен кочевых цивилизаций саков, гуннов и древних тюрков, оставивших свой след на нашей земле, в культуре и генах. Непосредственное же формирование нашей нации на территории Казахстана началось не сегодня, и даже не 30 лет назад. Оно связано с двумя переплетающимися процессами: первый - зарождение и выделение из конгломерата народов Улуса Джучи казахского этноса, развивавшегося затем более 300 лет в рамках собственной государственности, второй - формирование уникального полиэтничного населения в составе Казахской Советской Социалистической Республики.

Начиная с 1991 года оба эти процесса продолжились уже в государстве-правопреемнике - Республике Казахстан как строительство суверенной нации. Здесь следует различать два пути: снизу - стихийный, естественный процесс общественного “самостроя” в условиях государственного суверенитета и рыночной экономики и сверху - как часть внутренней политики государства по интеграции полиэтничного постсоветского населения в гражданское единство нового типа.

Безусловно, оба пути привели сегодня к совместному результату - тому первичному синтезу традиций, привычек, компромиссов, жизненного опыта, целей, ценностей и идеалов, который дал нам узнаваемое лицо, независимо от этноса, расы или социального статуса. То самое лицо, по которому мы безошибочно узнаем друг друга за границей.

Однако путь “сверху” оказался чуть более тернист и по мере удаления от старта все больше терял энергию изначального импульса. Мы сейчас говорим не о госполитике в целом - внутренней, внешней, экономической, социальной и т. д., а именно о проекте целенаправленного государственного нациестроительства.

Если первые шаги, в том числе закрепленные в Конституции, были достаточно интересны и продуктивны, то впоследствии реальные действия сменились декларациями и утонули в бездонных водах тематического дискурса. Вряд ли кто сегодня вспомнит Концепцию укрепления и развития казахстанской идентичности и единства, принятую президентским указом в 2015 году. Но, думаю, многие помнят программу “Рухани жаңғыру”, которая при определенной инновационности по охваченным смыслам все же затерялась и растворилась в пучине бюрократической документации и отчетности.

Еще была Стратегия развития Казахстана до 2050 года - кроме попадания в топ-30 развитых стран там упоминалась всеказахстанская идентичность как стержень исторического сознания нашего народа и роль казахского народа как объединяющего ядра развивающейся казахстанской гражданской общности.

Эти два тезиса при кажущейся связности констатировали факт наличия двух идентичностей: гражданской, находящейся в процессе развития, и казахской этнической, выступающей в роли ядра притяжения для полиэтничных электронов. Причем в контексте срока действия стратегии окончательное слияние казахстанского атома предполагалось аж к 2050 году.

То есть фиксируются два уровня самоидентификации населения Казахстана: первый - общий для всех, вытекающий из единого гражданства на базе общих политических ценностей, и второй - казахского этноса. Таким образом был задан долгосрочный вектор на параллельное развитие двух идентичностей: гражданской казахстанской и этнической казахской. И, соответственно, откладывалось - как минимум до 2050 года - решение ключевой задачи реального объединения нации под эгидой общей для всех идентичности на базе настоящих, то есть разделяемых людьми, а не искусственно сконструированных ценностей.

Именно здесь проходит водораздел в вопросе формирования национальной идентичности между “старым” и “новым” Казахстаном.

“Модель Токаева”

Так в чем различие старого и нового подходов к вопросу национальной идентичности? Если раньше процесс нациестроительства был преимущественно стихийным, а попытки влияния на него “сверху” ограничивались принятием декларативных механизмов, материализация которых сводилась к тематическому дискурсу в СМИ, обеспеченному госинформзаказом, то “Модель Токаева” предлагает проактивную деятельность государства и общества по отбору и выработке общих ценностей, способных не только сплотить нацию, но и дать ей новое качество в XXI веке.

При этом вместо разделяющего подхода, зацикленного на наличии двух идентичностей, “Модель Токаева” берет за основу тот комплекс общих, разделяемых всеми ценностей - культурных, политических, экономических, бытовых, традиционных, жизненных, сформировавшийся за годы независимости, который объединяет, а не разделяет граждан страны и ложится в фундамент новой общенациональной идентичности. Это тот цементный раствор, с которым можно и нужно работать, укрепляя и совершенствуя в соответствии с требованиями времени. Все его компоненты представляют собой не механическую смесь, а сплав, то есть результат качественной трансформации разнородных составляющих в новую уникальную сущность.

Уникальность, непохожесть, этого сплава определяется не только смешением различных культурно-ценностных элементов, но и преобладанием в нем культурного кода “казахскости”, определяющего сущностные черты общенациональной идентичности народа Казахстана, примерно так же, как “английскость” определяет лицо британской идентичности. При этом и казахская идентичность вбирает в себя культурные элементы других традиций.

Именно элементы казахского культурного кода являются тем самым клеем, который наряду с общим гражданством и иными совместными ценностями обеспечивает единство в многообразии, а также придает нации ту самую неуловимую непохожесть на других, ту соль, благодаря которой в толпе иностранцев мы почти безошибочно выделяем “казахов”, независимо от их этнического происхождения.

Суть этой модели четко сформулирована Главой государства в 2023 году: “Сегодня все наши граждане ощущают себя членами одной большой и единой казахской семьи, по сути, нации /…/ При этом наше этнокультурное многообразие, которым мы по праву гордимся, никуда не исчезнет, а, наоборот, еще более укрепится за счет единой гражданской основы. У нас сложился свой особый уклад жизни, в котором традиции разных культур сливаются в прочный сплав общенациональной идентичности”.

Это смещение акцента нациестроительства с аморфной, безликой, бессубъектной общегражданской модели на ярко выраженную субъектность казахского культурного генотипа - главная сущностная черта “Модели Токаева”. Она проявляется в синтезе отдельных идентичностей в одну объединяющую всех культурно-ментальную матрицу “единой казахской семьи”, как в естественном процессе, происходящем без давления или насильной ассимиляции, а в силу влияния места проживания, культурного окружения и количественного фактора.

Как подчеркивает Глава государства: “Наших прославленных соотечественников - спортсменов, деятелей культуры, ученых, студентов, предпринимателей - независимо от их этнической принадлежности за рубежом всегда называют казахами. И это естественно, так и должно быть”.

Следование за естественными процессами - еще одна характерная особенность “Модели Токаева”. Это означает принципиальный отказ от попыток создания сложных конструктов, доктрин и программ, уводящих от сути и приводящих только к неоправданным расходам.

Однако эта простота - не отпускание ситуации на самотек, а активное следование в одном направлении с общественным потоком, корректируя русло, убирая подводные камни и сглаживая острые углы, не мешая без нужды, а помогая естественному течению событий. Это принцип айкидо, направляющий энергию естественно протекающих процессов к поставленной цели - деликатно, но твердо, не форсируя, но и не тормозя. Не противопоставление, а поиск общих интересов, не ассимиляция, а интеграция.

Еще одним важным компонентом “Модели Токаева” является прагматизм и нацеленность на результат. На смену реальности дискурса пришла реальность действий. Вместо долгоиграющих самовоспроизводящихся программ с сомнительной эффективностью - конкретные дела. Новый Казахстан - это примат поступков над словами, как это было с амбициозным проектом ЛРТ, остолбеневшим почти на 15 лет и теперь, после вмешательства Главы государства, готовым к тест-драйву осенью 2025 года.

Этот прагматизм в деле нациестроительства проявляется в осознанной поддержке и культивировании ключевых направлений, порождающих формирующий эффект: поп-культура, фильмы, мода, еда, спорт, контент в социальных сетях и т. д. Под формирующим эффектом имею в виду расходящуюся эмоциональную волну популярности, максимально широко и глубоко влияющую на формирование модных национальных трендов прежде всего среди молодежи. И здесь ключевым приоритетом “Модели Токаева” является креативная индустрия, определяющая моду на “казахскость”.

Из очевидных примеров - мировой прорыв казахской поп-музыки, ярко воплощенный в Димаше Кудайбергене и исполнителях новой волны Q-pop, таких как Ирина Кайратовна, Курайш, Мирас, и других, набирающая обороты индустрия казахского кино, продвижение в последние два года этнонаправлений в фешен- и гастроиндустрии, нарастающее количество авторских роликов в соцсетях, посвященных национальной тематике.

Глава государства не случайно увидел точку роста национального возрождения именно в креативной индустрии - здесь наиболее ярко проявляется такой важный механизм, как использование soft power, мягкой силы. Не заставлять, не ломать через колено, не погружать в сон медийного гипноза, а активировать точки реального влияния через личный интерес, эмоциональную вовлеченность, путем формирования модных трендов.

Наконец, ключевым отличительным принципом “Модели Токаева” является установка на формирование нового качества нации будущего и связанный с ней национальный ренессанс. Глава государства подчеркнул: “Наша молодежь по-современному возрождает наш национальный дух, соединяя опыт прошлого и горизонты будущего. Задача государства - сохранить и многократно усилить этот позитивный импульс. Сделав это, мы сотворим свой казахский ренессанс и собственную эпоху реформации”.

Возрождение нации в XXI веке - реальная и достижимая цель не в туманном будущем 2050 года, а в среднесрочной перспективе. Однако для этого нация должна осознать себя единой семьей, связанной общими ценностями и общим виденьем долгосрочных перспектив развития. А это осуществимо только путем национального диалога. Именно с этой целью и был создан новый институт слышащего государства - Национальный Курултай, соединяющий “опыт прошлого и горизонты будущего”.

Опыт прошлого

Начало национальному возрождению было положено в июне 2022 года на историческом I заседании Национального Курултая. Глава государства четко обозначил его роль: “Главная цель Курултая - укрепление национального единства посредством новых идей и творческих шагов”. Именно там, в географическом и историческом сердце Казахстана, на священной земле Улытау, у мавзолея хана Джучи, родоначальника казахских ханов, было объявлено о начале новой эры нашей глубоко укоренившейся государственности.

Формат Национального Курултая, восходящий к истокам казахской культурно-исторической традиции, не только возрождает в модернизированном виде саму суть института степной демократии, но и глубоко символичен, апеллируя к глубинным пластам народной памяти, к авторитету обычая, освященного веками. Очевидно, однако, что этот глубокий посыл был не только символическим жестом, призванным освятить новое начинание напоминанием о былом историческом величии. Он дает возможность увидеть перспективы вероятного будущего через оптику великого прошлого.

С определенной условностью в истории Казахстана можно выделить три знаковых периода, оставивших глубокий след в нашей культурно-ментальной памяти, повлияв на генезис национальной идентичности. Первым стала эпоха центральноазиатского Просвещения, продолжавшаяся с VIII по XII век, второй период - время Золотой Орды, и третий - золотой век Казахского ханства в правление хана Тауке.

“За свою многовековую историю, находясь на стыке цивилизаций, Казахстан впитал в себя многообразную палитру красок различных традиций мира. Это неотъемлемая часть нашего культурного кода, бесценное богатство и конкурентное преимущество нашей нации” - эти слова Главы государства в полной мере можно отнести к замечательной эпохе расцвета цивилизации Центрально-Азиатского региона, в том числе и на территории нашей страны. Она дала человечеству такие имена, как энциклопедист Аль-Фараби, прозванный на Востоке Вторым Учителем, Бируни, Ибн-Сина, отец алгебры Аль-Хорезми, Ходжа Ахмед Ясави, Аль-Бухари, Руми, Юсуф Баласагуни, Омар Хайям и многие другие.

Это было время ученых и мыслителей, географов и путешественников, философов и богословов, поэтов, художников, музыкантов, архитекторов и торговцев, на несколько столетий опередивших развитие науки и искусства Европы. Это была подлинная эпоха Просвещения, 500 лет духовного расцвета, в течение которых Центральная Азия являлась научным и культурным центром всего мира, связующим звеном между странами и народами. Накопленные за эти несколько веков интеллектуального подъема сокровища стали трамплином для прорыва всего человечества, включая европейское Просвещение XVIII века.

Немаловажно и то, что этот расцвет локализовался на Шелковом пути, включавшем в себя и южные города Казахстана. Так, древний Тараз был настолько тесно связан с торговлей, что, по одной из версий, его название восходит к слову “весы”. Коммерческая активность привела к развитию городов, широчайшим транснациональным контактам и возникновению целой “международной инфраструктуры”: сферы услуг, гостиниц - караван-сараев, базаров и складов. Купцы и ремесленники, путешественники и ученые, артисты и художники со всего мира стекались в богатые города. Появился целый класс торговцев - бизнесменов, знавших мир, привыкших к самостоятельным решениям и плативших достаточно налогов, чтобы с ними считались власти.

Безусловно, эпоха центральноазиатского Просвещения не прошла бесследно и отпечаталась в коллективном бессознательном нашего народа. Открытость миру, полифония культур, толерантность, умение находить со всеми общий язык, искусство дипломатии, стремление к знаниям, так свойственные нашему народу, берут начало из этого глубокого истока.

Второй значимый этап в формировании нашей идентичности - период Золотой Орды. Ведь именно здесь с XIII по XV век сформировалась историческая общность народов, от которой отделился казахский этнос, унаследовавший территорию, язык, традиции и сущностные черты ментальности Улуса Джучи.

Вопреки стереотипному представлению, закрепившемуся с легкой руки советских историков об “иге Золотой Орды”, диких ордах кочевников, огнем и мечом державших в страхе и подчинении покоренное население, Улус Джучи являлся очагом развитой средневековой цивилизации, уникальность которой была в синкретичном симбиозе городской и кочевой культур, взаимообогащавших друг друга. Воинская доблесть кочевников сочеталась здесь с искусством городских ремесленников, торговые караваны спокойно ходили с востока на запад под охраной лучших воинов мира, рынки были полны товаров со всей Ойкумены, а религиозная толерантность позволяла мирно сосуществовать мусульманам, крымским иудеям-караимам, христиа-нам - несторианам и православным, общавшимся в быту на кипчакском диалекте.

Культурная палитра Улуса Джучи впитала в себя и наследие центральноазиатского исламского Просвещения, включая философию, богословие, медицину и математику, персидскую и тюркскую литературную традицию и собственный богатый фольклор, в том числе богатырский эпос - “батырлар жыры”. Золотая Орда на несколько веков стала торговым и культурным мостом, аналогом Транскаспийского коридора, на Великом шелковом пути между Востоком - Китаем и Индией, и Западом - через Русь и итальянские (генуэзские) фактории в Крыму.

Объединяющим началом этого этнокультурного разнообразия стал язык - письменный огузско-кыпчакский тюрки, и lingua franca - народные диалекты кыпчакского, один из которых развился в современный казахский подобно тому, как из вульгарной латыни появились французский и испанский.

Следствием этой этнической, религиозной и культурной толерантности стал синтез народов, населявших Золотую Орду, в особую мультикультурную систему, которую можно определить как суперэтнос - по Льву Гумилеву. Это группа этносов, одновременно возникших в определенном регионе, взаимосвязанных экономическим, идеологическим и политическим общением и проявляющихся в истории как мозаичная целостность.

Современный Казахстан, единственное суверенное государство, сохранившее ядро территории Улуса Джучи в самом сердце Великой Степи, от Алтая до Каспия, от Сибири до Сыр-Дарьи, перенял культурно-ментальную парадигму государства-предка, из которой выросла казахская идентичность. Ее суть - синтез тюркских, евразийских, восточных, западных и традиционных казахских ценностей, межрелигиозная и межэтническая толерантность, решительность, здоровый авантюризм, стремление к свободе и новым горизонтам.

Третий знаковый этап истории становления нашей идентичности - время правления Таввакул-Мухаммад-Бахадур-хана Гази, известного в народе как Əз Тəуке - Тауке Мудрый, великого реформатора и создателя казахской Конституции - знаменитого свода законов “Жеті жарғы”. Этот период в народных преданиях не случайно считался золотым веком для казахов.

Тауке хан смог упорядочить внутриполитические отношения благодаря реформам в системе управления и права. Он изменил систему властных отношений, проводя политику деконцентрации власти, оттеснив старые султанские элиты и привлекая к управлению государством родовых биев, выбиравшихся народом из своей среды. Бии обеспечивали обратную связь власти и народа и справедливое решение спорных вопросов.

Главным управленческим принципом был провозглашен консенсус. Прекратились межэлитные распри, воцарилась справедливость и господство закона, развивалась экономика и процветала торговля. Регулярные курултаи биев стали важным государственным органом, на которых решались общенациональные вопросы. Национальный Курултай современного Казахстана - прямой наследник этой демократической традиции.

От того времени в народном сознании осталась мечта о золотом веке, справедливой и безмятежной эпохе благополучия и мира, “қой үстінде бозторғай жұмыртқалаған заман” (“когда жаворонок вил гнезда на спинах овец”).

Великие предки оставили нам дорогое наследие - наши ценности: представления о добре и зле, справедливости и чести, скромности и мужестве, силе знания и заботе о ближнем, уважении к старшим и любви к детям, прочности родственных уз, стремление к независимости и жажду новизны, детскую непосредственность и здоровые амбиции. Наша задача - развить и обогатить это наследие новыми ценностями, сплотиться вокруг них и построить нацию будущего в обновленном и вечном сердце Великой Степи.

Наш ренессанс начался уже сейчас, подготавливая будущий расцвет нации. Гарантией тому - записанный в генах нашей идентичности код ДНК, доставшийся нам от легендарных предшественников - воинов и купцов, ученых и поэтов, ханов и биев, переселенцев и ссыльных, интеллигентов и рабочих эпохи нашего Просвещения, Золотой Орды, Казахского ханства, Алаш орды, Казахской Советской Социалистической Республики.

Горизонты будущего

2022-й стал рубежным годом для Казахстана, разбудив сознание нации и подтолкнув процессы формирования национальной идентичности, оживив их и направив в новое русло. Стало очевидным, что в условиях геополитических вызовов цифровой эпохи недостаточно сохранить и укрепить устойчивую и осознанную идентичность, которая объединяет нацию. Чрезвычайно важно играть на опережение и уже сейчас начать формирование ценностей, делающих нацию конкурентной на глобальной геополитической арене в XXI веке. Это вопрос места Казахстана на будущей политической карте мира.

Благодаря продуманным и системным шагам Президента страны Касым-Жомарта Кемелевича Токаева у нас хорошие позиции. Мы по-прежнему остаемся большим островом стабильности в окружающем штормовом море. У нас нет врагов, мы дружим со всеми, сохраняя и отстаивая свою точку зрения и интересы. Мы все увереннее заявляем о себе как о важном логистическом звене на новом Шелковом пути между Восточной Азией и Европой. В окружении геополитических гигантов - России, Китая и Глобального Юга - мы не просто сохраняем свое лицо, но и развиваемся в значимую региональную силу. С этой точки зрения принципиально важен статус Казахстана как средней державы, придерживающейся политики мультилатерализма за пределами политических лагерей. “Раньше считалось, что Казахстан в центре периферии. Теперь он находится в центре всего” - так летом 2024 года отреагировал на этот поворот внешнеполитического курса Жозеп Боррель, на тот момент Верховный представитель ЕС по иностранным делам и безопасности.

В отличие от многих других стран Казахстан нашел свой выход из кризиса идентичности, который охватил весь мир. В то время как во многих государствах, включая мировые державы, реакцией на него стал регресс, откат в прошлое в виде роста этнического национализма и ксенофобии, популярности правого радикализма и обособления в региональных и национальных нишах, Казахстан стремится в будущее - к национальному возрождению через внутреннюю этнокультурную интеграцию, без ущемления чьих-либо прав и избегая ассимилирующих практик.

В нашей актуальной повестке - формирование и кристаллизация в общественном сознании ценностного и культурно-ментального каркаса нации будущего, привлекательность которого делала бы возможной эмоциональное самоотождествление с ним каждого гражданина Казахстана и обеспечила бы конкурентоспособность нашего странового бренда за рубежом. Это цель исторического масштаба, достойная стать национальной идеей в XXI веке.

Глава государства особо подчеркнул роль новых ценностей в этом процессе: “Прежде всего нам необходимо уделить особое внимание формированию нового качества нации. В то же время нам необходимо создать ценности, которые поведут общество вперед. Невозможно осуществить радикальные изменения без обновления идентичности и общественного сознания народа”.

Обновленная национальная идентичность, сочетающая традиции и современность, может и должна стать центром тяжести устойчивой государственности, драйвером реформ и созидающей силой развития в наше кризисное время. Она включает в себя новую этику, соответствующую уровню нации XXI века, триаду духовного развития (образование, наука и культура), привитие культа труда, ментальных навыков цифровой эпохи, создание смарт-нации. Проактивная позиция “Модели Токаева” нацелена на включение этих элементов в культурно-ментальную матрицу общенациональной идентичности.

Основные ценности и культурные тренды, которые ее определят, можно назвать уже сегодня. В первую очередь это справедливость, законность и порядок, воплотившиеся в концепции “Адал азамат”, которая является частью политики Главы государства по укреплению верховенства закона, прозрачности и гражданской ответственности. Эта идея тесно связана с реформами в сфере борьбы с коррупцией, цифровизацией госуслуг и формированием нового общественного сознания. “Адал азамат” - это ценности общества, в котором коррупционером быть стыдно и где законность, прозрачность и ответственность станут привычной нормой.

Важнейший элемент новой идентичности - модернизированные ценности культурного наследия и традиций. Современная казахская культура, опирающаяся на переосмысленные традиционные мотивы, становится актуальным и востребованным явлением, в том числе и для международной аудитории. Ключевым элементом национального ренессанса становится популяризация и расширение ареала казахского языка - не только как государственного, но и прежде всего как инструмента культуры, объединяющего начала и важной части идентичности. Единству нации способствуют и обновленные обычаи и традиции - празднование Наурыза, распространение моды на одежду в этностиле, народные инструменты, национальная кухня и т. д.

Ключевыми ценностями являются патриотизм и национальное единство не как официальная идеология, а как внутреннее чувство гордости за страну и народ, искреннее уважение к государственным символам - флагу, гимну и гербу, к исторической памяти и духовному наследию предков, осознание важности гражданского согласия, межэтнической и межрелигиозной толерантности.

Определяющим компонентом казахского ренессанса должен стать концепт смарт-нации: формирование высокоразвитого, образованного, технологически продвинутого и социально ответственного общества в условиях цифровой трансформации. Смарт-нация - это не просто общество, использующее технологии, а общество будущего, в котором граждане обладают высоким уровнем образования и цифровой грамотности, способностью к инновационному мышлению, развитым чувством ответственности за общественное благо, навыками самообучения, адаптации и кооперации.

Смарт-нация развивает критическое мышление, когнитивную гибкость, готовность учиться и переучиваться в условиях технологических изменений, открытость к новым идеям и подходам, креативность и инновационное мышление. Помимо активного использования цифровых технологий во всех сферах жизни смарт-нация предполагает поддержку инклюзивности, равных возможностей для всех, формирование экологической культуры, использование “зеленых” технологий, воспитание граждан как инициативных, мыслящих, этичных личностей, готовых к переменам. Цель смарт-нации - создать общество, в котором каждый гражданин - активный участник построения справедливого, эффективного и инновационного государства.

Первые шаги уже сделаны: это программа “Цифровой Казахстан”, развитие “умных” городов, развитие IT-образования, запуск Astana Hub, поддержка стартапов и молодежных инициатив. Смарт-нация рождается на наших глазах: это успехи наших школьников, побеждающих на международных олимпиадах и поступающих в престижные зарубежные вузы, это интеллектуальный бум в спорте, когда штанга и бокс отступают перед шахматами. Наши юниоры на недавнем чемпионате мира в Греции завоевали шесть золотых медалей, заняв первое место в общекомандном зачете, причем самой юной чемпионке - Алише Бисалиевой - всего восемь лет!

Наследие предков, осмысленное и актуализированное в соответствии с трендами XXI века, умноженное на знания, навыки и ментальные тренды цифровой эпохи, - топливо для нового пассионарного подъема, внутренний огонь, толкающий молодое поколение “цифровых номадов” к новым вершинам. Безусловно, это потребует единства нации, объединения осознанных усилий государства и общества, продуманной стратегии, отточенных идеологических инструментов, основанных на принципе притягательности, внутреннего интереса. На этом принципе работает, к примеру, общественный проект “Школа аналитики”, инициированный Клубом экспертов при Сенате. Проект нацелен на повышение качества аналитических подходов в госуправлении, деятельности СМИ, научно-экспертного сообщества и гражданского сектора.

“Модель Токаева” запустила процесс формирования в общественном сознании единого культурно-ментального пространства, состоящего из ценностей, целей, идеалов, исторических нарративов, культурных трендов, этнокультурных традиций и актуальных смыслов цифровой эпохи. Приведет ли этот процесс к казахскому ренессансу, сделает ли нашу нацию конкурентной в бушующем океане мирового кризиса - зависит теперь от всех его участников и выгодополучателей: государства, общества, граждан. От нас с вами.

Пожалуй, лучше всех об этом сказал Президент страны Касым-Жомарт Кемелевич Токаев: “От качества нашей нации в первую очередь зависит то, какое место мы займем в мироустройстве будущего. Если мы хотим стать сильной страной, мы должны вместе найти ответы на фундаментальные вопросы о том, какое будущее мы строим, в чем заключается наша национальная мечта, каким должен быть гражданин Казахстана, где наши точки опоры, в чем состоит миссия нашей страны”.

Post scriptum

История учит только тех, кто готов принять ее уроки. Нам может казаться, что былое величие осталось в прошлом, а наш удел - выживание среди глобальных игроков, делящих мир. Но история - не учебник, состоящий из предсказуемых глав, это непрерывный процесс, итогов которого не знает никто, и мы - его часть, он включает в себя и наше настоящее, и наше будущее. Мы не просто наследники великого прошлого - мы несем его в себе как скрытый потенциал, который только ждет часа, чтобы повториться на новом витке великой спирали истории. И мы должны смело идти навстречу этому часу, приближая будущее, наш золотой век, о котором мечтали предки.

…О котором мечтал и султан Бейбарс, легендарный воин и полководец, защитник двух Святынь, правитель Мисра и Шама, поднявшийся из рабов, мальчик из кипчакского аула, никогда не забывавший горький запах жусана.

Біз бұған дейінгі мақаламызда ХХІ ғасыр адамзат үшін шын мәнінде енді ғана, яғни ширек ғасыр өткеннен кейін басталғанын айтқан едік. Оның басты белгісі өткен жүзжылдықтың екінші жартысында қалыптасқан іргелі геосаяси негіздер тепе-теңдігінің бұзылуы болды. Сол кезде біз Президентіміз Қасым-Жомарт Тоқаевтың осы жаңа дәуірдің сын-қатеріне төтеп беру үшін жасаған жүйелі екі қадамын талдаған едік. Оның біріншісі – саяси реформалар арқылы мемлекеттің ішкі тұрақтылығын нығайту, екіншісі – экономикалық жүйені құбылмалы әлемге бейімдеуді көздейтін экономикалық реформалар. Ал Жаңа Қазақстанның үшінші тағаны қандай болмақ? ТАРИХТАН ТАРТЫЛҒАН КӨПІР «Мен кіммін? Қайдан келдім? Мені өгейсінбейтін ел бар ма?» «Сұлтан Бейбарыс» фильмі (1989) Әдетте, біз адамзат немесе ұлт тарихын өткеннің қойнауында қалған дүние секілді қабылдаймыз. Сондықтан оның қазіргі өмірімізге тікелей қатысы жоқтай көрінетіні бар. Әрине, тарихтың ықпалын ешкім жоққа шығара алмайды. Десек те, біз өткенге өткел салып өту мүмкін емес деп есептейтініміз жасырын емес. Бірақ кейде тарихтың тілсіз куәсі – тасқа, қабырғаға, сынған тостағанға қолымыз тисе, кенеттен кеше мен бүгінді жалғайтын көпір пайда болғандай, дәуірді дәуірге ұластырған жүйке тамырдың бүлкілдеп соққанын сеземіз. Мемлекет басшысының тапсырмасымен 2023 жылғы жазда Мысыр мен Сирияның сұлтаны, крест жорықтарына және моңғолдарға тойтарыс берген мәмлүк, ұлы бабамыз Бейбарыстың 800 жылдығына орай Каирге бардық. Басты мақсатымыз – Қазақстан мен Мысырдың бірлескен жобасы, ХІІІ ғасырда Бейбарыс салдырған мешіттің ашылу салтанатына қатысу еді. Нысанды қалпына келтіру жұмыстары біраз жылға жалғасқаны белгілі. Нәтижесінде, бұл тарихи жәдігер өзінің рухани болмысын жоғалтпай, қазіргі заманның сән-салтанатына сай келетін заманауи кешенге айналды. Бізге, әсіресе, ондағы архитектуралық шешім ұнады. Себебі заманауи технологиялар мен көне негіздің астасуы өткеннен болашаққа салынған көпір іспетті көрінгені рас. Сол кезде ерекше бір күйді бастан кештім: бір сәтке туған жер мен тұрған жердің арасындағы бес мың шақырымның бар-жоғын сезбей қалдым. Өйткені талантты қолөнершілер қалпына келтірген сонау ХІІІ ғасырда бедерленген таныс ою-өрнектер, екі түсті кірпіштен қаланған қабырғалар – бәрі жүрегімізге жақын дүниелер еді. Бәлкім, біздің даңқты жерлесіміз өзінің бала кезінде Ұлы Дала төсінде қолына алған жусанның иісін сезініп, осылай болса да Отанына оралғандай күй кешкісі келген болар?! Осындай сәттерде өзіңді бүгінгінің ғана емес, одан анағұрлым үлкен жаратылыстың бір бөлшегі сияқты сезінетін күй болады. Өзіңнен бұрынғылар мен кейінгілердің ой-армандарын, рухын, қайғы-мұңы мен үмітін ұрпақтан-ұрпаққа жалғап, бойына сіңірген біртұтас, үздіксіз, тірі сананың бөлігі екеніңді ұғына түсесің. Осы тұрғыдан алғанда, Ұлы Дала – тарихи-географиялық кеңістік қана емес, ол – ұжымдық санадағы рухани өлшем. Оған дем беріп отырған көнерген қияндағы бейсаналы импульстер емес, мыңжылдық жолдағы мәдениеттермен, сынақтармен және жеңістермен бетпе-бет келгенде туған эмоционалды тәжірибе. Міне, біздің бірегейлігіміздің тамырын осы тұстан іздеу керек. Көптеген ғасыр бойы бұл жанды кеңістіктің арнасы тарамдалып, әлемге жаңа қан таратса, тартылуға шақ қалған кездері де болды. Жеңістердің атасы атанған әл-Мәлік аз-Захир Рукн ад-Дин Бейбарыс қайта оралуды армандаған осы кеңістіктің бүлкілдеп соғып тұрған географиялық және рухани жүрегі, «әлемнің кіндігінде» орналасқан мекен, ол – Қазақстан. Бұрын солай болған, қазір де солай. Себебі әлемнің қай түпкірінде жүрсек те, тағдыр қаншама тамаша жерлерге жетелеп апарса да, мұрынды жарып, кеудені керген дала жусанының иісіне жететін ешнәрсе жоқ. ТАРИХ ТАСҚЫНЫНДА ЖОҒАЛМАУ Осылайша, қалыптасқан парадигмалардың бұзылуы ХХІ ғасырдың өзіндік ерекшелігіне айналды. Яғни, жаһандық қауіп-қатердің өрши түсуі, халықаралық ортақ өмір сүру қағидаттарының деформациялануы және ұлтшыл-популизмнің кең таралуы уақытша дағдарыстың өзгерістері ғана емес, бүгінгі күннің шындығын айқындайтын белгілер. Қазақстан осы біртұтас әлемнің ажырамас бөлшегі ретінде бұл үдерістерден қалыс қала алмайды. Ал тарихтың осынау асау толқынына жұтылып кетпеу үшін мемлекетке мызғымас ішкі өзек қажет. Бұл дегеніңіз, экономика да, саяси жүйе де емес. Себебі олар белгілі бір аумаққа және ондағы адамдардың менталитетіне тәуелді емес әмбебап ұғымдар десек, қателесе қоймаймыз. Ал ішкі өзек болса, бірегей, берік, ұлтты ұйыстыратын дүниелерге табан тірейтіні анық. Яғни, бөлшектеуге келмейтін бірегейлік қана жалпыға ортақ дағдарыс дүрбелеңінде ұлттың ыдырауына жол бермейтін молекулярлық байланыс бола алады. Бұл – барлық азаматтың өзіне ғана тән мәдени-болмыстық құндылық матрицасына жататынын сезінуі. Аталған тезисті жақсырақ түсіну үшін біз ұлтты адаммен салыстырып көрейік. Адам тұлғасы Өзім және Өзге деген түсінік арқылы өзін өзгеден бөлектейді. Біз және Олар. Ұлттың өзін-өзі тануы осындай оппозициялық ұстанымнан басталып, оның қоршаған геосаяси ортадан жойылып кетпеуінің кепілі болады. Қуатты ұлттық бірегейлік шығу тегіне, әлеуметтік жағдайына, діни немесе саяси көзқарастарына қарамайды. Біз айтқан ішкі өзек дегеніміз – осы. Сол ғана Қазақстанды біртұтас өміршең ағзаға біріктіре отырып, негізгі күштер мен сыртқы сын-қатерлерге төтеп бере алады. Егер саяси жүйе – оның тірегі, экономика – өмірлік нәрі болса, бірегейлік – ұлттың жаны, мәні, еркі мен рухы. Бұл салыстыру – романтикалық абстракция емес. Себебі Самюэль Хантингтонның пікірінше, оның сипаттамалары көзге көрінбейтіндей, қолға ілінбейтіндей сан түрлі мазмұнда болса да, ұлттық бірегейліктен ұлттық мүдде туындайды. Сондықтан ұлттың мүддесін тұтас айқындау біздің кім екенімізді және басқалардан қалай ерекшеленетінімізді түсінуімізге тікелей байланысты. Ал мұны түсініп алмай, мемлекет пен қоғамның одан әрі дамуын болжау мүмкін емес. Осыдан келіп, мынадай сұрақ туындайды. Жалпы, Қазақстан дегеніміз не? Ол этностық тұтастық па, әлде ортақ азаматтық біріктірген өз қазанында қайнаған этномәдени суббірегейлік пе? Ұлттық коктейльдің ингредиенттерін біріктіретін не? Мәдениет, туыстық, саяси құндылықтар, ортақ тарих немесе болашаққа деген көзқарас па? Егер біріктіруші мәдениет болса, ол біртұтас па, әлде көпмәдениетті ме? Этностық, діни, әлеуметтік және саяси бірегейліктен биік тұратын баршаға ортақ супер-бірегейлік бізге тән бе? Осы сұрақтарды қоюдың өзі ықтимал жауаптың көп болатынын меңзейді. Қымбатты оқырман да солай ойлайтыны анық. Бірақ біз бұдан қысылмауымыз керек. Өйткені ХХІ ғасыр – басқаларды айтпағанда, ұлттық бірегейліктің өзі әлемдік дағдарысқа тап болған дәуір. Бұл дағдарыс барлық жерде байқалады және жаһандық сипатқа ие. Одан бай-қуатты Батыс Еуропа да, АҚШ та тыс қала алған жоқ. Бұған дәлел америкалық балқыту қазанының классикалық моделі бірнеше фактордың күшті қысымымен негізгі англо-протестанттық бірегейлік әлсіреген тұста сыр беруі айқын дәлел бола алады. Бұл қандай факторлар? Олар: Латын Америкасы мен Азиядан жаппай көшу, мәдени әралуандықтың кеңінен таралуы, нәсіл, этнос және жыныстық белгілер ұғымдарына негізделген топтық бірегейліктің орнығуы, диаспоралардың, космополитизм мен элитаның трансұлттық өзіндік бірегейлігінің күшеюі. Осылайша, дәстүрлі америкалық бірегейлік кейінгі сегіз-тоғыз жылда айтарлықтай дағдарысқа тап болды. Таразының бір басында «Black Lives Matter» ұранымен жаппай наразылықтарға ұласқан нәсілдік дағдарыс тұр. Ал оның екінші басына АҚШ-тың ішкі және сыртқы парадигмасының түбегейлі өзгерісі орналасқан. Осының нәтижесінде «Make America Great Again» деген ұранды ту еткен Дональд Трамп АҚШ-тың 47-ші Президенті болып сайланғаны мәлім. Кейінгі жылдары №1 әлемдік держава Американы ұлы ел еткен ұлттық бірегейліктің тамырына оралу үшін жасаған BLM-нен MAGA-ға дейінгі бұл күрт бетбұрыс осы материалдық емес категорияның әлем тағдырындағы шешуші мәнін көрсетеді. Осыдан келіп шығатын қорытынды: әрбір мемлекет үшін алдымен – ұлттық бірегейлік, содан кейін ғана – экономика мен саясат. ХХІ ғасырдағы кез келген елдің мемлекеттік басымдықтар үштігінің орнын осылай айқындауға болады. Меніңше, бұл артық айтқандық емес. Сондықтан 2022 жылғы бетбұрыс кезеңінен бастап, Президентіміз Қасым-Жомарт Тоқаев Жаңа Қазақстан құру туралы бастама көтеріп, өзінің реформалық күн тәртібіне ұлттық бірлік мәселесін қосты. Сондай-ақ Президентіміз: «Біз «Түрлі көзқарас, біртұтас ұлт» қағидатын берік ұстануымыз керек» деп, оған еліміздің барлық азаматы үшін ортақ бірегейлік құндылығы тұрғысынан назар аударды. Мемлекет басшысы осылайша ұлттың жаңа сапасын және барша азаматқа ортақ құндылықтарды қалыптастыру жолында бәрімізді ұлттық бірегейлікті нығайтуға шақырып отыр. ҚАТАР ЖОЛДАР ТОҒЫСПАЙДЫ Осы ретте скептиктерді сөйлетсеңіз, олар былай дер еді: біріншіден, біз мұның бәрін өткен отыз жылда бірнеше рет естідік; екіншіден, мемлекеттің бұрынғы басшылары Тәуелсіздіктің алғашқы жылдарынан бастап ұлттық бірлік пен ортақ бірегейлік мәселелерімен айналысып келді. Шындығында, өткен отыз жылдан астам уақыт ішінде қазақстандық бірегейлік пен ұлт санасын жаңғырту қажеттілігі туралы мәлімдемелер билік дискурсы үшін ортақ мәселеге айналды. Олай болса, сіз бұрынғы кезеңдегі ұлт құру саясаты мен Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың қазіргі реформалары арасында түбегейлі айырмашылық бар ма деп сұрайтыныңыз анық. Спойлер: айырмашылық бар және ол айтарлықтай үлкен десек, артық емес. Бұл пікірімізді дәлелдеу үшін бәрін басынан сараптауымыз керек. Ең алдымен, біз өзі жас ұлтпыз ба? Жауап: иә және жоқ. Өйткені Тәуелсіздік алған сәтті жаңа ұлттың пайда болуының бастауы деп санауға да болар еді. Бірақ, сонымен бірге, мұны кем дегенде 13 ғасыр бұрын немесе одан ертерек, біздің жерімізде, мәдениетіміз бен генімізде өз ізін қалдырған сақтардың, ғұндардың және ежелгі түркілердің көшпелі өркениеттерінен басталған тұтас әрі ұзақ тарихи тізбектің табиғи жалғасы деп қарастырған жөн. Тікелей біздің ұлтымыздың Қазақстан аумағында қалыптасуы бүгін немесе тіпті 30 жыл бұрын да басталған жоқ. Ол бір-бірімен астасып жатқан екі үдеріспен байланысты: біріншісі – қазақ этносының Жошы Ұлысындағы халықтардың конгломератында пайда болып, бөлінуі, кейін 300 жылдан астам уақыт бойы өз мемлекеттілігі шеңберінде дамуы, екіншісі – Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы құрамындағы көпэтносты бірегей халықтың қалыптасуы. 1991 жылдан бастап бұл үдерістердің екеуі де құқық тұрғысында мирасқор мемлекет Қазақстан Республикасында егемен ұлттың құрылысы ретінде жалғасын тапты. Мұнда екі жолды ажыратып көрсету керек. Өйткені төменнен – мемлекеттік егемендік пен нарықтық экономика жағдайындағы қоғамдық «өзін-өзі құрудың» стихиялық, табиғи процесі жүрді. Ал жоғарыдан – көпэтносты кеңестік дәуірден кейінгі халықты жаңа типтегі азаматтық бірлікке интеграциялау жөніндегі мемлекеттік ішкі саясат жүзеге асырылды. Әрине, бұл екі жол да бүгінде этносқа, нәсілге немесе әлеуметтік мәртебеге қарамастан, бізге танымал сипат берген дәстүрлердің, әдеттердің, мәміленің, өмірлік тәжірибенің, мақсаттардың, құндылықтар мен мұраттардың бастапқы синтезі болған ортақ нәтижеге әкелді. Бұл ортақ нәтиже – шетелде жүріп те, бір-бірімізді жазбай танитын адамның сипаты. Алайда «жоғарыдан» басталған жол анағұрлым қиын болып шықты және ол басталған жерінен алыстаған сайын алғашқы импульс энергиясын жоғалта берді. Біз қазір ішкі, сыртқы, экономикалық, әлеуметтік және тағы басқа бағыттардан тұратын жалпы мемлекеттік саясат туралы емес, мақсатты мемлекеттік ұлт құру жобасы туралы айтып отырмыз. Расымен, бұл бағыттағы алғашқы бастамалар, соның ішінде Конституцияда бекітілген қадамдар, жақсы әрі нәтижелі болды. Бірақ кейіннен нақты әрекеттер декларативті дүниелерге ұласып, тақырыптық дискурстың тұңғиығына батып кетті. 2015 жылы Президент Жарлығымен қабылданған Қазақстанның бірегейлігі мен бірлігін нығайту және дамыту тұжырымдамасын бүгінде ешкім есіне түсіре қоймас. Бірақ «Рухани жаңғыру» бағдарламасы көпшіліктің санасынан көше қоймаған шығар. Дегенмен мазмұн жағынан белгілі бір инновациялық сипатқа ие болғанымен, ол да бюрократиялық құжаттама мен есептердің арасында жоғалып кетті. Сондай-ақ Қазақстанның 2050 жылға дейінгі даму стратегиясы жазылғаны белгілі. Онда дамыған 30 елдің қатарына кіру жоспарынан бөлек, халқымыздың тарихи санасының өзегі ретінде бүкілқазақстандық бірегейлік алға шығарылды. Сонымен бір қатарда дамып келе жатқан қазақстандық азаматтық қоғамдастықтың біріктіруші негізі ретінде қазақ халқының рөліне мән берілді. Бұл екі тезис бір-бірімен байланысты секілді көрінсе де, нәтижесінде бізде қос бірегейлік фактісінің бар екенін көрсетті. Оның бірі – дамып жатқан азаматтық бірегейлік, ал екіншісі – полиэтностық электрондар үшін тартылыс ядросы болатын қазақ этносының бірегейлігі. Ал мұның бәрінің бір арнаға тоғысуы тек 2050 жылға қарай толық аяқталады деп күтілген еді. Осылайша, Қазақстан халқының өзіндік бірегейлігінің екі деңгейі тіркеледі: бірінші-сі – ортақ саяси құндылықтарға негізделген біртұтас азаматтықтан туындайтын баршаға ортақ бірегейлік, екіншісі – қазақ этносының бірегейлігі. Сәйкесінше, екі бірегейлікті, Қазақстан азаматы мен қазақ этносының бірегейлігін қатар дамытуға ұзақмерзімді бағыт берілді. Оған сәйкес ұлтты жасанды түрде құрастырылмаған, адамдар қолдайтын шынайы құндылықтар негізінде баршаға ортақ бірегейлік аясына ұйыстыру міндетін шешу кем дегенде 2050 жылға дейін шегерілді. Міне, «ескі» және «жаңа» Қазақстан арасындағы ұлттық бірегейлікті қалыптастыру мәселесі осы жерден екіге ажырайды. «ТОҚАЕВ МОДЕЛІ» Сонымен, ұлттық бірегейлік мәселесіндегі ескі және жаңа көзқарастардың айырмашылығы неде? Бұрын ұлт құру процесі, негізінен, стихиялы болды және оған «жоғарыдан» ықпал ету әрекеттері декларативті тетіктерді қабылдаумен шектелді. Сондай-ақ бұл жұмыстың барлығы мемлекеттің ақпараттық тапсырысымен орындалатын БАҚ-тағы тақырыптық дискурспен тәмамдалатын. Ал «Тоқаев моделі» болса, мемлекет пен қоғамның ұлтты біріктіріп қана қоймай, оған ХХІ ғасырда жаңа сапа бере алатын ортақ құндылықтарды іріктеу және әзірлеу жөніндегі проактивті қызметін ұсынады. Дәл осылай екі бірегейліктің орнына елді бөліп-жармайтын жаңа тәсіл алға шыға бастады. Осынау «Тоқаев моделі» Тәуелсіздік алғалы бері бір жүйеге түскен және көпшілік қабылдаған ортақ мәдени, саяси, экономикалық, тұрмыстық, дәстүрлі, өмірлік құндылықтар кешенін негізге алады. Бұл үлгі еліміздің азаматтарын жікке бөлмейді, керісінше біріктіреді. Мұның бәрі, түптеп келгенде, жаңа жалпыұлттық бірегейліктің іргетасы болып қаланады. Бұл – уақыт талабына сай нығайту мен жетілдіру арқылы жұмыс істеуге болатын және соған қажет берік қоспа. Ескеретін жайт: оның барлық құраушы бөлшектері механикалық қоспа емес, қорытпа, яғни, түрлі құрамдас бөліктердің жаңа бірегей мәнге сапалы трансформациялануының нәтижесі. Бұл қорытпаның бірегейлігі сол – ол әртүрлі мәдени құндылыққа негізделген элементтердің бітеқайнасып кетуімен ғана айқындалмайды. Сондай-ақ Қазақстан халқының жалпыұлттық бірегейлігінің негізгі сипаты – «қазақы» мәдени кодтың басым болуымен де дараланып тұрады. Бұл, шамамен, «ағылшындық», британдық бірегейліктің болмысын айқындайтын жағдайға ұқсайды. Бұл ретте қазақы бірегейлік те басқа дәстүрлердің мәдени элементтерін өзіне қабылдайтынын назарда ұстаған жөн. Дәл осы қазақы мәдени код элементтері ортақ азаматтықпен және өзге де ортақ құндылықтармен бір қатарда тұрады, алуантүрлі сипаттағы бірлікті қамтамасыз ететін маңызға ие. Сонымен бірге бұл ұлтқа, көзбен көріп, қолмен ұстау мүмкін емес, өзгелерге ұқсамайтын ерекшелік сыйлайды. Соның арқасында біз шетелдіктер арасынан «қазақтарды» этностық тегіне қарамастан, жазбай тани аламыз. Бұл модельдің мәнін Мемлекет басшысы 2023 жылы былайша тұжырымдап берді: «Бүгінде азаматтарымыздың барлығы өздерін үлкен әрі біртұтас қазақ отбасының, шын мәнінде, қазақ елінің мүшесі сезінеді. /…/ Осы ретте біз мақтаныш ететін этномәдени әралуандығымыз ешқайда жоғалып кетпейді. Керісінше, біртұтас азаматтық негіз есебінен нығая түседі. Елімізде түрлі мәдениет дәстүрлері жалпыұлттық бірегейліктің берік іргетасы болып қаланатын өзімізге тән айрықша өмір сүру салты қалыптасты». Ұлт құрылысының аморфтық, бет-әлпетсіз, субъектісіз жалпыазаматтық моделінен қазақ мәдени генотипінің айқын субъективтілігіне ауысуы – «Тоқаев моделінің» басты маңызды ерекшелігі. Бұл жекелеген бірегейліктердің «біртұтас қазақ отбасының» аясында бір мәдени-ақыл-ой матрицасына ұласуынан көрінеді. Мұның бәрі – ешқандай қысымсыз немесе мәжбүрлі ассимиляциялаусыз, тұрғылықты жердің, мәдени ортаның және сандық фактордың ықпалымен болып жатқан табиғи процесс. Осы пікірімізге Мемлекет басшысының: «Даңқты отандастарымызды, спортшыларымызды, мәдениет қайраткерлерімізді, ғалымдарымыз бен студенттерімізді, кәсіпкерлерімізді шыққан тегіне қарамастан, шетелде үнемі қазақтар деп атайды. Бұл – табиғи құбылыс. Солай болуға тиіс», – деген ұстанымы дәлел. Объективті үдерістерді негізге алу – «Тоқаев моделінің» тағы бір ерекшелігі. Бұл – түп-тамырдан алшақтатып, негізсіз шығындарға ғана әкелетін күрделі конструкцияларды, доктриналар мен бағдарламалар жасауға тырысудан түбегейлі бас тарту деген сөз. Алайда осы қарапайымдылық жағдайды жүгенсіз жіберу дегенді білдірмейді. Керісінше, бұл – оқиғалардың қалыпты ағынына жәрдемдесу, бағытты түзеп, жолда кездескен кедергілерді еңсеріп, кедергілер туғызбай, қоғам көшіне ілесіп отыру. Айкидо қағидаты да осыған саяды. Яғни, ол – табиғи процестердің энергиясын ақырын, бірақ анық, тұншықтырмай әрі тежемей мақсатқа бағыттау. Сонымен қатар ол – қарсы қоймай ортақ мүдделерді іздеу, ассимиляцияламай интеграциялау. «Тоқаев моделінің» тағы бір маңызды құрамдас бөлігі – прагматизм және нәтижені көздеу. Соның негізінде дискурс шындығын іс-әрекет шындығы алмастырды. Тиімділігі күмәнді, ұзаққа созылатын, бірінен-бірі туындайтын бағдарламалардың орнын нақты істер басты. Осыған қарап, Жаңа Қазақстан дегеніміз амалдың сөзден басым түсуі деп айта аламыз. Бұл 15 жылға жуық уақыт тұралап қалған ауқымды ЛРТ жобасының Мемлекет басшысы араласқаннан кейін 2025 жылдың күзінде тест-драйвтан өтуге дайын болуынан да көрінсе керек. Ұлт құру ісіндегі бұл прагматизм барлық бағыттан байқалады. Әсіресе, поп-мәдениетті, фильмдерді, сәнді, тамақты, спортты, әлеуметтік желілердегі контентті қалыптастырушы әсерді туындататын негізгі бағыттарды саналы түрде қолдау мен насихаттаудан да көрінеді. Қалыптастырушы әсер деп отырғаным – ұлттық трендтердің, көп жағдайда, жастар арасында қалыптасуына барынша кең және терең әсер ететіндей таралған көңіл күй толқыны. Мұнда да «қазақылықты» сәнге айналдырған креативті индустрия «Тоқаев моделінің» негізгі басымдығы екенін атап өткен жөн. Бұған нақты мысалдар аз емес. Себебі кейінгі жылдары Димаш Құдайберген, Ирина Кайратовна, Қазыбек Құрайыш, Мирас пен басқа да жаңа толқын Q-pop орындаушылары арқылы қазақ поп-музыкасы әлемге танылды. Қазақ киноиндустриясы қарқын алып, соңғы екі-үш жылда фешн-және гастро-индустриядағы этнобағыттар алға шықты. Әлеуметтік желілерде ұлттық тақырыпқа арналған авторлық роликтердің саны да, сапасы да артты. Мұның бәрі – біздің пікіріміздің дұрыс екенін растайтын дәлелдер. Жалпы, Мемлекет басшысы креативті индустрияны ұлттық жаңғырудың маңызды тетігінің бірі ретінде қарастыруы тегін емес. Себебі дәл осы салада soft power, яғни жұмсақ күшті пайдаланудың берері мол. Бұл істе ешкімді мәжбүрлеу, күшпен көндіру немесе медиа гипнозды қолданудың қажеті жоқ. Қайта тартымды трендтер қалыптастыру арқылы жеке қызығушылыққа және эмоцияға әсер ететін тетіктерді жандандыру айрықша мәнге ие. Түптеп келгенде, болашақтағы ұлттың жаңа сапасын қалыптастыру жолын айқындау және содан келіп туындайтын ұлттық ренессанс «Тоқаев моделінің» негізгі қағидаты саналады. Мемлекет басшысы атап өткендей: «Жас ұрпақ тарих тағылымын және елдің жарқын болашаққа ұмтылысын бір арнаға тоғыстырып жатыр. Осылайша, олар ұлттың рухын жаңғыртуда. Осы серпілістің қарқынын сақтай отырып, оны күшейте түсу – мемлекеттің міндеті. Бұл міндетті абыроймен атқарсақ, қазақтың ренессанс дәуірі, яғни түбегейлі өзгерістер заманы келеді». ХХІ ғасырда ұлтты қайта жаңғырту 2050 жылдарға көздеген бұлыңғыр меже емес, ол – орта мерзімде нақты қол жеткізуге болатын айқын мақсат. Бұл жолда ұлт өзін бір отбасы ретінде сезінуге тиіс. Бұл отбасыны ортақ құндылықтар және еліміздің ұзақмерзімді даму перспективаларына деген ортақ көзқарас байланыстыруы шарт. Ал мұны тек ұлттық диалог арқылы ғана жүзеге асыруға болады. Халық үніне құлақ асатын мемлекеттің жаңа институты – «тарих тағылымы мен жарқын болашақты» тоғыстыратын Ұлттық құрылтай дәл осы мақсатпен құрылды. ТАРИХ ТАҒЫЛЫМЫ Ұлттық құрылтайдың 2022 жылғы маусымда өткен тарихи I отырысында ұлттық жаңғырудың негізі қаланды. Сол жиында Мемлекет басшысы: «Құрылтайдың басты мақсаты – жаңа идеялар мен жасампаз қадамдар арқылы ұлт бірлігін нығайту», деп, жаңа алаңның рөлін айқындап берді. Осылайша, ұлтымызға ұя болған қасиетті Ұлытау төрінде, қазақ хандарының атасы Жошы хан кесенесінің іргесінде тамырын тереңге жайған мемлекеттілігіміздің жаңа дәуірі басталды деуге толық негіз бар. Қазақтың мәдени және тарихи дәстүрінен бастау алатын Ұлттық құрылтайдың форматы дала демократиясы институтының мәнін жаңғыртып қана қоймай, халықтың тарихи жадына, ғасырлар бойы сақталған әдет-ғұрпына табан тірейді. Мұның мәні тереңде жатыр. Бұл даңқты тарихты еске алу үшін жасалып жатқан символикалық шара емес. Ол – болашақтың келбетіне ұлы тарих арқылы қарауға мүмкіндік беретін қадам. Қазақстан тарихында ұлттық бірегейліктің қалыптасуына әсер етіп, біздің мәдени-ментальды жадымызда терең із қалдырған үш маңызды кезеңді белгілі бір шарттылықпен бөліп көрсетуге болады. Біріншісі – VIII ғасырдан XII ғасырға дейін жалғасқан Орталық Азиядағы ағартушылық дәуірі болса, екінші кезең – Алтын орда уақыты. Ал үшінші кезең – Тәуке хан билеген Қазақ хандығының алтын ғасыры. «Өркениеттер тоғысында болған Қазақстан өзінің көп ғасырлық тарихында әлемнің сан алуан салт-дәстүрін бойына сіңірді. Бұл – мәдени кодымыздың ажырамас бір бөлшегі, ұлтымыздың баға жетпес байлығы және бәсеке жолындағы артықшылығы». Мемлекет басшысының бұл сөздері Орталық Азия өңірінде, оның ішінде біздің еліміздің аумағында өркениеттің өркендеген дәуірін дәл сипаттайды. Шын мәнінде, сол кезең адамзатқа Шығыста Екінші ұстаз атанған әйгілі энциклопедист әл-Фарабиді, Бируниді, Ибн-Синаны, алгебраның атасы әл-Хорезмиді, Қожа Ахмет Ясауиді, әл-Бухариді, Румиді, Жүсіп Баласағұнды, Омар Хайямды және басқа да ұлы есімдерді берді. Бұл ғалымдар мен ойшылдардың, географтар мен саяхатшылардың, философтар мен теологтардың, ақындардың, суретшілердің, музыканттардың, сәулетшілер мен саудагерлердің дәуірі болды. Мұның бәрі Еуропадағы ғылым мен өнердің даму кезеңінен бірнеше ғасыр бұрын болғанын атап өткен жөн. Бұл нағыз ағарту және 500 жылға жалғасқан рухани гүлдену дәуірі еді. Ол кезде Орталық Азия бүкіл әлемнің ғылыми және мәдени орталығы, елдер мен халықтар арасындағы алтын көпір болғаны белгілі. Осы бірнеше ғасырға ұласқан интеллектуалды өрлеу кезеңінде жинақталған мол қазына бүкіл адамзаттың, соның ішінде XVIII ғасырдағы Еуропада ғылым мен білімнің серпілісіне жол ашты. Осыншалық даму мен ілгерілеу Ұлы Жібек жолының бойында болғаны айрықша маңызға ие. Бұл өркениет Қазақстанның оңтүстігіндегі қалаларды қамтыды. Мәселен, ежелгі Тараздың саудамен тығыз байланысты болғаны соншалық, кейбір деректерде шаһардың атауы «таразы» сөзінен шығатыны жөнінде айтылады. Коммерциялық белсенділік қалалардың дамуына, ауқымды трансұлттық байланыстарға және тұтас «халықаралық инфрақұрылымның» пайда болуына ықпал етті. Ол дегеніміз – қызмет көрсету саласы: қонақүйлер, керуен-сарайлар, базарлар мен қоймалар. Сол кезде дүниенің әр түпкірінен саудагерлер мен қолөнершілер, саяхатшылар мен ғалымдар, өнерпаздар мен суретшілер бай қалаларға ағылды. Әлемді танып-білген, өз бетінше шешім қабылдай алатын, жеткілікті салық төлейтін, өздерімен билік санасатын деңгейдегі саудагер кәсіпкерлердің тұтас шоғыры қалыптасты. Орталық Азиядағы ағарту дәуірі еліміздің ілгерілеуіне үлкен әсерін тигізіп, халқымыздың ұжымдық санасында айқын із қалдырды. Бұл кезең әлемге ашық болу, мәдениеттер полифониясы, толеранттылық, бәрімен тіл табыса білу, дипломатия өнері, білім жолындағы талпыныс сияқты халқымызға тән қасиеттердің қайнар көзі екені сөзсіз. Біздің бірегейлігіміздің қалыптасу жолындағы екінші маңызды кезең – Алтын Орда дәуірі. Шын мәнінде, дәл осы жерде XIII-XV ғасырларда халықтардың тарихи қауымдастығы қалыптасты. Одан Жошы Ұлысының аумағын, тілін, дәстүрі мен болмысын мұра етіп қабылдаған қазақ этносы бөлініп шыққаны белгілі. Кеңес тарихшыларының «Алтын Орда езгісі», басып алған халықты найза мен қылыш арқылы қорқытып ұстаған жабайы көшпенділер ордасы туралы айтқан стереотипті тұжырымына қарамастан, Жошы Ұлысы орта ғасырда өркениеттің ошағы болды. Бірін-бірі толықтыра түсетін қалалық және көшпелі мәдениеттердің синкретикалық үйлесімділігінен оның бірегейлігі қалыптасты. Көшпенділердің жауынгерлік айбыны қала қолөнершілерінің өнерімен ұштасып, сауда керуендері әлемнің үздік сарбаздарының қорғауымен шығыстан батысқа қарай ағылып жатты. Базарлар Ойкуменаның әр түпкірінен келген тауарларға толы болды. Ал, діни төзімділік өзара қыпшақ диалектісінде сөйлесетін мұсылмандарға, қырым иудей-караимдарына, несториан-христиандарға және православие өкілдеріне бейбіт қатар өмір сүруге мүмкіндік берді. Жошы Ұлысының мәдени алуандығы философия, дін, медицина, математика, парсы және түркі әдеби дәстүрімен қатар, Орталық Азия ислам ағартушылық мұрасын, сондай-ақ өзінің бай фольклорын, оның ішінде батырлар жырын бойына сіңірді. Алтын Орда бірнеше ғасыр бойы Қытай және Үндістан, сондай-ақ Ресей және Қырымдағы италиялық (генуэзиялық) факториялар арқылы Шығыс пен Батыс арасында Ұлы Жібек жолындағы сауда және мәдени көпір, Транскаспий дәлізінің баламасы болды. Тіл осы этномәдени әралуандықты біріктірген құрал ретінде қызмет етті. Ол – жазбаша оғыз-қыпшақ түркі тілі мен lingua franca – қыпшақ тілінің халықтық диалектілері. Тұрпайы латыннан француз және испан тілдері пайда болғаны сияқты бұлардың бірі қазіргі қазақ тіліне айналды. Осы этностық, діни және мәдени толеранттылықтың нәтижесінде Алтын Ордада өмір сүрген халықтар ерекше көпмәдени жүйе ретінде қалыптасты. Лев Гумилевше айтқанда, оны суперэтнос деуге болады. Бұл – белгілі бір өңірде бір уақытта пайда болған, экономикалық, идеологиялық және саяси тұрғыдан өзара байланысты және тарихта мозаикалық тұтастық танытқан этностар тобы. Қазіргі Қазақстан – Ұлы Даланың дәл жүрегінде, Алтайдан Каспийге, Сібірден Сырдарияға дейінгі Жошы Ұлысының негізгі аумағын сақтап қалған және оның мәдени-ментальдық парадигмасын қабылдап алған жалғыз егемен мемлекет. Содан қазақтың бүгінгі бірегейлігі бастау алды. Оның мәні – түркілік, еуразиялық, шығыс, батыс және дәстүрлі қазақ құндылықтарының синтезі, дінаралық және этносаралық толеранттылық, табандылық, байсалды авантюризм, бостандық пен жаңа көкжиектерге ұмтылу. Бірегейлігіміздің қалыптасуындағы үшінші маңызды кезең – халық арасында әз-Тәуке – Дана Тәуке атанған ұлы реформатор, Қазақ Конституциясы әйгілі «Жеті жарғы» заңдар жинағын қабылдаған Тәуке хан билік құрған уақыт. Халық арасында бұл кезең қазақ үшін алтын ғасыр саналғаны тегін емес. Тәуке хан басқару және құқық жүйесіндегі реформалардың арқасында ішкі саяси қатынастарды реттеді. Ол билік қатынастарының жүйесін өзгертті. Билікті бір қолда шоғырландырмау саясатын жүргізді. Ескі бай-сұлтандарды ығыстырып, халық өз арасынан сайлаған ру билерін мемлекетті басқаруға тартты. Билер билік пен халық арасындағы кері байланысты және даулы мәселелердің әділ шешілуін қамтамасыз етті. Консенсус, яғни ортақ мәміле басқарудың негізгі қағидаты ретінде жарияланды. Элита арасындағы қақтығыстар тоқтап, заңның әділдігі мен үстемдігі орнады. Экономика дамып, сауда өркендеді. Тұрақты өткізіліп тұрған билер құрылтайы жалпыұлттық мәселелер шешілетін маңызды мемлекеттік органға айналды. Еліміздегі бүгінгі Ұлттық құрылтай осы демократиялық дәстүрдің тікелей жалғасы екені анық. Сол кезең халықтың санасында алтын ғасыр, игілік пен бейбітшілік салтанат құрған әділетті әрі жайлы дәуір, «қой үстінде бозторғай жұмыртқалаған заман» болып, мәңгіге қалды. Ұлы бабаларымыз бізге жақсылық пен жамандықтың аражігін ажырату, қашанда әділдік пен ар-намысты ту ету, қарапайым әрі қайсар болу, білімге талпыну, жақынға қамқорлық таныту, үлкенге – құрмет, кішіге – ізет көрсету, туыстық қарым-қатынасты үзбеу, Тәуелсіздікке ұмтылу, жаңашылдықты меңгеру, балалардың еркіндігі мен дұрыс мақсат сияқты құндылықтарды баға жетпес мұра етіп қалдырды. Біздің ендігі міндетіміз – осы бай қазынаны әрі қарай дамыту және соның айналасына топтасу. Сол арқылы Ұлы Даланың жаңарған және мәңгілік жүрегінде болашаққа лайықты ұлт қалыптастыру. Біздің ренессанс қазірдің өзінде басталып кетті. Соның нәтижесінде ұлттың өсіп-өркендеуіне жаңа жол ашылды. Даңқты жауынгерлер мен саудагерлерден, ғалымдар мен ақындардан, хандар мен билерден, қоныс аударушылар мен жер аударылғандардан, ағартушылардан, Алтын Орда, Қазақ хандығы, Алаш ордасы, Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы дәуіріндегі зиялы қауым мен жұмысшылардан бізге жеткен ДНК код – соның кепілі. КЕЛЕШЕК КӨКЖИЕГІ 2022 жыл еліміз үшін халықтың санасын оятқан, ұлттың бірегейлігін қалыптастыру процесін жандандырып, жаңа бағыт-бағдар берген межелі жыл болды. Цифрлық дәуірдегі геосаяси сын-қатер көбейген осынау уақытта ұлтты біріктіретін тұрақты және саналы бірегейлікті сақтап, нығайту жеткіліксіз екені анық. Сондықтан бірнеше қадам алда жүру және ХХІ ғасырда ұлтты жаһандық геосаяси аренада бәсекеге қабілетті ететін құндылықтарды қалыптастыруды қазірдің өзінде бастау аса маңызды. Бұл – Қазақстанның әлемнің болашақ саяси картасынан алатын орнына тікелей қатысты мәселе. Бүгінде Қазақстан Президентіміз Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаевтың жан-жақты ойластырылған және жүйелі қадамдарының арқасында өзінің әлемдегі лайықты орнын иеленді. Сондықтан біз әлі де айналасында дау-жанжал белең алған ортада бейбітшілік мекені болып қалып отырмыз. Біздің жауымыз жоқ, өз көзқарасымыз бен мүддемізді сақтай отырып, бәрімен достық қарым-қатынас орнаттық. Өзімізді Шығыс Азия мен Еуропа арасындағы жаңа Жібек жолының маңызды логистикалық тармағы ретінде таныта алдық. Ресей, Қытай және жаһандық Оңтүстік сияқты геосаяси алыптардың ортасында өзіміздің бағдарымызды сақтап қана қоймай, маңызды өңірлік күш ретінде дамып келеміз. Осы тұрғыдан алғанда, Қазақстанның саяси лагерьлерден тыс мультилатерализм саясатын ұстанатын орта держава ретіндегі мәртебесі айрықша маңызға ие. Сыртқы саяси бағдардың бұл өзгерісі туралы 2024 жылдың жазында Еуропалық Одақтың сол кездегі Сыртқы істер және қауіпсіздік жөніндегі Жоғарғы өкілі Жозеп Боррель: «Бұрын Қазақстан периферияның орталығы саналатын еді. Ал ол қазір бәрінің нақ ортасына жайғасты», – деп пікір білдірген болатын. Қазақстан көп елмен салыстырғанда, бүкіл әлемді шарпыған бірегейлік дағдарысынан шығатын жолды тапты. Кейбір мемлекеттерде, оның ішінде әлемдік державаларда бұл сын-қатерге жауап ретінде регресс, этностық ұлтшылдық, ксенофобияның өршуі, оңшыл радикализмнің белең алуы, өңірлік және ұлттық деңгейде оқшаулану, солардың салдарынан кері кету байқалғаны жасырын емес. Ал Қазақстан ішкі этномәдени интеграция арқылы, ешкімнің құқығына нұқсан келтірмей әрі ассимиляциялаудан бас тартып, ұлттық жаңғыруға ұмтылды. Қоғамдық санада болашақтағы ұлттық құндылық пен мәдени-ақыл-ой негізін қалыптастыру және бекіту – күн тәртібіміздегі өзекті мәселе. Оның тартымды болуы Қазақстанның әрбір азаматына жаңа мүмкіндік беріп, ел брендінің шетелде бәсекеге қабілетті болуын қамтамасыз етер еді. Бұл – ХХІ ғасырда ұлттық идеяға айналуға лайық тарихи ауқымдағы мақсат. Мемлекет басшысы: «Ең алдымен, біз ұлттың жаңа сапасын қалыптастыруға баса мән беруіміз керек. Сонымен бірге қоғамды алға жетелейтін құндылықтарды қалыптастыру қажет. Халықтың бірегейлігі мен қоғамдық сананы жаңартпай түбегейлі өзгерістерді жүзеге асыру мүмкін емес», – деп, жаңа құндылықтардың бұл үдерістегі рөлін ерекше атап көрсетті. Дәстүр мен қазіргі заманды біріктіретін жаңартылған ұлттық бірегейлік тұрақты мемлекеттіліктің негізгі орталығына, реформалар драйверіне және дағдарыс уақытында дамудың жасампаз күшіне айналуы да керек шығар. Ол ХХІ ғасырдағы ұлттың деңгейіне сай келетін жаңа этиканы, рухани дамудың үштағаны – білім, ғылым және мәдениетті, еңбек мәдениетін, цифрлық дәуірдің озық дағдыларын қалыптастыруды, сол арқылы смарт-ұлт құруды қамтиды. «Тоқаев моделінің» басты ұстанымы осы тетіктерді жалпыұлттық бірегейліктің мәдени-ментальдық матрицасына енгізуді көздейді. Қазір оны айқындайтын негізгі құндылықтар мен мәдени үрдістерді атап көрсетуге болады. Ол, ең алдымен, Мемлекет басшысының «Адал азамат» тұжырымдамасынан көрініс тапқан әділдік, заң мен тәртіп. Бұл тұжырымдама Президентіміздің заң үстемдігін, ашықтық пен азаматтық жауапкершілікті нығайту жөніндегі саясатының маңызды бағыты саналады. Бұл идея сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес саласындағы реформалармен, мемлекеттік қызметтерді цифрландырумен және жаңа қоғамдық сана қалыптастырумен тығыз байланысты. Адал азамат – сыбайлас жемқорлық ұят саналатын және заң, ашықтық, жауапкершілік қалыпты нормаға айналатын қоғам құндылықтары. Мәдени мұра мен дәстүрдің жаңғыртылған құндылықтары – жаңа бірегейліктің маңызды элементі. Тыңғылықты зерделенген дәстүрлі негізге табан тірейтін қазіргі қазақ мәдениеті халықаралық аудиторияға да өзекті және сұранысқа ие құбылысқа айналып келеді. Қазақ тілінің мемлекеттік тіл ретінде ғана емес, бірегейліктің бастапқы әрі маңызды бөлігін біріктіретін мәдениет құралы ретінде аясының кеңейе түскенін де атап өткен жөн. Бұл үрдіс ұлттық ренессанстың негізгі элементіне айналып келеді. Наурыз тойлау, этностильдегі киім үлгісіне, халық аспаптарына, ұлттық тағамдарға сұраныстың артуы сияқты жаңартылған әдет-ғұрыптар мен салт-дәстүрлер де ұлт бірлігіне ықпал ететіні анық. Патриотизм мен ұлттық бірлік – ресми идеология ретінде емес, ел мен халық үшін мақтаныш сезімі, мемлекеттік рәміздерге – Туға, Әнұран мен Елтаңбаға, ата-бабаларымыздың тарихи жады мен рухани мұрасына деген шынайы құрмет, азаматтық келісімнің, этносаралық және дінаралық толеранттылықтың маңыздылығын түсіну жолындағы негізгі құндылықтар. «Смарт-ұлт» тұжырымдамасы «Қазақ ренессансының» айқындаушы құрамдас бөлігіне айналуға тиіс. Ол – цифрлық трансформация жағдайында қатты дамыған, білімді, технологиялық тұрғыдан ілгері және әлеуметтік жауапты қоғам қалыптастыру деген сөз. Смарт-ұлт – технологияны қолданатын қоғам ғана емес, сонымен бірге азаматтардың білім деңгейі мен цифрлық сауаттылығы жоғары, инновациялық ойлау қабілеті, қоғамдық игілікке деген жауапкершілігі дамыған, өзін-өзі оқыту, бейімделу және жұмылу дағдылары қалыптасқан болашаққа лайық қоғам. Сонымен қатар смарт-ұлт тереңнен ойлауды, когнитивті икемділікті, технологиялық өзгерістер жағдайында оқуға және қайта үйренуге дайын болуды, жаңа идеялар мен тәсілдерге ашықтықты, креативтілік пен инновациялық ойлауды дамытады. Өмірдің барлық саласында цифрлық технологияларды белсенді қолданумен қатар, смарт-ұлт инклюзивтілікті, барлығына тең мүмкіндіктерді қолдауды, экологиялық мәдениетті қалыптастыруды, «жасыл» технологияларды пайдалануды, азаматтарды бастамашыл, ойшыл, этикалық өзгерістерге дайын тұратын тұлғалар ретінде тәрбиелеуді көздейді. Бұл тұжырымдаманың мақсаты – әрбір азамат әділ, тиімді және инновациялық мемлекет құрудың белсенді қатысушысы бола алатын қоғам қалыптастыру. Қазірдің өзінде алғашқы қадамдар жасалды. Олар: «Цифрлық Қазақстан» бағдарламасы, «ақылды» қалалар мен IT-білім беру саласының дамуы, Astana Hub-тың іске қосылуы, стартаптар мен жастар бастамаларына жүйелі қолдау көрсету. Смарт-ұлт көз алдымызда пайда болып жатыр. Бұл –халықаралық олимпиадаларда жеңіске жеткен және беделді шетелдік жоғары оқу орындарына түскен оқушыларымыздың жетістіктері, шахмат сияқты ақыл-ой сайысындағы зияткерлік серпіліс. Біздің жасөспірімдер жуырда Грекияда өткен әлем чемпионатында жалпы командалық есепте бірінші орын иеленіп, 6 алтын медаль жеңіп алғаны белгілі. Бұл қатардағы ең жас чемпионымыз Алиша Бисалиева небәрі сегіз жаста екенін ерекше атап өткен жөн. Ата-бабамыздан қалған мол мұраны ХХІ ғасыр трендтеріне сай жан-жақты зерделеу, жаңартылған, цифрлық дәуірдің дағдыларымен, жаңа білім және ақыл-оймен толықтыру аса маңызды. Ол – пассионарлық өсудің өзегі, «цифрлық көшпенділердің» жас ұрпағын жаңа биіктерге жетелейтін ішкі күш. Бұл ұлттың бірлігін, мемлекет пен қоғамның күш-жігерін біріктіруді, жүйелі стратегияны және әбден зерттелген идеологиялық тетіктерді біріктіруді талап етеді. Сенат жанындағы Сарапшылар клубы бастамашы болған «Талдау мектебі» қоғамдық жобасы осы қағидатпен жұмыс істейтінін айта кетуге болады. Жоба мемлекеттік басқарудағы, БАҚ, ғылыми сараптама қоғамдастығы және азаматтық сектор қызметіндегі талдау тәсілдерінің сапасын көтеруді көздейді. Жалпы, «Тоқаев моделі» қоғам санасында бірыңғай мәдени-ментальдық кеңістік қалыптастыру процесін бастап берді. Ол құндылықтарға, мақсат-міндеттерге, тарихи нарративтерге, мәдени трендтерге, этномәдени дәстүрлер мен цифрлық дәуірдің негізгі мәніне табан тірейді. Бұл қадам қазақ ренессансын толық жүзеге асыруға және ұлтымызды әлемдік дағдарыс жағдайында бәсекеге қабілетті етуге қаншалықты қауқарлы? Бұл сұрақтың жауабы оның барлық қатысушысы мен игілігін көрушілер – мемлекетке, қоғамға, азаматтарға, яғни сіз бен бізге байланысты. Бұл жөнінде Президентіміз Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев: «Біздің әлемдегі орнымыз, ең алдымен, ұлтымыздың сапасына байланысты болмақ. Қуатты ел боламыз десек, бірлесе отырып, бірқатар маңызды сауалға жауап беруге тиіспіз. Біз болашағы қандай мемлекет құрып жатырмыз? Ұлтымыз нені армандайды? Қазақстан азаматы қандай болуы керек? Еліміздің басты тірегі не? Миссиясы қандай?», – деп, нақты айтқан болатын. POST SCRIPTUM Тарих өзінің сабағын қабылдауға дайын адамдарды ғана үйретеді. Біздің бұрынғы абырой-беделіміз бен атақ-даңқымыз өткен уақыттың еншісінде қалып, қазіргі бар міндетіміз әлемді бөліске салатын жаһандық ойыншылар арасында аман қалу ғана болып көрінуі мүмкін. Бірақ тарих болжанған тараулардан тұратын оқулық емес, ол – қорытындысын ешкім білмейтін үздіксіз процесс. Біз – оның бір бөлшегіміз. Тарих біздің бүгініміз бен болашағымызды қамтиды. Біз Ұлы тарихтың мұрагерлері ғана емеспіз. Ата-бабамыздың асыл арманы, тарихтың бұралаң жолының жаңа соқпағында қайталану үшін өз уақытын күткен әлеует болып біздің бойымызда өмір сүреді. Біз болашақты, санамызда сәуле шашып тұрған алтын ғасырды жақындата отырып, сол уақытқа батыл қадам басуымыз керек. …Қыпшақ ауылынан шығып, қатардағы құлдан даңқты қолбасшыға дейін көтерілген әмір, қос Киенің қорғаушысы, Мысыр мен Шамның билеушісі, санаңа айрықша қуат, бойыңа ерекше күш беретін жусан иісін ешқашан ұмытпаған Сұлтан Бейбарыстың арманы да осы еді